سوڭعى كەزدە تاۋار مەن قىزمەت اقىسىنا تولەيتىن قارجى كولەمى ارتتى. ءتىپتى كەيدە بۇرىن الىپ جۇرگەن زاتىمىزدىڭ وزىنە قاراجاتىمىز جەتپەي قالىپ ءجۇر. ينفلياتسيانىڭ قارقىندى وسكەنى كوزگە ۇرادى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلعى ينفلياتسيا دەڭگەيى الەم بويىنشا (2021 جىلى 3,7 پايىز بولدى) ەكى ەسە جوعارىلاپ 9,2 پايىزعا جەتكەن.
ينفلياتسياعا ەكى ءتۇرلى جاعداي سەبەپ بولادى. ونىڭ ءبىرى – سۇرانىستىڭ ارتۋى. بەلگىلى ءبىر تاۋارعا نەمەسە قىزمەتكە سۇرانىس وسسە, بۇل سول تاۋار مەن قىزمەت باعاسىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى. ادەتتە ول ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق كەزەڭىندە ءجيى بولادى. ادامدار قارجىلىق مۇمكىندىگىنىڭ ارتقانىن سەزىنگەن ۋاقىتتا تۇرمىسقا قاجەتتى دۇنيەدەن بولەك, قوسىمشا زاتتار الا باستايدى. سول سەبەپتى, تۇتىنۋشىلىق سۇرانىس باعا وسىمىنە الىپ كەلەدى. ساۋداگەرلەر تۇتىنۋشىلار تالابىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن تاۋار سانىن كوبەيتەدى. ەگەر تاۋار جەتكىلىكسىز بولسا, وندا ونىڭ قۇنىن وسىرەدى. بۇدان ۇسىنىستان تۋىنداعان ينفلياتسيا كەلىپ شىعادى. كەيدە ونى باعا ينفلياتسياسى دەپ تە اتايدى. بىلتىرعى قانت تاپشىلىعىن وسى جاعدايعا ۇقساتۋعا بولادى.
ەكىنشى ءتۇرى – شىعىن ينفلياتسياسى. بۇل قۇبىلىس تاۋار وندىرىسىنە نەمەسە قىزمەتكە كەتكەن شىعىن كولەمىنىڭ ارتۋىنان تۋىندايدى جانە ونىڭ قاراپايىم تۇتىنۋشىعا كەرى اسەرى وراسان بولىپ تۇر. ونى سوڭعى 2-3 جىل كولەمىندە الەمنىڭ بارلىق ەلى سەزىنىپ ۇلگەردى. ماسەلەن, COVID-19 ىندەتى مەن رەسەي-ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىستىڭ كەسىرىنەن ءوندىرىستى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ, دايىن ءونىمدى تۇتىنۋشىعا جەتكىزۋ, قىزمەت كورسەتۋ تىزبەگى ءۇزىلدى. سالدارىنان كاسىپورىندار تاۋار وندىرۋدە جانە ونى ساتۋدا قيىندىققا ۇشىرادى...
دۇنيەجۇزىندە كوپتەگەن ەل سوڭعى جىلدارى جوعارى دەڭگەيلى ينفلياتسيانى باستان كەشىرىپ جاتىر. ايتالىق, تۇركيادا جىلدىق ينفلياتسيا كولەمى 70 پايىزعا جەتتى. ارگەنتينادا ينفلياتسيا 51 پايىزعا ۇلعايسا, ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق جايلاعان شري-لانكادا شامامەن 30 پايىزدىق دەڭگەيدى كورسەتتى. يرانداعى تولقۋلاردىڭ باستى سەبەبى دە ازىق-تۇلىك قىمباتشىلىعى بولىپ وتىر. مۇندا ينفلياتسيانىڭ رەسمي كورسەتكىشى – 40 پايىز. ال بىزدەگى ينفلياتسيانىڭ جىلدىق ءمانى – ازىرگە 20,7 پايىز دەڭگەيىندە.
ينفلياتسيا دەڭگەيىنە قاراي جالاقى, ەڭبەكاقى يندەكساتسيالانباسا, ياعني تەڭەستىرىلمەسە, جاعداي قيىنداي تۇسەدى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. ءىزىن الا حالىقتىڭ جالپى تۇرمىستىق دەڭگەيى ناشارلايدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازىر الەمدە ينفلياتسيانىڭ جاپپاي وسۋىنە جوعارىدا ايتىلعانداي, COVID-19 ىندەتى مەن ۋكرايناداعى سوعىس جانە ءارتۇرلى تابيعي اپات پەن ءار ەلدىڭ بيلىگى ۇستانعان ەكونوميكالىق ساياسات سەبەپكەر بولىپ وتىر. وتىن باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى دا ۇيلەردى جىلىتۋعا, تاۋارلاردى تاسىمالداۋعا جانە كاسىپورىنداردىڭ ءونىم شىعارۋىنا جۇمسالاتىن شىعىن كولەمىن ارتتىرىپ جىبەردى. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ الەمدىك تاۋارلار نارىعى بويىنشا كەلتىرگەن مالىمەتىنە سايكەس, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا مۇناي مەن بيداي 50 پايىزعا قىمباتتاعان. باسقا دا استىق تۇرلەرىنىڭ باعاسى جىلدان جىلعا ءوسىپ بارادى. مۇنداي ساتتە ساراپشىلار باعانىڭ قىمباتتاۋى تاۋار يمپورتتاۋشى ەلدەرگە تۇرمىستىق احۋال مەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان وتە اۋىر تيەتىنىن ايتادى. بۇلاي كەتە بەرسە, تۇبىندە قوعامدىق جانە ەكونوميكالىق احۋال يمپورتقا تاۋەلدى ەلدەردە كۇرت شيەلەنىسىپ كەتۋى ىقتيمال.
