«بىزگە ءداستۇرلى ءوندىرۋشى سەكتورلار تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. بۇلار – ءبىزدىڭ باسەكەدەگى تابيعي ارتىقشىلىقتارىمىز. بىزگە مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ساقتاي وتىرىپ, باسقارۋ, ءوندىرۋ جانە كومىرسۋتەكتەردى ءوڭدەۋدىڭ جاڭا تاجىريبەلەرى كەرەك» – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىنداعى بۇل سوزدەر وسى سالاداعى وزىق وي يەلەرىنەن ءۇيرەنۋگە دە ۇندەيدى.
ولاردىڭ ءبىرى – استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنا قادىرلى قوناق رەتىندە كەلگەن اقش ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ كونسۋلتاتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى ارناۋلى كوميسسيانىڭ توراعاسى دەنيەل ەرگين. الدىڭعى كۇنى فورۋم اياسىندا ونىڭ الەمگە ايگىلى «قازىنا. مۇناي, اقشا جانە بيلىك ءۇشىن كۇرەستىڭ بۇكىلالەمدىك تاريحى» اتتى كىتابىنىڭ قازاق تىلىندەگى تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. كىتاپ «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ دەمەۋشىلىك قولداۋىمەن, «البينا پابليشەر» باسپاسىنىڭ قولعابىسىمەن «راريتەت» باسپا كومپانياسىنان جارىق كورگەن.
ادەتتە ەكونوميكالىق ادەبيەتتى تەك سول سالانىڭ ماماندارى وقيدى, بۇل تاقىرىپقا تەك سول سالانىڭ ماماندارىنىڭ عانا ءتىسى باتادى دەپ سانالادى. ال «قازىنا» كىتابىن قولعا الساڭىز, مۇنايدى ماڭايلاپ كورمەگەن ادام بولساڭىز دا, سونشاما قالىڭدىعىنا (ورىسشا نۇسقاسىنىڭ كولەمى تۇپ-تۋرا 944 بەت) قاراماستان, ءبىر تاراۋدان ءبىر تاراۋعا جەتكەنشە اسىعىپ وتىراسىز. اۆتور كوز الدىڭىزعا دجوردج بيسسەل باتىس پەنسيلۆانيانىڭ مۇنايلى اۋداندارىن ارالاعان 1853 جىلدان, پولكوۆنيك درەيك تايتۋسۆيلدە العاشقى مۇناي ۇڭعىسىن ىسكە قوسقان 1859 جىلدان باستاپ, اقش-تا مۇنايدىڭ باعاسى 1 باررەلگە 147,27 دوللاردان اسىپ, مۇناي باعاسى ساياسي ماسەلەلەردىڭ ەڭ ماڭىزدىسىنا اينالعان 2008 جىلعا دەيىنگى قىم-قۋىت تاريحتىڭ كەڭ كارتيناسىن جايىپ سالادى. دجون روكفەللەر مۇناي كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ارتىنشا مۇنايلى شتاتتاردا سوعىس اشىلعان سوناۋ ءحىح عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنان بەرى وسى قازىنانىڭ ادامزات وركەنيەتىن قانداي بەلەستەرگە باستاعانى, اۋەلدە شىراعدانعا قۇيىلاتىن كەروسين كۇيىندە عانا پايدالانىلعان قويمالجىڭ سۇيىقتىڭ گەنري فورد العاشقى اۆتوكولىكتى جاساپ شىعارعاننان كەيىن, كوپ ۇزاماي اعايىندى رايتتار العاش رەت ۇشاقپەن اۋەگە كوتەرىلگەننەن كەيىن جىلدان-جىلعا قادىرى ارتىپ, ءباسى بيىكتەي بەرگەنى, بارا-بارا قىپ-قىزىل ساياساتتىڭ قۇرالىنا اينالعانى, مۇناي ءۇشىن قىرىقپىشاق بولىپ قىرقىسۋ, مۇناي ءۇشىن بۇرىن ارالاس-قۇرالاسى شامالى ەلدەردىڭ ءوزىنىڭ باس بىرىكتىرۋى كادۋىلگى جايعا اينالعانى بارشاعا تۇسىنىكتى تىلمەن, تارتىمدى بايانداۋ مانەرىمەن ايشىقتى اشىلادى, قازىنا جۇرگەن جەردە قاتەر قوسا جۇرەتىنى دە ەپتەپ ەسكەرتىلەدى.
