قىتايدىڭ شانحاي قالاسىندا وتكەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءىV سامميتىندە قحر توراعاسى سي تسزينپين وسىلاي دەدى. بۇل – قازاقستان پرەزيدەنتىنە دەگەن زور باعا, ال حالقىمىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش دەپ بىلەمىز. ءيا, كەڭەسكە مۇشە 11 ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى, جالپى 26 مۇشە, 7 بايقاۋشى مەملەكەت, 4 حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى, ءتىپتى, بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ءوزى ارنايى قاتىسقان اۋقىمدى حالىقارالىق جيىندا جالپاق الەمگە جاريالانعان ەلباسى تۋرالى بۇل پىكىر شاراعا قاتىسقان جۋرناليستەردى عانا ەمەس, اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حاباردار بولىپ وتىرعان بارلىق قازاقستاندىقتاردى ماقتانىشقا بولەگەنى انىق.
«اوسشك باستاماشىسى – نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءبىز ونىڭ ۇلكەن ساياسي كورەگەندىگى مەن ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى ءوزىنىڭ پارىزى سانايتىن قاسيەتىنە ءتانتىمىز», دەپ اتاپ ءوتتى قىتاي توراعاسى سي تسزينپين سامميتتە سويلەگەن سوزىندە. سونداي-اق, ول اوسشك-ءنىڭ دامۋ جولى كوپجاقتى سەنىمدى نىعايتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە, ازيا ەلدەرىنىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىنىن كورسەتىپ وتىرعانىن ايتتى. «مۇنداي جەتىستىكتەر بۇل ىسكە مۇرىندىق بولعان قازاقستان مەن قازىرگى توراعالىق ەتۋشى ەل – تۇركيانىڭ اۋقىمدى ۇلەسىنسىز جۇزەگە اسپاس ەدى», دەپ ءبىر قوستى.
قىتاي توراعاسى سي تسزينپين اتاپ وتكەندەي, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيانى العاش رەت قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسىندا جاريا ەتكەن بولاتىن. ال بۇل باستاما بۇگىندە ءوز ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ, ازيا ەلدەرى اراسىندا بەدەلى بيىك, ابىرويى اسقاق, اۋقىمدى ۇيىمعا ۇلاستى. ازياداعى بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ءجونىندەگى ىرگەلى حالىقارالىق ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالدى. ياعني, قاشاندا جاقسى باستامانىڭ جارشىسى بولىپ جۇرەتىن قازاقستان پرەزيدەنتى ساياسي كورەگەندىگىن وسىلايشا تاعى ءبىر دالەلدەدى.
ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنىڭ ءىV سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە دە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ پاراساتتىلىعىن كورسەتىپ, باستاماشىل باعىتتاعى بىرقاتار تىڭ يدەيالارىمەن ءبولىستى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسى جاڭا قاۋىپتەر مەن سىن-قاتەرلەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى الەمدىك قۇرىلىمداعى كەيىنگى كەزدەرى بايقالىپ وتىرعان تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە نازار اۋداردى. بۇل رەتتە اسكەري-ساياسي سالاداعى سەنىم شارالارى تۇجىرىمداماسىن قابىلداۋ ءالى دە ماڭىزدى دەپ سانايتىنىن اشىق ايتتى. وسىعان وراي قازاقستان اوسشك مەن شىۇ اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلۋىن قۇپتايتىنىن جەتكىزدى. قازاقستان پرەزيدەنتى سونداي-اق, يادرولىق قارۋسىز بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ جونىندە دە ويىن ورتاعا سالدى. سونىمەن بىرگە, بەيبىت اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ كەدەيشىلىكتى, جۇمىسسىزدىقتى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. سونداي-اق, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ اوسشك قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە باسىمدىق بەردى. بۇل رەتتە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانىن, ول ءۇشىن ءوڭىردىڭ بارلىق مەملەكەتىنىڭ كەشەندى كۇش-جىگەرى قاجەتتىگىن, سونىڭ ىشىندە, اوسشك جەلىسى بويىنشا ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنە بايلانىستى ناقتى تەتىكتەردى ازىرلەۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ جىبەك جولىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق قورىن قۇرۋ يدەياسى اسا ماڭىزدى مانگە يە ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ازيا قۇرلىعىنىڭ ءدال ورتالىعىندا ورنالاسقاندىقتان, جىبەك جولى جوباسىنىڭ شتاب-پاتەرىن الماتىعا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. وسىدان كەيىن مەملەكەت باسشىسى كەز كەلگەن ەلدىڭ ينتەگراتسيالىق تاڭداۋى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ماسەلەسى ەكەنىن ايتىپ, ەكونو-ميكالىق ينتەگراتسيا ۇردىستەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىن دا ۇمىت قالدىرعان جوق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە اوسشك ارقاۋىندا ازياداعى قاۋىپسىزدىك جانە دامۋ جونىندەگى ۇيىم قۇرۋ قاجەتتىگىنە سەنىمدى ەكەنىن ءبىلدىردى. «ول ەقىۇ-عا سىندارلى باسەكەلەس بولۋى ءتيىس. ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك بولمايىنشا, شىعىس داستۇرلەرى مەن قۇندىلىقتارىن ەسكەرمەيىنشە, باتىس شىعىستان تىسقارى, ورنىقتى دامي المايدى», دەدى قازاقستان باسشىسى. ەڭ باستىسى دوستىقتىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن ءوزارا سەنىم بولاشاق حالىقارالىق ۇيىمنىڭ نەگىزگى ۇستىنىنىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس ەكەنىن باسا ايتتى.
مىنە, وسى جانە باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىعا سالعان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق ۇيىم الدىنداعى بولەكشە بەدەلى IV سامميتتە ايرىقشا اتالعانى جايىندا كەشەگى ماقالامىزدا دا جازعان بولاتىنبىز. ال 2010 جىلى ءتۇركيادا وتكەن ءىىى سامميتتە دە قازاقستان پرەزيدەنتىنە قاتىستى پاراساتتى پىكىرلەر ايتىلعانىن ساياساتكەرلەر ءالى ۇمىتقان جوق. ءسوز ورايىندا سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالايىق. ماسەلەن, تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل: «1992 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ ازياداعى بالاماسى رەتىندە اوسشك ۇيىمىن قۇرۋ يدەياسىن ۇسىندى. بۇل جاھاندىق اۋقىمداعى تاريحي وقيعا بولدى. اوسشك تابىستى دامىپ كەلەدى. مۇنىڭ باستى قاعيداتى ىنتىماقتاستىق نەگىزىندەگى قاۋىپسىزدىك بولىپ تابىلاتىن اوسشك ۇدەرىسىنىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى» دەسە, رەسەي پرەزيدەنتى (ول كەزدە پرەمەر-مينيستر) ۆلاديمير پۋتين: «اوسشك-ءنىڭ بەدەلى كوپ جاعدايدا وسى فورۋمدى قۇرۋ باستاماشىسى بولىپ تابىلاتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ايتارلىقتاي ارتقانىن اتاپ وتپەي تۇرا المايمىن», دەدى. ال اۋعانستان پرەزيدەنتى حاميد كارزاي: «اوسشك قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دانالىعىنىڭ ارقاسىندا دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ كوپ جىلعى كۇش-جىگەرىنىڭ ناتيجەسىندە اوسشك كۇرت ءوستى», دەگەن لەبىزىن بىلدىرسە, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ: «مەن پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اوسشك-ءنى ماڭىزدى حالىقارالىق فورۋم رەتىندە ترانسفورماتسيالاعان كۇش-جىگەرى ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. اوسشك-ءنىڭ بولاشاعى زور», دەگەنى بار. مىنە, وسىنداي ورنىقتى وي-پىكىرلەر مەن جۇرەكجاردى سوزدەردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساياسي كورەگەندىگىنە كوپشىلىك ەلدىڭ ءتانتى ەكەنىنە تاعى ءبىر كوزىمىز جەتتى. مەرەيىمىز ارتا ءتۇستى.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.