ەسكەرتكىشتى قورعاۋ – ەلدىك ماسەلە

ارينە, ولىلەر مەن ەسكەرت­كىش­تەرگە تىنىشتىقتان باسقا ەشتەڭە قاجەت ەمەس, ال بۇگىنگى الەم-جالەم الەمنىڭ اپەر­باقاندارى مەن جۇ­مىرت­قادان ءجۇن قىرىق­قان پىسىقتار سول تىنىشتىقتىڭ شىرقىن بۇزۋداي-اق بۇزىپ كەلەدى, وكىنىشتىسى ەسكەرتكىشتەردى قور­عاۋعا زاڭ دا دارمەنسىز. ما­دەنيەت قىزمەتكەرلەرى عانا ەمەس, كونە مۇراعا جانى اشيتىن كوپتىڭ الدىندا تاريحي-مادەني مۇرالاردى قورعاۋ, ونى كەلەشەك ۇر­پاققا سول قالپىندا جەتكىزۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر.

تاري­حي-مادەني مۇرا نىساندارىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى زاڭ­نا­ماعا سايكەس تاريح جانە ما­دەنيەت ەسكەرتكىشى سانالاتىن ەجەلگى قورىم كەشەن­دەردىڭ قورعاۋ ايماعىندا جاڭا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىل­مەۋگە ءتيىس. الايدا وبلىستا وسى ماسە­لەنىڭ شەشىمىن تاپپاۋى جىل­دار­عا سوزىلدى – جۇرت قايتىس بولعان جاندى تاريحي ورىندارعا قويۋعا قۇمار, قۇزىرلى ورىندار ونىڭ اعاتتىعىن تۇ­سىندىرە الماي الەك.

زاڭعا جۇگىنسە, زاڭ تىڭداماعانعا توقتام بەرەتىندەي ءزىلدى ەمەس –  اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 145-بابى بويىنشا تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قورعاۋ ايماقتارى, قۇرىلىس سالۋدى رەتتەۋ ايماقتارى جانە قورعالاتىن تابيعي لاندشافت ايماقتا­رى شەگىندە جەردى پايدالانۋ رەجىمىن بۇزۋشىلىقتار بو­يىنشا جەكە تۇلعالارعا – 10 ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل تولەۋمەن عانا شەكتەلەدى ەكەن. زاڭ­نىڭ جەڭىلدىگىن پايدالانعاندار مارقۇم بول­عان تۋىسىن كيەلى ورىن سانالاتىن ەجەل­گى قورىمداردىڭ قورعاۋ ايماعىنا جەرلەيدى, سونداي-اق قورىمداعى ەسەپكە الىنعان ساۋلەت پىشىندەرىنە زاما­ناۋي ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزادى, جاڭادان سا­لىنعان قابىر قۇرىلىستارى ءدىني-قابىرلەۋ كەشەندەرىنىڭ قالىپتاسقان تاريحي كورىنىسى مەن باستاپقى جالپى كورىنىسىنىڭ بۇرمالانۋىنا اكەلىپ سوعادى. سوڭعى جىلدارى ۇرپاقتارى جينالىپ, اتا-باباسى جەرلەنگەن ەجەلگى تامدارعا, ياعني مەملەكەتتىك تىزىمگە الىنعان كۇم­بەزدەر مەن ساعانالارعا ءوز بەتىمەن وز­گەرتۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزۋ جاعدايلارى كوپ كەزدەسىپ وتىر, بۇل ەس­كەرتكىشتىڭ تۇپنۇسقالى ارحيتەكتۋراسىنا ايرىقشا نۇقسان كەلتىرەدى. 2021 جىلى ماڭعىستاۋ وڭىرىندە ءدال وسى باعىتتا 6 زاڭ ­بۇزۋشىلىق جاعداي انىقتالعان.

– ەسكەرتكىشتەردىڭ قورعاۋ ايماق­تارى شەگىندە جەردى پايدالانۋ رەجىمىن بۇزۋ بويىنشا جەكە تۇلعاعا 1000 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش ايىپپۇل سالۋ جانە ەسكەرتكىشتى نەمەسە ونىڭ قورعاۋ ايما­عىن قالپىنا كەلتiرۋگە, ال بۇل مۇمكىن بولماعان كەزدە كەلتiرiلگەن زالالدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق زاڭناماسىنا سايكەس وتەۋگە مiندەتتi دەپ جازۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستى ايتقىمىز كەلەدى. بۇل ماسەلە جايىندا وسىعان دەيىن دە وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى تاراپىنان ايتىلىپ ءجۇر, – دەيدى ماڭعىستاۋ وبلىستىق تاريحي-مادەني قورىق عىلىمي قىزمەتكەرى نۇرساۋلە داۋىمشاروۆا.

