سوڭعى ۋاقىتتا الاياقتىقتىڭ ءتۇرى كوبەيىپ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا جەتىلىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى ينۆەستيتسيالىق الاياقتىق پايدا بولىپ, پاندەميا دا ونلاين قىلمىستى ءورشىتتى. ول از دەسەڭىز اينالامىزداعى ەلدەردىڭ احۋالى ارام پايداعا اۋەس پيعىلدى كوبەيتتى. سوندىقتان دا ۆيرتۋالدى توناۋ ماسەلەسىن قايتا-قايتا قاۋزاپ, حالىقتى قۇلاعدار ەتىپ وتىرۋعا تۋرا كەلەدى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگىنىڭ الاياقتارى اتىن ەستىگەندە قايمىعاتىن قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە تانىستىرادى. ۇلتتىق بانكتەن باستاپ, تانىمال قارجى ۇيىمدارىنىڭ اتىن جامىلادى, جۇرتقا بەلگىلى پورتالداردىڭ اتىن جامىلادى, قىسقاسى اڭقاۋ وتانداستارىمىزدى قارماعىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى ايلا-شارعىنىڭ قانداي تۇرىنەن بولسا دا باس تارتپايدى. ەگەر وقىرمان ەسىندە بولسا, وتكەن جىلى تەلەفون الاياقتارى قانداي كەستەمەن جۇمىس ىستەيتىنىن ۇلتتىق بانك تە ەسكەرتكەن بولاتىن. قارجىلىق قاسكويلىك «ارنايى وپەراتسيا» اتىن جامىلىپ, «قۇقىق قورعاۋ ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن» جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانداي جاسالادى. ال وتكەن جىلى الماتىدا قارجى پيراميدالارىن ۇيىمداستىرۋشىلار 4 مىڭنان استام ادامدى الداپ كەتكەن. الاياقتىقتىڭ باسىم بولىگى قارجىلىق پيراميدالارعا قاتىستى ەكەنىن قايتالاۋعا تۋرا كەلەدى.
جالعان «قىزمەتكەرلەر» اتىن جامىلۋ
«الاياقتار كوزدەگەن ماقساتىنا قالاي جەتەدى؟» دەگەن ساۋالعا الماتى قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ ءبولىم باسشىسى ءانۋار جەكسەكوۆ: «ارام پيعىلدىلار ومىردە بولىپ كورمەگەن وتىرىك ءونىمدى ينتەرنەت, الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى جوعارى باعامەن ساتۋ سحەماسى ارقىلى جاسايدى. الدانعان تۇرعىندارمەن كەلىسىمشارت جاسالعاننان كەيىن, بارلىق تەلەفوندار وشىرىلەدى. ءارى قاراي, الاياقتار جابىرلەنۋشىلەرگە وزدەرىن ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى رەتىندە تانىستىرىپ, تەلەفون شالادى, الاياقتاردىڭ ۇستالعانى تۋرالى حابارلايدى دا, جالعان كۋالىك كورسەتىپ, وتەماقى تولەۋگە ۋادە بەرەدى. بىراق الدىن الا كوميسسيا تۇرىندە تولەم تالاپ ەتەدى», دەدى.
ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ ماتەريالدىق-قارجىلاي وتەماقى تولەمەيتىنىن وسى مەكەمەنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى الماس بەكبوتاەۆ تا ايتا كەلە, وسىعان ۇقساس فاكتىلەر 2022 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىنان تىركەلە باستاعانىن اتاپ ءوتتى. دەپارتامەنت الماتى قالاسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتىنە بارلىق دالەلدى ماتەريالدارمەن ارىز جولداعان, قازىرگى ۋاقىتتا ارىز تەرگەۋ ساتىسىندا تۇر. سوعان قاراماستان الاياقتار ءالى دە ەلدى سازعا وتىرعىزىپ جاتىر. كۇن سايىن ادىلەت دەپارتامەنتىنە رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ازاماتتاردان الماتى قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ قازىرگى قىزمەتكەرلەرىن ناقتىلاۋ ءۇشىن تەلەفون سوعىلىپ جاتادى.
