ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە تۋىنداعان ەكىجاقتى پىكىرلەر ءالى دە ءبىر توقتامعا كەلەر ەمەس. ويتكەنى كسرو-نىڭ چەرنوبىل جانە جاپونيانىڭ فۋكۋسيما قالالارىندا بولعان اپات پەن سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى جارىلىس زاردابىنان قايمىعىپ قالعان حالىق اتوم ەنەرگياسى وندىرىسىندە دە وسىنداي جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىكپەن قارسىلىق تانىتۋدا. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستاندا اتوم ەنەرگياسىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن جان-جاقتى زەرتتەۋ كەرەك. مەنىڭشە, بۇل ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەي قاراستىراتىن ۋاقىت جەتتى, سەبەبى قازاقستانعا اەس كەرەك. تازا اتوم ەنەرگياسى بولماسا, بۇكىل ەكونوميكامىزدى جوعالتامىز» دەگەن بولاتىن حالىققا ارنالعان جولداۋىندا. سونىمەن ماماندار اتالعان ماسەلەنى ساراپتاي كەلە ەلىمىزدە اەس سالىناتىن ورىن رەتىندە ازىرگە الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنا قاراستى ۇلكەن ەلدى مەكەنىن بەلگىلەدى.
تيىمدىلىگىنە نازار اۋدارۋعا ءتيىس
بۇگىندە وزەكتىلىگى ارتقان اەس ماسەلەسىنە قاتىستى تاياۋدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ء«ال-فارابي» كىتاپحاناسىندا ەنەرگەتيكتەر, ەكولوگتەر مەن اتوم سالاسى, الەۋمەتتانۋ, يادرولىق فيزيكا ماماندارى جانە بەلگىلى جاپون پروفەسسورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ مۇمكىندىگى» تالقىلاندى.
اتالعان ءىس-شارانى اشقان «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى رينات وقاسوۆ بۇگىنگى تاڭدا جەتەكشى الەمدىك كومپانيالاردىڭ ەل اۋماعىندا العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جونىندەگى ۇسىنىستارى زەردەلەنگەنىن جەتكىزدى. «سامۇرىق-قازىنا» اق-نىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى سانالاتىن «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس وزىق تەحنولوگيالاردى بىرلەسىپ تالداۋدى جانە جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ ءتۇرلى نۇسقالارىن ازىرلەدى. وسى باسقوسۋ ءار سالانىڭ ماماندارىمەن بىرلەسە تالقىلاۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعاندىعىن جانە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2021 جىلدان بەرى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن قوعامدا اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى تۋرالى 10 دەرەك» بەينە جازباسى كورسەتىلدى. جيىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاجەتتىلىك پەن تيىمدىلىك جانە اەس قۇرىلىسىنىڭ جوباسى شەڭبەرىندە جالعاستى. پىكىرتالاستى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور نۇرزادا بەيسەن قازاق جانە اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىپ وتىردى. «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى» رمك اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى فيليالىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ارمان مينيازوۆ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ يادرولىق, رادياتسيالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى مۇرات تولەگەنوۆ, «ەكوسەرۆيس-س» جشس اتقارۋشى ديرەكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا جانە تابيعاتتى پايدالانۋ فاكۋلتەتى تۇراقتى دامۋ ءۇشىن يۋنەسكو كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى سەيىلحان اسقاروۆ, اتالعان فاكۋلتەتتىڭ مەتەورولوگيا جانە گيدرولوگيا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى داۋلەت جۇسىپبەكوۆ, فيلوسوفيا جانە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ الەۋمەتتانۋ, الەۋمەتتىك جۇمىس كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءمانسيا سادىروۆا, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ «كەشەندى ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى» رمك باسشىسى ۆيكتور گلۋششەنكو, اتوم ونەركاسىبىندەگى ادام رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, جاپوندىق پروفەسسور يوسيحيرو ناكانو مەن حالىقارالىق يادرولىق كادرلار ءبولىمى ادام رەسۋرستارى يادرولىق ورتالىعىنىڭ باس مەنەدجەرى تاكاسي سۋزۋكي الەمدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ورنى, وسى سالادا قاي مەملەكەت كوش باستاپ تۇرعانى تۋرالى اڭگىمەلەدى. قازاقستاننىڭ اعىمداعى جوسپارلارى, قازاقستاننىڭ «اتوم ەلدەرى» كلۋبىنا ەنۋگە تالپىنۋى قاجەت پە دەگەن ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. اەس قۇرىلىسى جوباسىنىڭ ەل تۇرعىندارىنىڭ ءومىرى مەن (الەۋمەتتىك اسپەكت, ءبىلىم بەرۋ, عىلىمنىڭ دامۋى جانە ت.ب.) ەكولوگياعا اسەرىنە توقتالدى. زاماناۋي اتوم تەحنولوگيالارىنىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جانە بۇگىنگى تاڭدا جەتەكشى الەمدىك كومپانيالاردىڭ ەل اۋماعىندا العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جونىندەگى ۇسىنىستارى قاراستىرىلدى.