دەنيەل ەرگين الدىڭعى كۇنگى تۇساۋكەسەردە: «سىزدەرگە «قازىنا» كىتابىن ۇسىنۋ مەن ءۇشىن زور مارتەبە جانە دە وسىناۋ ءمۇمكىندىك ءۇشىن بارشاڭىزعا ەرەكشە ءىلتيپات بىلدىرەمىن» دەي كەلىپ, كىتاپتىڭ قازاقستاندا باسىلۋىنا ۇيىتقى بولعان, كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ۇلتتىق بانك توراعاسى قايرات كەلىمبەتوۆكە العىسىن ايتتى. ءبىز سول تۇساۋكەسەر ءراسىمىن جۇرگىزىپ وتىرعان ادام رەتىندە دەنيەل ەرگينگە «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى قازاق وقىرماندارىنا ارناۋ ءسوزىن جەتكىزۋدى سۇراعان ەدىك. ول پىكىر گازەتىمىزدىڭ 3-ءشى بەتىندە جاريالانىپ وتىر.
مىنا جايدى ەسكەرتەيىك: دەنيەل ەرگين: «تاياۋ كەلەشەكتە قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى اسا ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ون ەلدىڭ ءبىرى بولاتىنىنا كۇمان جوق» دەپ ناقتى ايتقان. ونى از دەسەڭىز, تاياۋ بولاشاقتاعى ادامزات تاريحى قازاقستان بارعان سايىن ۇلكەن ءرول وينايتىن تاريح بولادى دەگەن سەنىم بىلدىرگەن. بۇل – ۇلكەن باعا, ءبىز ءۇشىن قۇندى بولجام. دۇنيە ديدارىنداعى ەڭ بەدەلدى باسىلىمدار «تاريحتى جانە مۇناي ساياساتىن كەرەمەت تالداۋ», «مۇناي تاريحى جونىندەگى ۇزدىك جۇمىس» دەپ باعالاعان, «ەگەر ءسىز ءبىزدىڭ الەمدى نە قوزعاپ تۇرعانىن شىن مانىندە بىلگىڭىز كەلسە, ەرگيننىڭ مۇناي ونەركاسىبى تاريحىن اينالىپ وتە المايسىز» دەپ ەسكەرتكەن, 18 تىلگە اۋدارىلىپ, الەمدىك بەستسەللەرگە اينالعان «قازىنا» سىندى كىتاپ اۆتورىنىڭ, قىسقاسى مۇنايدىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن دەيتىندەي اۋزى دۋالى ازاماتتىڭ ايتقانى كەلسىن دەي وتىرىپ, ءبىز ءوز تاراپىمىزدان گازەت وقىرماندارى مول مۇناي قورىنىڭ ارقاسىندا قولىمىزعا قاندايلىق قىمبات قازىنا تيگەنىن, ونى رەتىمەن, جونىمەن, اقىلمەن پايدالانۋ نارىقتىڭ عانا ەمەس, پارىقتىڭ دا سىناعى ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنسە دەگەن تىلەك قوسامىز.
مەن بۇل كىتاپ قازاقستان حالقىنا دۇنيەجۇزىلىك مۇناي تاريحى اياسىندا قازاقستاندىق يندۋستريانىڭ الەمدىك دەڭگەيىن پايىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىن. مۇناي سالاسىنداعى بۇگىنگى دامۋ قارقىنى قازاقستاننىڭ كەلەشەگى ءۇشىن وتە ماڭىزدى, ويتكەنى, ول ەل تاۋەلسىزدىگى مەن ەكونوميكالىق ورىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋشى نەگىزگى كۇشتىڭ ءبىرى. ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستان الەمدىك مۇناي يندۋسترياسىندا ەلەۋلى ءرول اتقارىپ, جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسۋدا. تاياۋ كەلەشەكتە قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى اسا ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ون ەلدىڭ ءبىرى بولاتىنىنا كۇمان جوق.
