قۇس بازارىن تارقاتپاعان قورىق

قۇس اتاۋلىنىڭ سان ءتۇرى ۇشىپ كەلەتىن تابيعي رەزەرۆاتقا ينفرا­قۇرىلىمنىڭ جوقتىعىنان جەتۋ وڭاي ەمەس. سوعان قاراماستان, رەزەرۆات اۋماعىنان تۋريستەردى دە, ءتىپتى بالىقشىلاردى دا ءجيى ۇشىراتۋعا بولادى. ويتكەنى مۇندا كوكتەمگى جانە كۇزگى ميگراتسيا كەزىندە ميلليونداعان قۇس, ونىڭ ىشىندە سيرەك كەزدەسەتىن قوقيقاز, لايلەك, بىرقازان جانە وزگە دە قاناتتىلار توپ-توبىمەن قوناقتايدى. يتبالىق تا قۇس­تار­مەن دوستاسقانداي, ارالاسىپ جۇرەدى.

– 2009 جىلى 1 ساۋىردە جايىق وزەنىنىڭ اتىرابى مەن كاسپي تەڭىزىنىڭ ىرگەلەس جاعالاۋىنىڭ اۋما­عى حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋلى-باتپاقتى جەرلەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى. بۇل – قازاقستاننان اتال­عان تىزىمگە ەنگەن تەڭىز-قور­عالجىن كولدەر جۇيەسىنەن كەيىنگى ەكىنشى اۋماق. وسىعان باي­لانىستى ۇكىمەتتىڭ 2009 جىلعى قاۋلىسىمەن «اقجايىق» مەم­لەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇ­رىلدى. ال 2014 جىلى رەزەرۆات يۋنەسكو-نىڭ بۇكىل­الەمدىك بيوسفەرالىق رەزەر­ۆات­تار جەلىسىنە كىردى. بۇل تابي­عاتتىڭ ەرەكشە سۇلۋلىعى, ۇشىپ-قونىپ جاتقان قۇستار تۋريس­تەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتتى. كەيىنگى جىلدارى تۋريستەر ءۇشىن رەزەرۆاتتىڭ قۇرلىق پەن سۋ­داعى اۋماعىندا بىرنەشە با­عىتتى ازىرلەدىك, – دەيدى رەزەر­ۆات قىزمەتكەرى بالىمگۇل ءاز­مۇحانوۆا.

رەزەرۆاتتىڭ عىلىمي قىز­مەتكەرى يليا بوفونوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردى قۇستاردىڭ مەكەنى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى رەزەرۆات اۋماعىمەن قۇستاردىڭ ءسىبىر-شىعىس افريكا باعىتىنداعى كوشى-قون ميگراتسيا­سى وتەدى.

– ءبىزدىڭ رەزەرۆاتتىڭ ەرەك­شەلىگىنىڭ ءبىرى تۋرالى ايتساق, ونىڭ اۋماعى قۇستاردىڭ الەمدىك كوشى-قون جولىندا ورنالاسقان. جىل سايىنعى كوشى-قون كەزىندە مۇندا 10 ملن-عا جۋىق بالشىقشى, شامامەن 5 ملن ۇيرەك, 35 مىڭعا جۋىق قوقيقاز, بۇيرا بىرقازان, قاراباس, اققۋ مەن قاز ۇشىپ كەلەدى. رەزەرۆات اۋماعى – سۋدى جانە سۋ ماڭىن مەكەندەيتىن قۇستاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرى ءۇشىن وتە قولايلى مەكەن. قۇستاردىڭ كەيبىر ءتۇرى وسىندا ۇيا سالىپ, بالا­پان باسادى. دەمەك, بۇيرا لاي­لەك, كىشكەنتاي باكلان, قاراباي, جال­باعاي, كىشى اققۇتان, مىسىر قۇتانىنىڭ تۇقىمى وسىندا كو­بەيەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى ي.بوفونوۆ.

تابيعي رەزەرۆاتتا 292 ءتۇرلى قۇس ۇيا سالادى نەمەسە از ۋاقىتقا ايالدايدى. ونىڭ ىشىندە 26 ءتۇرى «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن. ما­سەلەن, «شالىگا» ارالى – بۇيرا لايلەك سەكىلدى سيرەك قۇستاردىڭ تۇراقتى مەكەنى. ارالدا لايلەكتىڭ 600-گە جۋىق جۇبى ۇيا سالادى. بۇل الەمدەگى قۇستار ميگراتسياسىنىڭ 12 پايىزىن قۇراپ وتىر.

قورىق اۋماعىنان وسىم­دىك­تەردىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىن ءۇش ءتۇرىن تابۋعا بولادى. بۇل – قال­قىمالى سالۆينيا, شرەنكا قىز­عالداعى جانە جەرگىلىكتى سۋ جاڭعاعى. سوڭعىسى بىزدە چي­ليم دەگەن اتپەن تانىمال بول­عان. ال تابيعي رەزەرۆاتتىڭ بيوس­فەرالىق اۋماعىندا 141 تۇ­قىم­عا, 56 تۇقىمداسقا جاتاتىن وسىمدىكتەردىڭ 229 ءتۇرى وسەدى. ونىڭ ىشىندە 7 رەليكتى, سيرەك ءارى ەرەكشە قورعالاتىن 4 ءتۇرى بار. سۋ فلوراسىنا وسىمدىكتەردىڭ 23 ءتۇرى جاتادى. نەگىزگى وسىمدىكتەر ءشولدى, شالعىندى, باتپاقتى, ورماندى, بۇتالى, باتپاقتى-سۋلى سەكىلدى 6 تۇرگە بولىنگەن, دەيدى رەزەرۆات قىز­مەتكەرى لاۋرا بالعىمباەۆا.

ونىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, قورىقتا سۇتقورەكتىلەردىڭ 78 ءتۇرى كەزدەسەدى. ال جوعالىپ كەتۋ قاۋپى تونگەندەر تىزىمىنە قۇس­تاردىڭ – 20, جاندىكتەردىڭ – 24, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار مەن سۇتقورەكتىلەر تۇقىمىنىڭ 2 ءتۇرى كىرەدى. كەيىنگى زەرتتەۋلەرگە سايكەس وسىمدىكتەر تىزىلىمىنە 33 تۇقىمداستىققا جاتاتىن 130 ءتۇرى ەنگەن. بۇل كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاق­ستان بولىگىندەگى فلوراسىنىڭ شامامەن 54 پايىزىن قۇرايدى.

اتىراۋ وبلىسى