سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ «اق ءتۇن» دەگەن ولەڭى بار. اقىننىڭ تاماشا تۋىندىلارىنىڭ قاتارىنان سول كەزدەگى لەنينگراد (قازىرگى تاريحي پەتەربور) ءتۇنىنىڭ سىر-سيپاتىن ولەڭ تىلىندە وزگەشە اسپەتتەيدى. اسىرەسە ەسىل بويىندا استانانىڭ اق تۇندەرىن كەشىپ كەلە جاتقاندا سىربايدىڭ وسى ولەڭى ەسكە تۇسەدى. ءبىز پەتەربوردىڭ اق تۇندەرىن كورگەن جوقپىز.
سىر-اعاڭ «اق ءتۇن – الەمنىڭ اپپاق ادال نۇرى. اق ءتۇن – قۋادى قۋىستاردان, كولەڭكە, قاراڭعىنى», دەيدى. ال دوستوەۆسكي «اق تۇندەرىندە» قالانىڭ قوينى-قونىشىنداعى تۇكپىرلەر تۋرالى جازادى. «پەتەربوردا مەيلىنشە بولەك جارالعان تۇكپىرلەر بار. ول تۇكپىرلەردى ايرىقشا ادامدار – قيالشىلدار مەكەندەيدى», دەپ وربىتەدى اڭگىمەسىن. دوستوەۆسكيدىڭ ءوزى بۇل شىعارماسىن سەنتيمەنتالدى رومان دەسە, ادەبيەتشىلەر پوۆەست دەپ تانىعان تۋىندى قيالشىل جىگىت پەن سەرت بايلاسىپ, ۋادەسىن بەرىپ كەتكەن سۇيگەنىن كۇتىپ, زارىعۋشى قىز اراسىنداعى ديالوگتەر ارقىلى شيەلەنىسەدى. وقىرمان قيالشىل جىگىت پەن سۇيگەنىن كۇتۋشى قىزبەن بىرگە قۋانىپ, بىرگە مۇڭايادى. ەكەۋىنىڭ قارىم-قاتىناسى, ەكەۋارا اڭگىمەسى ءىشى-باۋىرىڭا كىرىپ, بۇكىل جان-جۇيەڭدى قۋالايتىنى سونداي, ەلىكتىرىپ اكەتىپ, ءتىپتى كەي تۇستارىندا جىندى قىلىپ جىبەرەدى دەۋگە بولادى. سونداعىسى سول جىگىت پەن قىزدىڭ سويلەسكەن ۋاقىتى – نەبارى ءتورت-اق ءتۇن. ءتورت ءتۇن, تاۋلىك ەمەس. ەكى ءتۇن تولىق بولسا, ەكەۋى كەلتەسىنەن قايىرىلعان, تاڭعا جەتپەي, ءتۇن ورتاسىنان قوشتاسقان ءسات. ماسەلە, سول ءتورت كەزدەسۋدىڭ قۇنارى مەن قىزىعى ارقىلى وقىرماندى جازۋشى بايلاپ تاستايتىنىندا. ءسوز دۋالاپ, سيقىرلاپ تاستايتىنعا ۇقسايدى. «سوزدە سيقىر بار» دەگەن قاناتتى ءسوزدى ەسكە سالادى.