«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى ءبولىمىنىڭ باسشىسى اسەت ماحامبەتوۆ بۇعان دەيىن ەلىمىزدە بالقاش كولى ماڭىندا اەس سالۋ ماسەلەسى 1997 جىلى قارالعاندىعىن, 2016 جىلى قازاقستاندىق تاراپتىڭ شاقىرۋى بويىنشا ەلىمىزدىڭ يادرولىق ينفراقۇرىلىمىنا كەشەندى شولۋ جونىندەگى ميسسياسى وتكىزىلىپ, اەس قۇرىلىسىنىڭ قاۋىپسىزدىك جۇيەسى, ونى قارجىلاندىرۋ, زاڭنامالىق-قۇقىقتىق بازانى دامىتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ەلەكتر جەلىلەرى مەن بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ ماسەلەلەرى تالقىلانعانىن ايتتى. 2018-2019 جىلدارى اەس سالۋدىڭ اناعۇرلىم قولايلى اۋدانى تالدانىپ, ەنەرگيا بالانسىنىڭ بولجامدى ەسەپتەرى جۇرگىزىلگەن. اەس سالۋ ەكونوميكاعا, عىلىمعا, بىلىمگە, الەۋمەتكە جانە تەحنولوگيالىق سالالار مەن ينفراقۇرىلىم, ونىڭ ىشىندە مەكتەپ, اۋرۋحانا, تۇرعىن ءۇي مەن جولدار قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىن اتادى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ رادياتسيالىق قاتتى دەنە فيزيكاسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرگەي كيسليتسىننىڭ ايتۋىنشا, ادامدار قورشاعان ورتاعا شىعارىلعان ۋلى گازدى جۇتادى, قولايلى دەڭگەيدەن مولشەرى ون ەسە كوپ كانتسەروگەندى تاعاممەن تاماقتانادى, ءارتۇرلى كەڭ سپەكترى بار حيميالىق ونەركاسىپ كاسىپورىندارى شىعىندىلارىنىڭ اسەرىن سەزىنەدى, الايدا وعان ەش الاڭدامايدى. بىراق رادياتسيا تۋرالى ءسوز قوزعالا قالسا, كوزقاراس تۇبەگەيلى وزگەرىپ شىعا كەلەدى. سوندىقتان ول قورشاعان ورتا مەن ادامداردى قورعاۋ ءۇشىن كومىر جاعاتىن جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى ەمەس, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ الدەقايدا ءتيىمدى ەكەندىگىن جەتكىزدى.