قىمباتشىلىق ماسەلەسى رەسپۋبليكانىڭ ءۇشىنشى مەگاپوليسىندە دە قوعامنىڭ وزەكتى پروبلەماسى بولىپ تۇر. اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك باعاسى كۇرت وسكەن. حالىقتى قولجەتىمدى باعادا ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اكىمدىك تاراپىنان 19 ءتۇرلى الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءونىمدى بەلگىلەنگەن باعادا ساتاتىن بىرنەشە ءىرى ساۋدا جەلىسى تاڭداپ الىندى. ءسويتىپ, ولارعا اينالىم قاراجاتى ەسەبىندە قارىزعا قوماقتى قاراجات بەرىلدى. سونداي-اق وتكەن جىلى شاھاردا دەلدالدىق سحەمالاردى انىقتايتىن كوميسسيا جۇمىسىن باستادى. ونىڭ نەگىزگى قىزمەتى – ورتاداعى دەلدالداردى انىقتاۋ, ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرالار ارقىلى جەتكىزۋشى مەن تۇتىنۋشى اراسىنداعى تاۋارلاردىڭ باعاسىن ءبىلۋ جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 15 پايىزدىق ساۋدا ۇستەمە مولشەرىنىڭ ساقتالۋ تالاپتارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ.
كەزىندە اينالىمعا اكىمدىكتەن قاراجات الىپ, الەۋمەتتىك دۇكەن اشقان جەرگىلىكتى كاسىپكەر يلمار گادجيەۆ بۇگىندە بۇل جوبادان باس تارتىپتى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, وعان دۇكەن تارتقان شىعىندار كەسىرىن تيگىزگەن.
«باسىندا جۇمىس جاقسى باستالعان ەدى. حالىق تا ءبىزدىڭ دۇكەننىڭ ارزان باعاسىنا ۇيرەنىپ قالدى. الايدا ۋاقىتى كەلە بۇل الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك باستامامىز شىعىنعا ۇشىراي باستادى. كوتەرمە ساۋدا نۇكتەسىنىڭ وزىندە قىمبات اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ودان دا ارزان باعادا ساتۋ ءبىز ءۇشىن ءتيىمسىز بيزنەسكە اينالدى. ماسەلەن, پيازدىڭ باعاسى كوتەرمە بازاردا 250 تەڭگەدەن ساۋدالانسا, دۇكەندە 160-180 تەڭگەدەن ساتۋىمىز كەرەك دەگەن تالاپ قويىلدى. ال كاسىپكەر بۇدان تىكەلەي شىعىن كورەدى. سوندىقتان بۇل جوبادان باس تارتۋىما تۋرا كەلدى», دەيدى ي.گادجيەۆ.
ايتكەنمەن, ينفلياتسيا الىنبايتىن قامال ەمەس. ەگەر جالاقى, ەڭبەكاقى كولەمى ينفلياتسيامەن بىرگە ءوسىپ وتىرسا, وندا ونىڭ حالىققا تەرىس اسەرى ونشا بىلىنە قويمايدى. سونداي-اق ينفلياتسيانىڭ ەكونوميكاعا تيگىزەر ىقتيمال پايداسى – ءوندىرىس ارتادى. ال ول ءوز كەزەگىندە جۇمىس ورنىنىڭ كوبەيۋىنە, ەڭبەكاقىنىڭ, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ وسۋىنە جانە ينفلياتسيا كۇشىنىڭ ازايۋىنا اكەلەدى. كەي ساراپشىلاردىڭ مالىمدەۋىنشە, قارجىلىق ساياسات اياسىندا مەملەكەت بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەنى ادەيى كوتەرەدى. ول تاۋار مەن قىزمەتتەرگە سۇرانىستى ازايتۋ ءۇشىن جاسالادى. مۇنداعى ماقسات – ەكونوميكالىق ءوسىمدى قولدان باسەڭدەتۋ ارقىلى ينفلياتسيا دەڭگەيىن تومەندەتۋ. الايدا ساراپشىلار ەلدى قىمباتشىلىق جايلاپ ۇلگەرسە, مۇنداي ءتاسىلدى پايدالانۋ كەش ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى.
شىمكەنت