شىعارمادا «ويپىراي, ءا» دەگىزەتىندەي الىپ بارا جاتقان سيۋجەت تە جوق. قالادا تۇرعانىنا سەگىز اي تولعان الگى قيالشىل قاراعىم بار عوي, سونىڭ شالقۋى مەن تولقۋىنان باستالادى گاپ. ونىڭ دا باسىنان وتكەن قىزىق شامالى, قالانىڭ قاراپايىم تۇرعىنى. شاھاردىڭ ءبىر شەتىندە شاعىن بولمەسى بار. اسا ءبىر پروبلەماسى دا جوق جاننىڭ مۇڭ-قايعىسى ءبىر باسىنا جەتەرلىك, بىراق. كىمدى ساعىنادى, نەنى كوكسەيدى, ونى ءوزى دە بىلە بەرمەيتىن سەكىلدى. ايتەۋىر ءومىرىنىڭ وشپەستەي ەستەلىگىنە اينالعان اق تۇندەردى ماساتتانا ەسىنە تۇسىرەدى. مۇمكىن وكىنىش, مۇمكىن ءسۇيىنىش, ايتەۋىر كوكەيدە ماڭگى مازداپ قالعان عاجاپ سەزىم. قالعانى قالالىقتىڭ باسىنان وتەتىن پۇشايمان كۇي. ءيا, قالالىق پۇشايماننىڭ كەبى سياقتى ءبىر كۇي. جازۋشى سونىسىمەن-اق ءبىراز جايدى اڭعارتىپ, «قالالىقتار, سەندەر وسىندايسىڭدار!» دەگىسى كەلگەندەي كورىنەدى. سەبەبى قالاعا نەبارى سەگىز اي بۇرىن عانا كەلگەن الگى قيالشىل جىگىت جالعىزدىقتان جابىرقاي ما-اۋ, ايتەۋىر پۇشايمان بولادى دا جۇرەدى. قالادا ەشكىمى جوق, جالعىزدىقتان جابىعىپ ءجۇر-اۋ دەۋگە دە كەلمەيدى. «الايدا ماعان تانىس اتاۋلىنىڭ قاجەتى قانشا؟ بۇكىل پەتەربور ماعان ونسىز دا تانىس قوي», دەيدى ول. سويتەدى دە فونتانكا جانىندا ءبىر شالمەن كۇندە كەزدەسەتىنىن ايتادى. ونىمەن ەكى كۇن كەزدەسپەي قالسا, ەكەۋىنىڭ كادىمگىدەي كوڭىل كۇيى پاسەيەدى ەكەن. بىراق قالالىقتارمەن كۇندە كورىسىپ, ءتىپتى كەزدەسىپ سويلەسىپ جۇرگەن الگى شالمەن تىكەلەي بايلانىس جوعى بايقالادى. سوندا دەيدى ول: «ەكى كۇن بويى كەزدەسپەي, ءۇشىنشى كۇنى كورىسە قالساق, باس كيىمىمىزدى اسپانعا لاقتىرا جازداپ, ءابۇيىر بولعاندا ەسىمىزدى تەز جيىپ, كوتەرىلگەن قولدى تومەن ءتۇسىرىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ جانىمىزدان ەتەنە جاقىن ادامدارداي ءوتۋشى ەدىك». ادامزات وركەنيەتى قالىپتاستىرعان قالالىق سالت وسى ما وندا؟ جانىڭدا جاناشىر ادامدار, سىرلاس جاندار, دۇنيە-م ۇلىك – ءبارى بار سياقتى, بىراق ەشتەڭە جوق. جەتىم, جارىم كوڭىل ءبارى...
ءتىپتى بۇل قيالشىلىڭىز ادامداردى بىلاي قويىپ, قالالىق عيماراتتار, ۇيلەرمەن دە سىرلاس بولا باستاعان عوي. كوزتانىس تەرەزەلەر وعان سالەم بەرىپ, ەرتەڭ وزدەرىن سىرلايتىنىن اسىعا جەتكىزسە, ەندى ءبىرى كەشە ورتەنىپ كەتە جازداعاندا قورىققانىن ايتادى. وسىلايشا, ۇيلەردى سويلەتىپ, تەرەزەلەردى سىرلاس قىلىپ الادى. تاعى ءبىر ءۇي وعان «مەنى بوياپ جاتىر, سارى بوياۋمەن بوياپ جاتىر» دەپ شاعىنادى. بۇل ءۇي سارى ءتۇستى جەك كورسە دە, ونى سارىعا بوياپ تاستاعان... سودان كەيىن «بار كوركىنەن جۇرداي بولعان بەيشارا دوسىممەن كەزدەسۋگە باتىلىم جەتپەدى», دەيدى. مىنە, ءوزى تۇرىپ جاتقان پەتەربورمەن بار تانىستىعى وسىنداي-اق!