XIX عاسىردىڭ اياعى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا رەسەي يمپەرياسى, سونىڭ ىشىندە كاسپي ءوڭىرى الەمدىك نارىقتاعى نەگىزگى مۇناي كوزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالىپتاسقانى تاريحي جايت. XX عاسىردىڭ باسىنا قاراي بۇل ايماق باتىس پەنسيلۆانيانى باسىپ وزىپ, الەم بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. بىراق ءوندىرىس نەگىزىنەن كاسپيدىڭ باتىس جاعىندا, ياعني باكۋ سەكتورىندا شوعىرلاندى. قازاقستان اۋماعىنداعى العاشقى «مۇناي بۇرقاعى» 1899 جىلى قاراشۇڭعىلدا اتقىلادى. ال ونەركاسىپتىك دەڭگەيدەگى ءوندىرىس دوسسوردا 1911 جىلى, ماقاتتا 1915 جىلى باستالدى. بۇل نوبەلدەر مەن روتشيلدتەردى مۇناي الپاۋىتتارى ەتكەن ادام ايتقىسىز «ازەربايجان دۇربەلەڭىنىڭ» شىعىستاعى جالعاسى بولاتىن.
سولاي بولا تۇرا, ونداعان جىلدار بويى قازاقستان الەمدىك مۇناي يندۋسترياسىنىڭ شاعىن ءبىر بولىگى بولىپ قالا بەردى. جاعداي تەك 1961 جىلى جەتىباي كەن ورنى اشىلعاننان كەيىن وزگەرە باستادى. بۇدان كەيىنگى ونجىلدىقتار ىشىندە ءوندىرىس كولەمىنىڭ ۇلعايعانى سونشالىقتى, قازاقستان كەڭەس وداعىنداعى مۇناي ءوندىرۋشى ەكىنشى رەسپۋبليكاعا اينالدى. كورسەتكىشتەر ايتارلىقتاي ەدى. 1975 جىلدان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنا دەيىنگى ارالىقتا ۇلتتىق مۇناي ءوندىرۋ جىلىنا 20 ملن. توننا دەڭگەيىنەن اسىپ ءتۇستى (كۇنىنە 400 مىڭ باررەل), بىراق بۇل مول دۇنيە كەڭەستىك جالپى ءوندىرىستىڭ بولىگى عانا-تىن. 1980-ءشى جىلدارى كەيبىرەۋلەر قازاقستان كەڭەس مۇنايىنىڭ «ءتورتىنشى ۇرپاعى» بولماق دەگەندى دە ايتىپ جاتتى. الايدا, قازاقستاننىڭ دامۋى بىرتىندەپ باياۋلاي بەردى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ەستەلىكتەرىندە جازعانىنداي, «ەڭبەك بولىسىندە كەڭەستىك ءار رەسپۋبليكانىڭ ەرەكشە ءوز ورنى» بار بولاتىن, ءسويتىپ, قازاقستانعا «شيكىزات, ازىق-ت ۇلىك جانە اسكەري ءوندىرىستىڭ جەتكىزۋشىسى» دەگەن ءرول بۇيىرعان-دى.
كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋى قازاقستانعا ەكونوميكالىق تاعدىرىن ءوزى باسقاراتىن تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋعا مۇمكىندىك بەردى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ايتىپ وتكەندەي, تاۋەلسىز ەل بۇدان ءارى كەڭەس ەكونوميكاسىنىڭ «جۇرناعى» بولۋدان قالدى. سينگاپۋر سىندى وزىق ەلدەردىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرىن مىسال ەتكەن ەلباسى, XXI عاسىردا قازاقستاندى ەل ازاماتتارىنا مول مۇمكىندىكتەر بەرەتىن – بىلىمگە, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا مەن تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن, ەكونوميكالىق دامۋى زور ىرگەلى مەملەكەتكە اينالدىرۋعا بەل بۋدى. قازاقستان باسشىسى مۇناي ءوندىرۋ – ەل بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋدە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ىرگەتاسى بولۋى ءتيىس دەگەندى ايتتى. ءسويتىپ, قازاقستان سوزىندە تۇرىپ, الەمگە مۇناي ساتۋدان تۇسەتىن كىرىستەردى XXI عاسىرداعى ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋدا ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن كورسەتتى.
قاراشىعاناق جانە تەڭىز كەن ورىندارى كەڭەس داۋىرىندە اشىلعانى بەلگىلى, بىراق سول كەزدە ءبۇگىنگىدەي زاماناۋي جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بولماۋى بۇل ەكى ءىرى كەنىشتى دامىتۋعا ءبىراز كەدەرگى كەلتىردى. دەگەنمەن, تەڭىز كەن ورنى جاعدايدى ايتارلىقتاي وزگەرتىپ, قازاقستاندى جاڭا مىقتى ويىنشىعا اينالدىردى. شەۆرون كومپانياسىنىڭ ينجەنەرى تەڭىزدى «ماڭدايالدى كەن ورنى» دەپ سيپاتتاپ, «ونىڭ كولەمىن ەسكەرسەك, ول دۇنيە جۇزىندەگى اسا ءىرى مۇناي كەنىشتەرىنىڭ وندىعىنا كىرەدى» دەپ اتاپ كورسەتتى.