ەسكەرتكىشتەرگە كەلەسى قاۋىپ باعا­لى مەتالل ىزدەپ كونە قورىمداردى قو­­­پارا تالقانداپ, كەزدەسكەن باعالى جا­دى­­گەرلەردى قولدى ەتەتىن «قارا ار­حەو­­لوگ­تەردەن» تونۋدە. 2019 جىلى قا­زاق­­ستان رەسپۋبليكاسى قىلمىستىق كو­دەك­سiنىڭ 295-بابىنا وزگەرىستەر ەن­گىزىل­­گەنمەن «قارا ارحەولوگتەر» ءالى دە ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋ كۇيمەن ەركىن شارلاپ ءجۇر. «دالالىق جەرلەردەگى كونە قالاشىق ورىن­­دارى مەن قورعانداردا, جالپى كەز كەلگەن جەردە «قارا ارحەولوگتەر» مەتالل ىزدەگىش قۇرالدارىمەن التىن ىزدەپ قازىپ تالقانداپ كەتۋ جاع­دايلارى كوبەيمەسە ازايماي وتىر. ولار ەسكەرتكىشتىڭ مادەني قاباتىن جو­يىپ, نۇقسان كەلتىرەدى, سونداي-اق قۇن­دى جادىگەرلەردىڭ قايتارىم­سىز جوعا­لۋىنا اكەلىپ سوعادى», دەيدى مامان­دار. قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىلمىس­تىق كودەكسiنىڭ 295-بابى بويىنشا ارحەو­لوگيالىق جۇمىستاردى زاڭسىز جۇرگىزۋ, ياعني مەتالل ىزدەگىشتەر, رادارلار, باسقا دا تەحنيكالىق قۇرالدار نەمەسە جەر قازاتىن ماشينالاردى پاي­دالانا وتىرىپ جاسالعان ءىس-ارەكەت يەسى ءۇش جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستان­دىعىنان ­ايىرۋمەن نەمەسە بەس مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi ايىپ­پۇل سالۋمەن جازالانادى. ماماندار زاڭ بۇزۋ­شىلىق جاعدايلارىنىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, ارنايى ءىس-شارالار جوسپارىن جاساۋ جانە جۇزەگە اسىرىلۋىن باقىلاۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزۋدى ۇسىنىپ كەلەدى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»

– 2017-2018 جىلدارى «رۋحاني جاڭ­عىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاق­ستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى. جالپىۇلتتىق جانە وڭىرلىك ماڭىزى بار قاسيەتتى نىسانداردىڭ قاتارىندا ءدىني-عيبادات ەتۋ نىساندارىمەن قاتار, ەرەكشە باعالاناتىن تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۇرا ەسكەرتكىشتەرى دە بار. ەلىمىزدىڭ رۋحاني سيمۆوليكالىق مۇراسىنا سۇيەنگەن ىشكى مادەني ءتۋريزمدى دامىتۋ جانە قول­داۋ ماقساتىندا بۇل «كيەلى بەلدەۋدىڭ» نىساندارى تۋريزم يندۋسترياسى ءۇشىن ورلەۋ نۇكتەسىنە اينالۋعا ءتيىس. ەندى وسىنداي كيەلى ورىندارىمىزعا كەلۋشىلەردىڭ سانى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى, قازىرگى تاڭدا كوپشىلىگىندە جولدارىن جوندەۋ, ەلەكتر جارىعىمەن, اۋىز سۋمەن, ۇيالى بايلانىس جەلىلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ, تالاپقا ساي دارەتحانالار سالۋ, ت.ب. جۇمىستار­دى قاجەت ەتەدى. مىسالى, شاقپاق اتا, سۇلتان ءۇپى, ماسات اتا, سيسەم اتا ءتارىزدى ماڭىزدى ەسكەرتكىشتەرگە جاقسى جول سالۋ قاجەت. سوندىقتان وسى ورايدا, ولاردىڭ قازىرگى زامانعا ساي پايدالانىلۋى ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ, ەكولوگيالىق ايماعىن ساقتاپ, قوقىس ماسەلەلەرىن رەتتەۋ, سانيتارلىق تالاپتارعا ساي قوناقۇيلەر سالۋ, زيا­راتشىلار مەن تۋريستەرگە ارنالعان ۆيزيت ورتالىقتارىن اشۋ, ءموبيلدى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ءتارىزدى جوبا­لاردى قارقىندى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ارنايى باعدارلاما جاساقتالۋى قاجەت. «قازاق­ستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» باعدارلاماسى بويىنشا ساكرالدى ورىندارعا كەلۋ­شى­لەرگە جاعداي جاساۋ ماقساتىندا قازىرگى زامانعا ساي پايدالانىلۋى ءۇشىن شارالار, اباتتاندىرۋ-كوركەيتۋ جۇمىستارىن, لاندشافتىق ديزاينمەن جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان شاعىن جولدار مەن دەمالاتىن ورىندار جاساۋ, كيەلى ورىندا ءجۇرۋ ءتارتىبى جازىلعان تاقتايشالار ورناتۋ, دارەتحانالار سالۋ, قوقىس سالاتىن كونتەينەرلەر ورناتۋ, ت.ب. جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قارجى قاراستىرىلسا دەيدى ماماندار.

