الاش بيىگى

ءبىرىنشى جالپىقازاق سيەزى ورىنبور قالاسىندا 1917 جىلدىڭ 21-26 شىلدەسى ارالىعىندا ءوتتى. التى ميلليون الاش اتىنان كەلگەن دەلەگاتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن بۇل جيىن حالقىمىز ءۇشىن تاريحي بەلەس بولدى. رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنداعى قازاق حالقى ۇلتتىق ماسەلەنى كوتەرەتىن ۇلكەن سيەزدى وتكىزە الماي كەلگەن ەدى. بۇل وزەكتى ماسەلە 1917 جىلى اقپان ايىندا پاتشا تاقتان تايعاننان كەيىن كۇن تارتىبىنە قايىرا قويىلدى.

ەكىنشى جالپىقازاق سيەزى ورىنبور قالاسىندا 1917 جىلدىڭ 5-13 جەلتوق­سان ارالىعىندا ءوتتى. پەتەربوردا بولشە­ۆيكتەردىڭ قازان توڭكەرىسىن جاساعاننان كەيىنگى ۋاقىتشا ۇكىمەت كەزىندەگى اياۋلى ارمانى, كوزدەگەن جوس­پارى جۇزەگە اسپايتىنىن تۇسىنگەن الاش كوسەمدەرى قازاق پەن قىرعىزدىڭ بولاشاق تاعدىرىن, ۇلتتىق, ەلدىك ماسەلەسىن قاراستىراتىن القالى جيىندى وتكىزۋ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىندى.

1917 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي رەسەي يمپەرياسى اۋماعىنداعى بيلىكتە كىمنىڭ بار ەكەندىگىنە بايلانىستى تۇسىنىكىز جاعداي قالىپتاسىپ, ەلدە جاپپاي انارحيا, تۇراقسىزدىق, ساياسي-ەكونوميكالىق داعدارىس ورىن الدى. ءبىرىنشى جاھاندىق سوعىستان قايتقان سولداتتار, مۇزداي قارۋلانعان جەرگىلىكتى كازاك-ورىس­تار, ەسكى بيلىكتى ساقتاۋعا ۇمتىلعان شەنەۋنىكتەر قورعانسىز قازاق ەلىن توناپ, جانشىپ, ويلارىنا كەلگەنىن ىستەدى. 1916 جىلى قازاق حالقىنا جاسالعان جاۋىزدىق, وعان قارسى ەلدىڭ ءدۇمپۋى ءالى باسىلا قويماعان ەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەگىننىڭ دۇرىس شىقپاۋى حالىقتى اشتىققا دۋشار ەتتى. سول ۋاقىتتا جازىلعان مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «قايدا ەدىڭ؟» اتتى وتتى ولەڭىندە ايتىلاتىن «جول تابا الماي سەندەلگەن», «اداسىپ جۇرگەن», «اقىل تاپپاي داعدارعان», «جاناشىر تاپپاي ساندالعان», «ولىمگە باسى بايلانعان», «اشتىقتان قىرعىن تاپقان» قالىڭ قازاق ەلىنە جول باس­تايتىن, باعىت سىلتەيتىن تۇلعالار كەرەك بولدى. كۇردەلى ۋاقىتتا شۇعىل شەشىمگە كەلگەن الاش كوسەمدەرى ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن تىنىشتىعىن ساقتايتىن اۆتونوميانى جاريالاۋعا بەل بايلادى. اۆتونوميا ماسەلەسى سول كەزدە قازاق بالاسى ءۇشىن ءومىر مەن ءولىم سەكىلدى اسا ماڭىزدى دۇنيە بولىپ ەسەپتەلدى.