اەس سالۋ ەكونوميكاعا, عىلىمعا, بىلىمگە, الەۋمەتكە جانە تەحنولوگيالىق سالالار مەن ينفراقۇرىلىم, ونىڭ ىشىندە مەكتەپ, اۋرۋحانا, تۇرعىن ءۇي مەن جولدار قۇرىلىسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىن اتادى
مامان دايارلاۋعا ءمان بەرىلەدى
تەك سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا اتوم سالاسى بويىنشا 2 مىڭنان اسا باكالاۆر, مىڭعا جۋىق ماگيستر جانە 200-گە تارتا عىلىم دوكتورلارى دايىندالعان. يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنا ماماندار دايارلاۋدا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەوريالىق جانە يادرولىق فيزيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پروفەسسور مەدەۋ ابىشەۆ قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى جان-جاقتى قاراستىرىلىپ, ۇكىمەت ءبىر شەشىمگە كەلگەنىن, ەندىگى ماقسات اەس سالۋدى قاي ەل جۇزەگە اسىراتىنىن ولاردىڭ مەيلىنشە ءتيىمدى ارىپتەستىك ۇسىنۋىنا بايلانىستى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى نەگىزىندە انىقتاپ, سوعان سايكەس كادرلار دايارلاۋ كەرەگىن اتاپ ءوتتى. كەز كەلگەن كۇردەلى, جوعارى تەحنولوگيالىق سالا رەتىندە يادرولىق ەنەرگەتيكا نەشە ءتۇرلى مامانداردى قاجەت ەتەدى. ءبىر اەس ءۇشىن 2 مىڭنان اسا مامان, ونىڭ ىشىنە ەلەكتر, جىلۋ ەنەرگەتيكتەرى, مەحانيكتەر مەن گيدروتەحنيكتەر, ال تىكەلەي يادرولىق رەاكتور جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن يادرولىق ەنەرگەتيكا جونىندە تاعى دا ەكى جۇزدەن اسا مامان بولۋعا ءتيىس. دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, جوعارى بىلىكتى ءبىر مامان دايارلاۋعا ون جىلعا جۋىق ۋاقىت كەتەدى ەكەن. اتالعان مەرزىم اەس سالۋ ۋاقىتىنا شامالاس ەكەندىگىن ەسكەرسەك, مامانداردى دايارلاۋ قازىردەن باستاپ قولعا الىنۋى قاجەت. بىراق ءبىز تەك اەس-كە قاتىستى عانا مامانداردى دايارلاپ قويماي, بۇل قۇرىلىستىڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىن قاراستىرۋعا ءتيىسپىز.
«اتوم ەنەرگەتيكاسى – عىلىم مەن ءبىلىمىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن جوعارى تەحنولوگيالىق سالا. بۇل ەكونوميكانىڭ دامۋىنا جانە ىشكى جالپى ونىمگە ايتارلىقتاي وڭ اسەر ەتەتىن ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى درايۆەرى بولىپ وتىر. ونداعى ءبىر جۇمىس ورنى ارالاس سالالاردا وننان استام جۇمىس ورنىن قۇرادى. اتوم تەحنولوگيالارى كۇن, جەل, گيدروەنەرگەتيكا جانە باسقا دا تومەن كومىرسۋتەكتى شەشىمدەرمەن بىرگە بولاشاق ەنەرگيا بالانسىنىڭ عالامدىق نەگىزىن قۇرۋعا ءتيىس», دەدى م.ابىشەۆ.
اتوم ەنەرگەتيكاسى تۇراقتى بولاشاق ءۇشىن
بۇگىنگى تاڭدا اتوم ەنەرگياسى – بولجامدى باعا تۇرعىسىنان ۇزدىكسىز ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ جالعىز عانا كوزى. بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, ومىرلىك تسيكل دەڭگەيىندەگى جەل ەنەرگياسىن قوسا العاندا, اەس – گەنەراتسيانىڭ بارلىق تۇرلەرى اراسىندا كومىرتەك قالدىعىن ەڭ از مولشەردە قالدىراتىن ەنەرگيانىڭ بالاماسى سانالادى.
وسكەمەن قالاسىنداعى ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى 1949 جىلدان بەرى الەمگە تانىلعان ۋران, بەريللي, تانتال جانە نيوبي ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكەرسەك, الماتى قالاسىندا 1957 جىلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋمەن جانە جوعارى بىلىكتى كادرلار دايارلاۋمەن اينالىساتىن يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى قۇرىلعان.
اقتاۋ قالاسىندا 1973 جىلى بن-350 جەدەل نەيتروندى الەم بويىنشا العاشقى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك يادرولىق رەاكتور ىسكە قوسىلىپ, 26 جىل بويى ۇزدىكسىز تابىستى جۇمىس ىستەدى.
1992 جىلى كۋرچاتوۆ قالاسىندا تمد اۋماعىنداعى ەڭ ۇزدىك زەرتحانالىق- تالداۋ كەشەندەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى» رمك جۇمىسىن باستاپ, بازا تەك بەيبىت ماقساتتا قولدانىلعان بولاتىن. قازاقستان 1994 جىلدان اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ تۇراقتى مۇشەسى, سونىمەن قاتار مەديتسينا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بىرقاتار عىلىمي جوبالاردى بىرلەسىپ جۇرگىزەدى.