ءوندىرىس ماسەلەلەرى بۇدان كەيىنگى بىرقاتار جىلدا ءوز شەشىمىن تاپتى. بۇل ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرىپ, تاپقىرلىق كورسەتۋمەن قاتار, 30 ملرد. اقش دوللارىنا جۋىق ينۆەستيتسيا تارتۋ كەرەك بولدى. ەكىنشى ءتۇيىندى ماسەلە گەوگرافياعا كەلىپ تىرەلدى. مۇناي ەكسپورتتاۋشى كوپتەگەن ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستاننىڭ تەڭىزگە شىعاتىن ءوز جولى جوق. دەگەنمەن, بۇل ماسەلە بارجالار مەن رەلستەردىڭ كومەگىمەن شەشىلدى. بۇل ورايدا, ەڭ الدىمەن, ۇزىندىعى 1115 شاقىرىم قاشىقتىققا سوزىلعان (692 ميل) كتك قۇبىرىنىڭ سالىنۋىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستان مۇنايى قارا تەڭىزگە دەيىن جەتكىزىلىپ, ودان ءارى تانكەرلەرمەن تاسىمالداناتىن بولدى.
تەڭىزدىڭ, قاراشىعاناقتىڭ ءجانە حالىقارالىق ارىپتەستەرمەن ءبىرلەسكەن وزگە دە كەن ورىندارىنىڭ جەتىستىكتەرى ارقاسىندا قازاقستانداعى مۇناي ءوندىرۋ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن كەزەڭنەن بەرى ءتورت ەسە ۇلعايىپ, تاۋلىگىنە 400 مىڭ باررەلدەن 2013 جىلى شامامەن 1,7 ملن. باررەلگە دەيىن ءوستى. قازىر قازاقستان مۇناي ءوندىرۋ اۋقىمى جونىنەن سولتۇستىك تەڭىزدەگى اسا ءىرى ءوندىرۋشى ەل نورۆەگيانى ارتقا تاستاپ, الەمدەگى 16-شى ورىنعا شىقتى.
قازاقستاننىڭ «وففشورلىق» وندىرۋدەگى مۇمكىندىكتەرى دە ايتارلىقتاي زور. دەگەنمەن, بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانۋ باستاپقى كوزدەلگەننەن اناعۇرلىم قيىن بولىپ شىقتى. قازاقستان ۇكىمەتى مەن باتىس كومپانيالارى كونسورتسيۋمى اراسىنداعى بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتقا قول قويىلعاننان كەيىن, 2000 جىلدىڭ شىلدەسىندە كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا, جاعالاۋدان 50 ميل جەردە قاشاعان دەپ اتالاتىن الىپ كەن ورنى اشىلدى. باعالاۋ دەرەكتەرى بويىنشا, 13 ملرد. باررەل دالەلدەنگەن قورى بار قاشاعان 1968 جىلدان بەرى اشىلعان مۇناي كەنىشتەرىنىڭ ەڭ ىرىسىنە اينالدى.