سيەزدىڭ تاريحي ماڭىزىن, قازاق بالاسىنا بەرگەن ولجاسىن 1918 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى سانىندا «جاس ازامات» گازەتى بىلاي دەپ جازدى: «ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىندە التى الاشتىڭ بالاسى تۇگەل باس قوستى. قازاق ۇلتىنىڭ كەلەشەكتەگى ەلدىگىنە نەگىز قۇرعان تاريحي 13-ءشى دەكابىر كۇنى ءبۇتىن الاش ۇراندى قازاق ولكەسىنە قۇتتى بولسىن! 13-ءشى دەكابىر – ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىنىڭ اقوردا تىگىپ, التىن تۋ كوتەرىپ, اۆتونوميالى جۇرت بولامىز دەگەن كۇنى. «اۆتونومياعا مال-جاندى قۇربان قىلامىز!» دەپ قويعان سوڭ, كۇڭىرەنىپ قۇران وقىعاندا, اقجۇرەك ادال نيەتپەن اقساقالدار, جاستار تىلەك قىلعاندا, قۋانعاننان موللالاردىڭ كوڭىلى بوساپ, ەڭىرەگەن كۇنى. مىنەكي, سول ۇلت قانىن تاسىتقان, ءۇمىت قۇراعىنا ات شاپتىرتقان تاريحي 13 دەكابىرگە – تاپ ءبىر جىل. وسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە الاش تىزگىنىن قولىنا العان «الاشوردانىڭ» باسىنان كەشكەن اۋىرلىقتارى كوپ بولدى. ءالى دە تار كەشۋ, تايعاق جولدار بولۋى مۇمكىن. ۇلت تىلەگى ءبىر كۇندە تەزدىكپەن ءھام جەڭىلدىكپەن ورىندالمايدى, «وت الىپ, قامىسقا ءتۇسۋدى» كوتەرمەيدى. 13 دەكابىردىڭ قازىرگى الدىمىزعا تارتقان جەمىستەرى الاش اۆتونومياسىنا ىرگەتاس سالدى. بۇل – ءبىر. شاشىراعان ۇلتشىلدىقتى ءبىر ىزگە سالىپ, ءبىر جەرگە جيناپ, ۇلت كۇرەسىنە ۇلگى بەردى. بۇل – ەكى. جالعان ۇلتشىلداردىڭ ءورىسىن تارىلتتى. بۇل – ءۇش...».

وسى تۇستا وقىرمان شاتاسپاۋى ءۇشىن بۇگىنگىشە ايتقاندا, جەلتوقساننىڭ 12-ءسى مە, جوق 13-ءى مە؟ ءسىرا, ءالىمحان ەرمەك ۇلى باستاعان تۇلعالاردىڭ جازباسىندا 12-ءسىنىڭ ايتىلۋى – تاريحي سيەز قاۋلىسى قابىلداعان كۇندى بىلدىرسە كەرەك. ال 13-ءى – جيىننىڭ بىتكەن كۇنى جانە حالىققا جاريالانعان ۋاقىتى.

ەكىنشى جالپىقازاق سيەزىنە اقمولا, تورعاي, سەمەي, ورال, سىرداريا, جەتىسۋ, سامارقان وبلىستارىن جانە بوكەي ورداسىن مەكەندەگەن قازاق-قىرعىز اتىنان ەلدىڭ ءسوزىن سويلەيتىن, مۇڭىن جەتكىزەتىن 82 وكىل قاتىستى. سيەزدى ۇيىمداستىرۋشىلار: ءا.بوكەيحان, ا.باي­تۇرسىن ۇلى, ە.ومار ۇلى, س.دوس­­جان ۇلى, م.دۋلات ۇلى بولدى. توراعا­لىعىنا ب.قۇلمان ۇلى, تورال­قاسىنا ءا.بوكەيحان, ح.دوسمۇحام­بەت­ ۇلى, ءا.كە­نەسارين, ع.قاراش سايلان­دى; حاتشى­لىققا د.قوساعالي ۇلى, م.دۋ­لات ۇلى, س.قادىرباي ۇلى بەكىتىلدى.

سيەز قورىتىندىسى بويىنشا, ۋاقىت­شا ۇلت كەڭەسى نەمەسە الاشوردا ۇكى­مەتى جاريالانىپ, ونىڭ قۇرامىنا 25 ادامعا ورىن بەلگىلەندى. قازاقتان مىناداي 15 ازامات ەندى: ۋ.تاناش ۇلى, ح.دوسمۇحامەد ۇلى, ا.تۇرلىباي ۇلى, ا.ءبىرىمجان ۇلى, ح.عابباس ۇلى, س.امان­جول ۇلى, م.شوقاي ۇلى, ءا.بوكەيحان, ج.دوس­مۇحامەد ۇلى, ءا.ەرمەك ۇلى, م.تى­نىش­پاي ۇلى, ب.قۇلمان ۇلى, ج.اق­پاي ۇلى, ب.مامىت ۇلى, و.ءالجان ۇلى. قالعان 10 ورىن قازاق-قىرعىز اراسىن مەكەن ەتكەن وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە قالدى­رىلدى. وسىلايشا, دەموكراتيالىق جولمەن الاش­وردا ۇكىمەتى شاڭىراق كوتەرىپ, مەم­لە­كەتتىك قۇرىلىم رەتىندە تاريحقا ەندى.