وسكەمەن قالاسىندا 2017 جىلى اتوم ەنەرگياسى بويىنشا حالىقارالىق اگەنتتىككە مۇشە ەلدەرگە بەيبىت ماقساتتا يادرولىق وتىننىڭ كەپىلدى جەتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن الەمدەگى العاشقى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى اشىلدى. 2021 جىلى وسكەمەن قالاسىندا فرانتسۋزدىق Framatome تەحنولوگيالارى نەگىزىندە يادرولىق وتىن وندىرەتىن ء«ۇلبى-تۆس» زاماناۋي زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. قازاقستان وندىرىلەتىن جانە نارىققا جەتكىزىلەتىن تابيعي ۋران كولەمى بويىنشا الەمدە 1-ورىندا بولسا, ونىڭ شامامەن 40%-ى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا وندىرىلەدى. ال تابيعي ۋران قورى بويىنشا جاھاندا 2-ورىن الادى. اەحا دەرەكتەرىنە سايكەس, ەلدەگى قور 900 مىڭ توننادان استام دەپ باعالانىپ وتىر.
2018 جىلى تەن-ءنىڭ ماركەتينگ ءبولىمى تاۋەلسىز حالىقارالىق ساراپتاما جۇرگىزدى. 2019-2021 جىلدارى جەتەكشى ساتۋشىلاردىڭ مىندەتتى ەمەس تەحنيكالىق-كوممەرتسيالىق ۇسىنىستارى الىنىپ, قازىرگى تاڭدا شورت-پاراققا جوعارى قۋاتتى رەاكتورلارىنىڭ دالەلدەنگەن تەحنولوگيالارى بار كورەيالىق KHNP, قىتايلىق CNNC, رەسەيلىك روساتوم جانە فرانتسۋزدىق EDF سىندى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 4 كومپانيا ەنگەن.
2022 جىلدىڭ 24 مامىرىندا ەلىمىزدىڭ اتوم سالاسىن دامىتۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسياسىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ, الماتى وبلىسى ۇلكەن اۋىلىنىڭ اۋماعى تاڭدالعان بولاتىن. وندا اەس قۋاتىن 2 800 مۆت-قا دەيىن انىقتاۋ ۇسىنىلدى. ال بىلتىر 15 قاراشادا الماتى وبلىسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى اەس قۇرىلىسىن ماقۇلداۋ ماسەلەسىن قاراستىرا كەلە جامبىل اۋدانى ۇلكەن اۋىلىنداعى تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋىمەن تىڭداۋلار وتكىزۋ قاجەت دەگەن توقتامعا كەلگەن. بۇل باسقوسۋ بيىلعى 28-اقپانعا بەلگىلەنىپ وتىر.
سونىمەن قاتار قىتايدان, كورەيادان, رەسەيدەن, اقش-تان جانە فرانتسيادان 6 ۆەندورلى تەحنيكالىق-كوممەرتسيالىق ۇسىنىستار الىنعان. يادرولىق-ەنەرگەتيكالىق تەحنيكالاردى سالىستىرمالى تالداۋ جانە باعالاۋ ءۇشىن «Assystem» فرانتسۋز كومپانياسىمەن بىرلەسىپ, اەحا قۇجاتتارىنىڭ ۇسىنىمدارى نەگىزىندە كريتەريلەر جۇيەسى ازىرلەندى. جالپى, شەتەلدىك اتومدىق تەحنولوگيالار ءىى-ءىىى بۋىندى ۆەندورلارى ۇسىنىلىپ, سوعان ساي زاماناۋي رەاكتورلاردىڭ 13 جوباسى تالدانعان.
ەلدىڭ دامۋىنا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى
بىرىنشىدەن, الەۋمەتتىك جاعىنان كەلگەندە, عىلىمي-تەحنيكالىق ءوسۋى, ەلىمىزدىڭ جوعارى بىلىكتى كادرلىق الەۋەتىنىڭ دامۋى, قۇرىلىس كەزىندە 8 مىڭ ادامعا دەيىن جاڭا جۇمىس ورىندارىن جانە پايدالانۋ كەزىندە 2 مىڭ ادامعا دەيىن ساپالى كادرلار مەن اەس سالۋ كەزىندە 1 جۇمىس ورنى ەكونوميكانىڭ ارالاس سالالارىندا 10-نان استام جۇمىس ورنىن قۇرادى دەگەن بولجام بار. ەكىنشى, تەحنيكالىق جاعى, جەرگىلىكتى ونەركاسىپتى دامىتۋ ءۇشىن جەكە وتىن بازاسىنىڭ الەۋەتىن كەشەندى پايدالانۋدى جانە تۇتىنۋشىلاردى 60 جىلدان اسا ەنەرگيامەن جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى. ۇشىنشىدەن, ەكونوميكاعا اسەرى, جەرگىلىكتى بيزنەستى قولداۋدا بۇكىل ومىرلىك تسيكل ءۇشىن سالىق تۇسىمدەرى 2,5-3,5 ملرد دوللاردان اساتىندىعى, ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ, ەكولوگيالىق پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن جىلىنا 10 ملن تونناعا دەيىن تومەندەتۋ كەرەكتىگى قاراستىرىلعان.
اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋداعى اۋدانداردى زەرتتەۋ اەحا قۇجاتتارى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق تالاپتارى نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن. ونداعى قاراستىرىلعان باستى فاكتورلار – جەر سىلكىنىسى مەن گەولوگيالىق قۇبىلىستار, گيدرومەتەورولوگيالىق جاعدايلار, بولجامدى سۋ تۇتىنۋدىڭ اەس قۇرىلىسى جۇرگىزىلگەن كەزەڭدە ىرگەلەس اۋماقتاعى جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىنە جانە اەس پايدالانۋ كەزىندە اۋدان گيدروگرافيكاسىنا اسەرى, ۇلكەن اۋىلى اۋماعىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق ارتىقشىلىقتارى. بۇعان دەيىن اەحا ميسسياسى اەس سالۋ ءۇشىن وسى اۋداننىڭ قولايلىلىعىن راستاعان.
بالقاش جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ ىسكە اسىرىلماعان جوبانىڭ الاڭىنا كەلسەك, جۇمىس كەنتى, سالقىنداتقىش توعان, 110/10كۆ جانە 500/220كۆ تىرەك قوسالقى ستانسا, يۋكگرەس-2 كم, شۋ-210 كم, جامبىل اۋدانىنان تىسقارى 400 كم, 500كۆ سولتۇستىك-وڭتۇستىك باعىتتارى بويىنشا جوعارى ۆولتتى جەلىلەر, بۇرعىلاۋ-جارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ۇنتاقتاۋ قوندىرعىسى مەن بەتون قوندىرعىسى سالىندى. اۋىز سۋدى دايىنداۋ قوندىرعىسى ورناتىلدى. «قايراتكول» تەمىرجول ستانساسى كەڭەيتىلگەندىگىن اتاپ ءوتتى «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس ينجەنەرى اسۋان سيابەكوۆ.
قازاقستاندا اەس سالۋدىڭ مەرزىمى جونىندە ايتار بولساق, بيىلدان باستاپ تەحنولوگيانى تاڭداۋ, اەس سالۋ اۋدانى بويىنشا ەل ۇكىمەتى قاۋلىسىنىڭ شىعۋى, 2025 جىلى تەن ازىرلەۋ جانە مەملەكەتتىك ساراپتاۋ, 2028 جىلى جسق ازىرلەۋ جانە ساراپتاۋ, اەس قۇرىلىسى تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ قابىلدانۋى, 2029 جىلى قۇرىلىس مونتاجداۋ جۇمىستارىنىڭ باستالۋى مەن جابدىقتاردى جەتكىزۋى ەسكەرىلىپ, 2035 جىلى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا الەم بويىنشا 500-گە تارتا اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ كوبى اقش پەن ەۋروپادا ورنالاسقان. ودان كەيىن جاپونيا, قىتاي جانە رەسەيمەن قاتار باسقا دا دامۋشى ەلدەردى قوسقاندا, جالپى 50 مەملەكەتتە يادرولىق رەاكتور بار ەكەن. Cاراپشىلار ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس كۇننەن-كۇنگە ارتىپ وتىرعاندىعىن, 2030 جىلعا قاراي – 136 ملرد كۆت/ساع, ال 2050 جىلى – 172 ملرد كۆت/ساع-قا دەيىن, 2030 جىلى – 11-12 گۆت, ال 2050 جىلعا قاراي 32-36 گۆت توق تاراتاتىن جاڭا قوندىرعىلار قاجەتتىگىن ايتۋدا. سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن توزىعى جەتكەن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ, قايتا جاڭعىرتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
گۇلميرا باعىتقىزى,«Egemen Qazaqstan»