سەرت بايلاسقان سۇيگەنىن كۇتىپ, جالعىزسىراپ جۇرگەن بويجەتكەنمەن دە اياق استىنان تانىسادى ول. اكە-شەشەسى جوق, اجەسىنىڭ قولىندا وسكەن بويجەتكەن. ەكى جىل بۇرىن ايىپتى بولىپ, اجەسى ونى كويلەگىنە تۇيرەۋىشتەپ قويىپ, ەشقايدا شىعارمايتىن بولعان. جوعارىداعى بوس بولمەلەرىن ءبىر جاس جىگىت جالعا الىپ, كەيىن بۇل قىز سونى ۇناتىپ قالىپ, ول اجەسى ەكەۋىن تەاترعا اپارىپ, سولاي قۇشتارلىق وتى لاۋلاعان. جىگىت ماسكەۋگە كەتىپ بارا جاتىپ, قىزعا ءبىر جىلدان سوڭ كەلەتىنىن ايتىپ, ەكەۋى سەرت بايلاسقان. سونى كۇتۋلى قىز پەتروگرادقا جىگىتىنىڭ كەلگەنىن ىشتەي سەزەدى, بىراق قايدا ەكەنىن بىلمەيدى. ءسويتىپ جۇرگەندە وعان قيالشىل جىگىت كەزدەسىپ, ەكەۋى ءبىر-بىرىمەن سىرلاسىپ, باستارىنان كەرەمەت كۇيدى كەشىرەدى. ەكەۋى كەشىگىپ جاتقان قىزدىڭ جىگىتىنە حات تا جازادى. جاندارىنىڭ جوعالعان بولشەگىن تاپقانداي سىرلاسىپ جۇرەدى. ۇدايى ءۇش ءتۇن سىرلاسقان سوڭ, اقىرى جىگىتى كەشىككەن سوڭ, ءبىزدىڭ قيالشىل ناستيانى ءسۇيىپ قالعانىن ايتادى. ۋادەسىن بەرىپ كەتكەن جىگىتىنەن حابار بولماي, كۇدەرىن ۇزۋگە اينالعان ناستەنكانىڭ امالى نە, ول دا كەلىسىپ, ەكەۋى بولاشاققا جوسپار دا قۇرىپ ۇلگەرەدى. سول ءتورتىنشى ءتۇنى ءبارىن شەشىپ, جوسپارلاپ, تاڭ اتا ەندى قوشتاسا بەرگەندە, قىزدىڭ كۇتىپ جۇرگەن جىگىتى كەلەدى عوي. قىز, ارينە, بۇرىن سەرتتەسكەن سەرىگىمەن كەتەدى. كەيىن قايعىدان قان جۇتىپ قالعان ءبىزدىڭ قيالشىلعا سۇيەتىنىن ايتىپ حات جازادى. كوزىنەن جاسى سورعالاپ وتىرىپ ول حاتتى وقىعان جىگىت بولمەسىنىڭ توزىپ, اۋلاداعى ۇيلەردىڭ شوگىپ, كۇرت ەسكىرىپ كەتكەنىن كورەدى. دەگەنمەن سەرت تە, سەزىم دە ورنىندا, قيراعان تۇك تە جوق ەدى عوي. بىرەۋدىڭ جىلدار بويى جان تۇكپىرىندە ۇستاعان اياۋلى بەينەسى مەن سەزىمى كەلەسى بىرەۋگە تەگىننەن ولجا بولمايدى ەكەن. قىز قيالشىلعا ەرىپ, الگى جىگىت كەشىككەندە ءبارى تەرىسكە شىعار ما ەدى دەپ ويلايمىز.
اۆتور مۇندا اق تۇندەردى ارقاۋ ەتكەن قالالىقتاردىڭ سىرى مەن مۇڭى, سالتى مەن جىرى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بولمىس-بىتىمىندەگى رۋحتى جىر ەتكىسى كەلگەن جانە سونى تەرەڭ تالداپ بەرگەنىن سەزىنۋ ءۇشىن شىعارمانى وقۋ كەرەك شىعار. وقىپ بولعان سوڭ ءسىز دە سونداي تازالىق پەن نازىكتىككە ۇمتىلارسىز, بالكىم.