سيەزدىڭ ەڭ ماڭىزدى شەشىمىنىڭ ءبىرى – الاشوردا ۇلت كەڭەسى (ۇكىمەتى) توراعاسىنىڭ بالامالى ءادىل جولمەن سايلانۋى بولدى. توراعالىققا ءا.بوكەيحان, ب.قۇلمان ۇلى, ا.تۇرلىباي ۇلى ءتۇسىپ, 40 داۋىسپەن ءا.بوكەيحان سايلاندى. ودان كەيىن الاشوردا وقۋ كوميسسياسىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى كوتەرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا ا.بايتۇرسىن ۇلى, ە.ومار ۇلى, م.جۇما­باي ۇلى, ب.سارسەن ۇلى, ت.شونان­ ۇلى ەسىمدى وقىعان ازاماتتار كىردى. سيەز­دىڭ قاۋلىلارى الاش اۆتونومياسى اۋماعىندا ءومىر سۇرەتىن ءار ازاماتقا تيەسىلى بولىپ, ونىڭ ۇسىنىسى مەن شەشىمى باسپاسوزدە جاريالاندى.

سيەز دەلەگاتتارى اۆتونوميا قۇرۋ قاجەتتىگىن تولىق قولدادى. الايدا ونى جاريالاۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە اسا رەسميلىككە بارمادى. شارتتىلىقتى العا تارتىپ, ءبىراز قايراتكەرلەردىڭ «اۆتونوميانى بىردەن جاريالاۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىسى مەن توقتامىنا ءۋاج ايتتى. اقىرى بۇل ماسەلەنى سول كۇندەرى ەڭ باستى  قاجەتتىلىك دەپ ەسەپتەمەگەن دەلەگاتتار اۆتونوميانى جاريالاۋدا اسىرە شارتتىلىقتى ماڭىزدى سانامادى. دەلەگاتتاردىڭ كوبى «اۆتونوميانى بىردەن جاريالاۋ­دى قويا تۇرىپ, الاشوردا ۇلت كەڭەسى جۇمىسىنا كوڭىل بولەيىك» دەگەندە, بۇگىنگى كەيبىر زامانداستارىمىز كەلتە توپشىلاپ جۇرگەندەي, مەملەكەتتىلىك پەن مەملەكەتشىلىكتى ويدان شىعارعان جوق. حالىقارالىق زاڭدىق قاعيداتتار بويىنشا ەكىنشى جالپىقازاق سيەزى جينالۋى مەن وندا قابىلدانعان قۇجاتتار – مەملەكەت (اۆتونوميا, رەس­پۋبليكا) قۇ­رۋ­دىڭ العىشارتى. مۇنى عالىم رەتىن­دە دە, ازامات رەتىندە دە, الاش ۇرپا­عى رەتىندە دە سەنىممەن ايتا الامىن.

ءا.بوكەيحان باستاعان قايراتكەرلەر اۆتونوميانى بىردەن جاريالاۋدى كەيىن­گە قالدىرۋدىڭ سەبەبى تەرەڭدە جاتقان ەدى. اۆتونوميا بىردەن جاريا­لانعان كۇن­دە كازاك-ورىس وتريادتارى مەن سوعىس­تان قايتقان سولداتتار, ىشتەگى قاراشەك­پەندىلەر, مۇجىقتار الاش بالاسىنا قىرعىن ويناتادى دەپ قاۋىپتەندى. قى­سىل­-­تاياڭ كەزەڭدە قورعان بولاتىن ۇلتتىق ميليتسيا جاساقتالماعاندا, مەم­لە­كەتتىك ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەمەي تۇرعان كۇندە اۆتونوميانىڭ جاريالانۋى ەلدى ۇلكەن زاۋالعا ۇشىراتادى دەپ ساقتاندى.

بىراق بۇگىنگى كۇننىڭ تۇرعىسىنان قاراعاندا, وسى ەكىنشى جالپىقازاق سيەزى – الاش اۆتونومياسى (قازىر رەس­پۋبليكاسى دەپ تە اتاپ ءجۇرمىز) مەن ۇكىمەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان كۇن بولىپ ەسەپتەلەنەدى. سوندىقتان ءبىز ءىى سيەزدىڭ سوڭعى كۇنى ياعني 12-13 جەلتوقساندا الاش مەملەكەتتىلىگى ياكي جاڭارعان قازاق مەملەكەتتىلىگى رەسمي جاريالاندى دەپ سانايمىز.