ەسكەرتكىشتەر زاڭمەن قورعاۋسىز, قا­راۋسىز قالعان «يەسىز اۋىل» ەمەس. ناقتى ايتساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قور­عاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى زاڭناما­سىن, ونىڭ ىشىندە اۋماقتاردى يگەرۋ كەزىندە جەر ۋچاسكەلەرى ءبولىپ بەرىلگەنگە دەيىن تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلە­رىن انىقتاۋ بويىنشا ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزبەۋ, مونۋمەنتتى ونەر قۇرىلىستارىن ورناتۋ قاعيدالارىن بۇزۋشىلىقتار, تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشىنىڭ زاڭسىز ورنىن اۋىستىرۋ جانە ونى وزگەرتۋ,تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ ساقتالىپ تۇرۋىنا قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن جۇمىستاردى جۇرگىزۋ, تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قورعاۋ ايماقتارى شەگىندە جەردى پايدالانۋ رەجىمىن بۇزۋشىلىقتار, عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق جانە ارحەولوگيا­لىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ شارتتارىن بۇزۋ­شىلىقتار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 145-بابى بويىنشا زاڭ بۇزۋشىلىق دەپ تانىلىپ, ايىپپۇل سالۋ شاراسى قولدانىلادى. بىراق زاڭدى بىلمەي مە, بىلسە دە زاڭدى جازاعا مويىماي ما بىلگەنىن جاسايتىندار جوق ەمەس. مىسالى, ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىعىنىڭ 2021 جىلى جۇرگىزگەن مونيتورينگ بو­يىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى زاڭناماسىن بۇزۋ بويىنشا 4 جاعداي انىقتاعان. تاريحي ورىنداردا جۇرگىزىلگەن بۇل زاڭ­سىز ىستەر ناتيجەسىندە كونە مازاردىڭ ىرگەتاسى قوزعالىپ ارشىلعان, قابىرعا تاستارىنا ماركيروۆكا جانە فيكسا­تسيا جاسالماي, ەسكەرتكىشتىڭ ماڭىزدى تاريحي ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىسىنىڭ بو­لىكتەرى تولىقتاي جويىلعان, تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتىڭ كەلبەتىن, كولەم­دىك-جوسپارلىق جانە كونسترۋكتسيالىق شەشىمدەرى مەن قۇرىلىمدارىن وزگەرت­كەن, كۇمبەزتامنىڭ اشىلىپ قوزعالعان سىرت­قى پليتالارىنىڭ ورنىن جاڭا تاس­تار­مەن قالاپ, قابىرعا بەتتەرىن تەگىستەگەن, ىرگەتاس بولىگىنە سوقىرايماق جاساعان, ىشكى بولىگىندە تەمىر تۇربالارمەن اينالدى­رىپ قابىرعالارىنا بەكىتىپ تىرەۋىش ورنات­قان, قابىرعانى تەسىپ, كۇمبەزدىڭ سىرتى­نان تومەنگى بولىگىن جيەكتەپ تسەمەنتتى سىلاق جۇرگىزۋ سىندى وزگەرتۋلەرگە ۇشىرادى.

قولدانىستاعى زاڭعا ساي كىنالىلەر جاۋاپقا تارتىلعانمەن, وعاش ماسەلە ءبىرجولا توقتاماي تۇر. بولاشاقتا قاي ەسكەرتكىشتى كىمنىڭ ءوز قالاۋىنا ساي وز­گەرتىپ, تاريحي كەلبەتىن ءبۇلدىرۋى بەي­مالىم. بۇل ماسەلە سالا ماماندارىنىڭ سانا­سىنا كادىمگىدەي جۇك ءتۇسىرىپ, امالىن ىزدەگەن الاڭداۋشىلىققا تاپ قىلدى.

ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ءۇشىن زاڭ قا­تايۋى كەرەك, ايتپەسە قۇلقىننىڭ قامىن كۇيتتەگەندەر مەن قۇنىققانداردان تاريحي قۇندىلىقتاردى اراشالاپ قالۋ قيىننىڭ قيىنى بولىپ تۇر.

ماڭعىستاۋ وبلىسى