بەس جىلدا الاپەس اۋرۋى تىركەلگەن جوق

ەلىمىزدەگى لەپروزوري مەكەمەسى قىزىلوردا وبلىسىندا ورنالاسسا, ورتا عاسىرلاردا ەۋروپادا الاپەس اۋرۋىنا شالدىققانداردى قوعاممەن ارالاستىرماي ەمدەيتىن لەپروزوري ورتالىقتارى بىرنەشە مىڭنان اسقان.

الميساقتان, ادام بالاسىن شوشىتقان الاپەس­تىڭ جامان جەرى دە سول, بۇل اۋرۋ وبا مەن شەشەك سياقتى ەمەس, جۇققاننان كەيىن العاشقى بەلگىلەرى بىلىنبەي, اعزادا ون, ءتىپتى جيىرما جىلعا دەيىن جۇرە بەرەدى. اۋەلى ادامنىڭ سىرتقى جۇيكە جۇيەسىن زاقىمداپ, دەنەدە اقتاڭداق تۇرىندە كورىنىپ, اياق-قولدى جانسىزداندىرىپ, اسقىنا كەلە ناۋقاستى اجارىنان ايىرىپ, ادام قارارسىز كۇيگە تۇسىرەدى. اتىنىڭ ءوزى شوشىتقان بۇل اۋرۋ ەلىمىزدە العاش رەت جايىقتان تابىلعان. بۇگىندە نەگىزگى ەكى وشاعى بار دەسەك, بۇل – اتىراۋداعى بالىقشى, جىلىوي جانە قىزىلورداداعى ارال, قازالى اۋداندارى. ناۋقاستاردىڭ 80 پايىزى – وسى وڭىرلەردىڭ تۋمالارى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە الاپەسپەن اۋىراتىن 265 ادام ەسەپتە تۇرسا, ولاردىڭ ورتاشا جاسى – 68, ەڭ كىشىسى – 40, ەڭ ۇلكەنى – 90 جاستان اسقان. بىراق ءبىزدىڭ قۋانىشىمىزعا وراي, كەيىنگى بەس جىلدا ەلىمىزدە الاپەسى بار ادام تىركەلمەگەن.

حالىقارالىق عىلىمي قولدانىستا «حانسەن اۋرۋى» دەيتىن اتاۋعا يە ەسكى كەسەل بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرىمىز دە اينالىپ وتكەنى قۋانتادى. قازىرگە الاپەس تەك ەگدە, جاسى كەلگەن جانداردان تابىلىپ وتىر جانە بۇل – وسى ينفەكتسيانىڭ جويى­لىپ بارا جاتقان وشاقتارىنا ءتان جاعداي.

– ارينە, الاپەستىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرىنە ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. الايدا الاپەستىڭ كلينيكاعا دەيىنگى پروفيلاكتيكاسى ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلىپ جاتىر. وسىعان وراي ەكىنشىلىك پروفيلاكتيكا, الاپەستىڭ سالدارىن, ياعني اسقىنۋلارىن ەمدەۋ مەن قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ باستى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى, – دەيدى قازاق دەرماتولوگيا جانە ينفەكتسيالىق اۋرۋلار عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اسىلحان ابىشەۆ.

قازاقستاندا الاپەستى ءجۇز جىلداي بۇ­رىن, 1929 جىلدان باستاپ, كسرو حالىق كوميس­سارلارى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن قازاق كسر-دە لەپروزوريدى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان كەزدەن بەرى ەمدەپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا قازاق رەسپۋبليكالىق لەپروزوريى – ەرەكشە ەمدەلۋدى عانا ەمەس, ءوز پاتسيەنتتەرىن وڭالتۋدى دا جۇزەگە اسىراتىن ەرەكشە ۇلگىدەگى مامانداندىرىلعان ەمدەۋ مەكەمەسى.

لەپروزوري قىزىلوردا وبلىسىندا ورنا­لاسقان جانە ەكى ديسپانسەرى بار. پاتسيەنت­تەر­دىڭ اراسىندا تۇراقتى مەديتسينالىق كومەككە مۇقتاج مۇگەدەكتەر, ءۇيسىز, باس تارتقان, تۋىستارى جوق جانە بەلگىلى ءبىر تۇرعىلىقتى جەرى جوق, الەۋمەتتىك باسپاناعا مۇقتاج ناۋقاستار بار. الاپەسكە دۋشار بولعاندار ونىڭ قايتالانۋ قاۋپىنە بايلانىستى ءومىر بويى وقشاۋ ءومىر سۇرەدى.

وسىناۋ جۇقپالى كەسەلدى ەمدەۋدىڭ بۇكىل تاريحىنا كوز سالساق, وتاندىق دارىگەرلەر ەم-دومنىڭ تالاي ءتاسىلىن قولدانىپ كەلەدى. باستاپقى شارالار نەگىزىنەن پاتسيەنتتەردى انىقتاۋ مەن وقشاۋلاۋعا باعىتتالعان. وسىدان كەيىن مىندەتتى حيميوتەراپيا جۇرگىزۋ العا شىقتى. قازىرگى ۋاقىتتا الاپەسپەن كۇرەسۋدە مۇگەدەكتىكتىڭ الدىن الۋ مەن ناۋقاستاردى وڭالتۋ وزەكتى.

دەگەنمەن دارىگەرلەر الاپەسكە شالدىققان ناۋقاستارعا قاتىستى الالاۋشىلىق پەن لەپروفوبيا تەك حالىق اراسىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارى اراسىندا دا بار ەكەنىن جاسىرمايدى. اينالىپ كەلگەندە بۇل دا پاتسيەنتتەردىڭ دۇرىس, تولىققاندى ەم-دوم مەن الەۋمەتتىك كومەك الۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.

ارعى اتا-بابالارىمىزدا بولماعان بۇل اۋرۋ بىزگە قايدان كەلدى دەگەن ساۋالعا قاتىستى حالىق اراسىندا ءتۇرلى قاۋەسەت بار. كوبى الاپەس دەيتىن جۇقپالى اۋرۋ بالىقتان, ءتىپتى بالىقشىلاردىڭ اراسىنان تاراعان دەسەدى. 50 جىلدارعا دەيىن ناۋقاستاردىڭ مويىندارىنا قوڭىراۋ ءىلىپ كەلگەن. شىلدىرلاپ, جاقىنداعان كەزدە بەتتەرىن بۇركەپ, ادامدار جاسىرىنىپ قالادى ەكەن. بىراق اق جەلەڭدىلەر لەپرا ينفەكتسياسىنىڭ قايدان شىققانىن عىلىمي تۇردە دالەلدەپ, پاتشا ۇكىمەتى قازاق دالاسىنا كەلە باستاعان تۇستا, رەسەي مەن ەۋروپا حالقى الىپ كەلگەن دەگەن دايەك جاساعان.

ال حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ انىقتاماسىنا سۇيەنسەك, قازاقستاننىڭ الاپەس بويىنشا ەندە­ميا­لىق اۋداندارىنا يممۋندىق تاپشىلىعى انىق بايقالاتىن تۇرعىندارى بار ەكولوگيالىق اپاتتى اۋماقتارى جاتادى. دەمەك بۇل – ەسكى كەسەلدىڭ قايتا پايدا بولۋ قاۋپى ساقتالادى دەگەن ءسوز.

الماتى