«نومىرلەردى اۋىستىرۋ تەحنولوگياسى»
سول سياقتى ينۆەستيتسياعا قاتىستى الاياقتىق فاكتىلەرى كوبەيگەن. الداپ-ارباۋدىڭ نوبايى بىردەي: ولار بەلگىسىز نومىرلەردەن قوڭىراۋ شالىپ, سۇمدىق پايدا تابۋعا بولاتىن قارجىلىق جوبالار تۋرالى بايانداي كەلە, اقشا سالۋدى ۇسىنادى, كىرىستى كوبەيتۋگە ۋادە بەرەدى. ولار جاپا شەگۋشىگە ينۆەستيتسيا سالعاننان كەيىن ونىڭ كىرىسى قالاي «وسەتىنىن» كورەتىن جالعان قوسىمشانى دا جىبەرە الادى, بىراق ءىس جۇزىندە ءسىز بۇل اقشانى پايدالانا المايسىز. ويتكەنى مۇنداي قوسىمشالاردىڭ قايتارىپ الۋ قىزمەتى جوق. الماتى قالالىق پد, كريمينالدىق پوليتسيا باسقارماسىنىڭ ءىىب اعا جەدەل ۋاكىلى ەركەبۇلان قويشىباەۆ ينتەرنەتتەگى الاياقتىق ماسەلەسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋىندا ەكەنىن ايتا كەلە: «تالداۋ كورسەتكەندەي قالا اۋماعىندا, 2017 جىلى –90, 2018 جىلى – 142, 2019 جىلى – 666, 2020 جىلى 1 677 ينتەرنەت الاياقتىق تىركەلدى. ال 2022 جىلى قىلمىستىڭ وسى تۇرىنە قاتىستى 2 مىڭنان استام دەرەك تىركەلگەن. ينتەرنەت الاياقتار ۇستالىپ جاتادى, بىراق قىلمىستىڭ بۇل ءتۇرىن اشۋ قيىن, ويتكەنى ولار ترانسشەكارالىق سيپاتقا يە, ياعني جابىرلەنۋشى ءبىر جەردە, ال كۇدىكتى باسقا مەملەكەتتە بولۋى مۇمكىن», دەيدى.
پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى سانداردى اۋىستىرۋعا بايلانىستى الداۋدىڭ جاڭا ءادىسىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. تمد ەلدەرى مەن شەتەل ازاماتتارى قازاقستاندىقتارعا قوڭىراۋ شالعاندا ء«نومىر اۋىستىرۋ» تەحنولوگياسىن قولدانادى. سوندىقتان كۇدىكتىنى تابۋ وتە قيىن. الاياقتار SIM كارتالارىن ساتىپ المايدى, ولار تەك نەگىزگى تەلەفون ءنومىرىن وزگەرتەتىن ارنايى باعدارلامالىق قۇرالدى پايدالانۋى كەرەك. سوندىقتان ولار زارداپ شەككەندەرگە كەز كەلگەن نومىردەن قوڭىراۋ شالا الادى. ادەتتە الدانعاندار ءنومىر يەلەرىنە شاعىمدانادى. ونىڭ ءنومىر اۋىستىرۋ ارقىلى جاسالعانىن دالەلدەۋ ءۇشىن ۇيالى بايلانىس وپەراتورىنا قوڭىراۋ شالىپ, ەگجەي-تەگجەيىن بىلگەننەن كەيىن, بۇل ءنومىردىڭ جالعان ەكەنىن دالەلدەي الاسىز, بۇل قاراپايىم تەلەفون ترافيگى ەمەس, ينتەرنەت قوڭىراۋلارى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە وراي قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ وكىلى دميتري اكماەۆ قارجىلىق الاياقتىقتىڭ ايقىن بەلگىلەرىن اتاپ ءوتتى. «وتە جوعارى كەپىلدەندىرىلگەن تابىس ۇسىنۋ – بۇل الاياقتىق, كەرىسىنشە قىزىعارلىقتاي ارزان نارسە ۇسىنسا – بۇل دا الاياقتىق بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق ولاردىڭ تاعى بەلگىسى – الاياق ارقاشان ءبىرىنشى قوڭىراۋ شالادى. قارجى سالاسىن رەتتەۋشى رەتىندە ءبىز بانكتەردە دە, ميكروقارجىلىق ۇيىمداردا دا ءسىزدىڭ شوتتارىڭىزدا, كەلىسىمشارتتارىڭىزدا بىردەڭە دۇرىس بولماسا, بىردەن بۇعاتتايتىن ەرەجەلەرى بار ەكەنىن انىق بىلەمىز. سوندىقتان ەگەر سىزگە بىرەۋ قوڭىراۋ شالسا, بايلانىستى دەرەۋ ۇزگەن دۇرىس», دەيدى ول.
ينتەرنەت الاياقتىق ماسەلەسى تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋدان, ساندىق جۇيەلەردىڭ كەسىرىنەن تۋىنداپ وتىر دەۋگە بولمايدى. كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ بانك جۇيەلەرى قورعالعان, ويتكەنى ولاردا بىرنەشە قورعانىس دارەجەسى بار. الايدا قارجىسى قولدى بولعانداردىڭ 99%-ىنا پسيحولوگيالىق قىسىم جاسالىپ, سونىڭ سالدارىنان جەكە شوتتارىنىڭ كودتارىن الاياقتارعا وزدەرى بەرگەن. بۇل جەردە ماسەلە ادامداردىڭ ۇرەيگە بوي الدىرىپ, الاياقتاردىڭ جەتەگىندە كەتكەنىندە بولىپ تۇر. دميتري اكماەۆ الماتى مەن وبلىس تۇرعىندارىنا, اسىرەسە ەگەر ولار مەسسەندجەر ارقىلى جىبەرىلسە, كۇدىكتى سىلتەمەلەرگە جازىلماۋعا كەڭەس بەردى.