الاش كەزەڭىندە, اسىرەسە 1917-1918 جىلدارى جارىق كورگەن ءباسپاسوز ماتەريالدارىندا قالىڭ قازاق ەلىن جۇرت بولۋعا, الاۋىزدىقتى ۇمىتۋعا, بىرلەسۋگە ۇندەگەن تىلەك كوپ جازىلدى. مىسالى, «قازاق» گازەتىندەگى ماقالالار بىلاي دەپ تۇيىندەلدى: «كەيىنگى ءۇرىم-بۇتاق نە العىس, نە قارعىس بەرە جۇرەتىن الدىمىزدا زور شارتتار بار! وسىنى اڭعار, جۇرتىم قازاق!» (04.07.1917), «جۇرتتىق قىلاڭدار, تيىنداماڭدار!» (17.07.1917), «جاستار, جۇرتشىلدار, ءوز بەتىڭمەن ىسكە كىرىس!»  (17.07.1917), «الاشتىڭ ار-نامىسىن جىبەرمەيىن دەسەك, جۇرت, جۇرتتىق قىل.» (31.07.1917), «الاش تۋىن كوتەرەتىن, جۇرتتىعىمىزدى كورسەتەتىن, تەڭدىگىمىزدى الاتىن, ۇرانىمىزدى شاقىراتىن كۇن تۋدى. الاش! الاش!» (19.10.1917), «اقساقال اعا, ازامات ءىنى, وتباسى ارازدىق داۋدى قوي, بىرىك, جۇرت قىزمەتىنە كىرىس! الاشتىڭ باسىن قورعاۋعا قام قىل!» (21.11.1917). ۇلت ازاتتىعىن تاعدىر تاڭداۋى دەپ تۇسىنگەن, الاش يدەياسىن ومىرلىك مۇراتقا اينالدىرعان, ۇلت مۇددەسىن جەكە باس قامىنان جوعارى قويعان الاش قايراتكەرلەرى اسا اۋىر ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدا قالىڭ قازاق قاۋىمىنىڭ ار-نامىسىن وياتىپ, ساناسىنا ازاتتىق جايلى وي ۇرىعىن بەكىتىپ, ونى ەل بولا الاسىڭ دەپ سەندىرىپ كەتتى.

بولاشاقتا قازاق ۇلتىنىڭ, قازاق جەرىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن ماڭىزدى ماسەلەلەر كوتەرىلۋىمەن قاتار, ەكىنشى جالپى قازاق-قىرعىز سيەزدەگى ەڭ باس­تى ناتيجە – قازاق بالاسىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن جالپىۇلتتىق ساياسي كۇش – «الاش» پارتياسىنىڭ قانات جا­يىپ, قيلى تاعدىرلى الاش اۆتونوميا­سى مەن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ كىندىگىن كەستى دەپ ايتا الامىز. سيەزدىڭ وتكەنى الاش كوسەمدەرىنىڭ دە, جەرگىلىكتى حالىق بەلسەندىلەرىنىڭ دە كوڭىلىنە مەدەت بولدى, «مەملەكەت قۇرا الامىز!» دەگەن پىكىرگە ۇيىتتى. قازاق حالقى تالاي جىل جۇرگىزىلگەن ۇلت-ازاتتىق الاش قوزعالىسىنىڭ ءبىر ناتيجەسىنە ءحىح عاسىرداعىداي قارۋمەن ەمەس, ساياسي-ينتەللەكتۋالدىق كۇرەسپەن جەتتى. كەلەر كۇننەن ءۇمىت كۇتتى, ءبىرتۇتاس ەل بولا الاتىنىنا سەندى. سوندىقتان بۇل كۇندە, قازاق ەلى تاۋەلسىز مەملەكەت بولعان زاماندا, 13 جەلتوقسان كۇنتىزبەدەگى  قا­تار­داعى ءبىر كۇن ەمەس, الاش كۇنى دەپ رەسمي بەكىتىلىپ, سوعان ساي ۇلتتىق دەڭ­گەي­دە تاريحي-تانىمدىق, ەلشىلدىك-تاعىلىم­دىق شارالار وتكىزىلۋى كەرەك دەپ بىلەمىز.

الاش جولى, الاش بيىگى – قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە قىزمەت ەتەتىن رۋحاني مۇرا, قاسيەتتى دە الەۋەتتى كۇش. ەل ەڭسەسىن تىكتەيتىن, جاستاردى جا­سام­پازدىققا جەتەلەيتىن, قا­لىڭ قاۋىمدى ىنتىماققا باستايتىن, حالىق بويىنداعى يماندىلىقتى ەسەلەي­تىن, تۋعان جەر, انا ءتىل, سالت-ءداستۇر, اتا-بابا جولى سىندى قاسيەتتى ۇعىمداردى ارداقتاۋعا شا­قى­راتىن, مەملەكەت تاريحىنىڭ ماقتا­نىش ەكەنىن كوڭىلگە ۇيالاتاتىن, ەركىندىك, تەڭدىك, باۋىرمالدىق سەكىلدى قاسيەتى ۇعىمداردى تابيعي تۇردە سەزدى­رەتىن قۇندىلىق. ادىلەتتى دە جاڭا قازاقستاندى نىعايتۋعا سەبەپشى قاسيەتتى مۇرا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەياسىنىڭ ارقاۋىنا اينالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

قايىربەك كەمەڭگەر,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, الاش ۇرپاعى