الاياقتاردى قالاي اۋىزدىقتاۋعا بولادى؟
«كيبەر قاداعالاۋ» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى ينتەرنەت كەڭىستىگىندەگى كۇماندى سايتتار, اككاۋنتتار مەن جارنامالىق سىلتەمەلەردى بۇعاتتاۋ جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2022 جىلى 396 ينتەرنەت سىلتەمەسى بۇعاتتالعان. كومپانيالارداعى قارجى پيراميداسىنىڭ بەلگىلەرىن تەكسەرۋ ءۇشىن «بايقا, پيراميدا!» تەلەگرام-بوتى ەنگىزىلىپ, وعان ازاماتتاردان 2 مىڭنان استام ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن, ونىڭ ىشىندە 1 800-ءى قارالىپتى. جالپى, 2022 جىلى الماتى قالاسىنىڭ ەكونوميكالىق تەرگەپ-تەكسەرۋ دەپارتامەنتى 8 قارجى پيراميداسىنىڭ قىزمەتىن توقتاتتى. ال «Qozgan Inc» قارجى پيراميداسىن ۇيىمداستىرۋشىلارعا قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ اياقتالدى. ونىڭ «سالىمشىلارىنىڭ» سانى 50 شاقتى بولسا, كەلتىرىلگەن شىعىننىڭ كولەمى 270 ملن تەڭگەدەن اسادى. سونداي-اق قۇرامىندا التىن ەلەمەنتتەرى بار التىن قۇيمالارى مەن كوسمەتيكالىق ونىمدەردى ساتاتىن ينتەرنەت-دۇكەن اتىن جامىلعان «Innova Gold» قارجى ينۆەستيتسيالىق پيراميداسىن ۇيىمداستىرۋشىعا قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇلاردىڭ دا ايلا-شارعىسى جەتكىلىكتى.
– وسىلايشا, ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتى قولعا العان امالداردىڭ ناتيجەسىندە قارجى پيراميدالارىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بانك شوتتارى, جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرى بۇعاتتالىپ وتىر. مىسالى, «World Business Consulting» قارجى پيراميداسىن ۇيىمداستىرۋشىلارعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس بويىنشا زارداپ شەككەن سەگىز ادامنىڭ 34 255 155 تەڭگەسى قايتتى. سول سياقتى «B2B Jewerly» قارجى پيراميداسىن ۇيىمداستىرۋشىلارعا قاتىستى قىلمىستىق ءىس بويىنشا 230-دان استام جابىرلەنۋشىگە 300 ملن تەڭگە شىعىنى وتەلدى. 2,2 ملرد تەڭگە سوماسىنا م ۇلىككە تىيىم سالىندى. «جالعان قارجى» ۇيىمدارىنىڭ ۇسىنىستارىن ناسيحاتتاۋ قىلمىسى جيىلەپ كەتتى. ولار اقشانى مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ, تانىمال بانكتەر مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ءىرى جوبالارىنا جوعارى جانە ءپاسسيۆتى كىرىستىلىك ۋادەسىمەن ينۆەستيتسيالاۋعا شاقىرادى, – دەيدى الماتى قالالىق ەكونوميكالىق تەرگەۋ دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى جاقسىلىق مىرزاحان.
سول سياقتى الاياقتار جۇرتتى سەندىرۋ ءۇشىن بەلگىلى جاڭالىقتار پورتالدارىنىڭ لوگوتيپتەرى مەن ديزاينىن پايدالانادى, سونىمەن قاتار تانىمال تۇلعالار مەن جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردى العا تارتادى. مۇنداي رەسۋرستارعا كىرگەندە, ساۋالدامالىق جەكە دەرەكتەرىڭىزگە ساق بولعان ءجون. وسىدان كەيىن-اق, ولار قوڭىراۋ شالىپ, ءوز ارەكەتىنە كىرىسەدى. اتى-ءجونىڭىزدى سۇراستىرىپ, وزدەرىن بانكتىڭ نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمىز دەپ تانىستىرىپ, سىزگە نەسيە راسىمدەلگەنىن نەمەسە قىلمىستىق ءىس قوزعالادى دەپ ايتادى. جۇيكەگە سوققى بەرەتىن توسىن ءسات پەن ابدىراعانىڭىزدى پايدالانىپ, ءسىزدىڭ بانكتىك دەرەكتەرىڭىزدى الىپ الۋى ابدەن مۇمكىن.
الماتى