ءتۇپتىڭ تۇبىندە وسى جانە باسقا دا كەن ورىندارى الەم بويىنشا ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەر ساپىنداعى قازاقستاننىڭ تۇعىرىن كوتەرىپ, ىرگەلى دەگەن ون ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ قازاقستاننىڭ مۇناي ونەركاسىبى ءۇشىن كوپ دۇنيە وزگەردى. بىراق, سول كەزەڭنەن بەرى الەمدىك مۇناي يندۋسترياسىندا دا ءبىراز وزگەرىس ورىن الدى. قازاقستان مۇنايى العاش رەت دۇنيەجۇزىلىك نارىققا شىعارىلا باستاعاندا دامىعان ەلدەردى باعىت ەتكەن-ءدى. الايدا, 2004 جىلعا قاراي بەلگىلى بولعانداي, الەم بويىنشا مۇنايعا دەگەن سۇرانىس بولجانعان كورسەتكىشتەن اسىپ كەتىپ, الەمدىك سۇرانىستىڭ نەگىزگى سالماعى دامىعان الەمنەن قىتاي باستاعان «نارىعى دامۋ ۇستىندەگى» ەلدەرگە اۋىستى. دۇنيەجۇزىلىك مۇناي يندۋسترياسى تۇتىنۋ كورسەتكىشتەرىندەگى جەدەل قارقىندى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن بار كۇشىن سالا تالپىنعانىمەن, مۇناي جەتكىزۋ بارىسىنداعى ءتۇيىندى ماسەلەلەر باعانىڭ ودان ءارى قىمباتتاۋىن اۋىزدىقتاي المادى. مۇناي باعاسى ءار باررەلگە شامامەن 20 دوللاردان باستاپ, 100 دوللاردان دا اسىپ كەتتى. الەمدىك نارىقتا ۇرەي تۋىنداپ, جۇرت «مۇنايدىڭ شارىقتاۋى» جانە «مۇنايدىڭ سارقىلۋى» تۋرالى ايتا باستادى. بىراق, نارىققا تۇسكەن مۇنايدىڭ جاڭا جەتكىزىلىمدەرى بۇل قاۋىپتى سەيىلتتى.
قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرى جىلجۋى قازاقستان ءۇشىن جاڭا سۇرانىس تۋدىرىپ, ينۆەستيتسيانىڭ جاڭا كوزدەرىنە جول اشتى, ەل رەسۋرستارىن يگەرۋدە جاڭا باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاستىردى. بىراق بۇل ارادا ءوز مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن قازاقستانعا سولتۇستىكتەگى ىقپالدى كورشىسى رەسەي مەن شىعىستاعى كورشىسى قىتايدىڭ اراسىندا ۇنەمى تەپە-تەڭدىك ۇستاۋعا تۋرا كەلەدى. قازاقستان كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا رەسەيمەن تىعىز بايلانىسقان ەل, ال قىتاي ەكونوميكاسى قازاقستان رەسۋرستارىنا دەگەن قوسىمشا سۇرانىستى قىزدىرىپ وتىر.
سونداي-اق, ۇسىنىس بارىسىندا بىرقاتار ەلەۋلى وزگەرىستەر دە ورىن الدى. باعانىڭ قىمباتتاۋى مەن مۇناي تاپشىلىعى قاۋپى XIX عاسىرداعىداي جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا سەپتىك ەتتى. بۇل جولى سەرپىندى بەتبۇرىس نىشانى قۇراما شتاتتاردا «ءداستۇرلى ەمەس مۇناي مەن گازدى», ياعني وتكىزگىشتىگى تومەن قاباتتارداعى تاقتاتاس گازى مەن مۇنايىن يگەرۋدە جاتتى. ناتيجە وراسان زور بولدى. اقش-تاعى مۇناي ءوندىرۋ 2008 جىلدان بەرى 60 پايىزعا دەيىن ءوستى. ابسوليۋتتىك ەسەپتەۋ بويىنشا, بۇل ۆەنەسۋەلاداعى نەمەسە نيگەرياداعى, نە كۋۆەيتتەگى ءوندىرىستىڭ جالپى كولەمىنەن دە اسىپ ءتۇستى. وسىناۋ جاڭالىقتى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە اقش دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى تابيعي گاز وندىرەتىن رەسەيدى دە باسىپ وزدى.
اقش-تاعى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى الەمدىك مۇناي قورلارىنىڭ كارتاسىنا وزگەرىس ەنگىزدى. اقش-تىڭ ىشكى مۇناي ءوندىرىسى قازىرگى كەزدە ەۋروپامەن ءباسەكەلەس باتىس افريكادان, سولتۇستىك افريكادان جانە سولتۇستىك تەڭىزدەن كەلەتىن مۇناي يمپورتىن ىعىستىرىپ شىعاردى. ادەتتە, باتىس نارىقتارىنا شىعاتىن تەڭىز مۇنايىنىڭ كەيبىر بولىگى بۇگىنگى تاڭدا كتك قۇبىرىمەن قارا تەڭىز ارقىلى ازياداعى جاڭا تۇتىنۋشىلارعا جەتكىزىلۋدە. تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكانىڭ ەلەۋلى بولىگىندە ورىن العان دۇربەلەڭ مەن ەكىۇشتى جاعدايلارعا بايلانىستى قازاقستان ءوزىنىڭ الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى سەنىمدى جەتكىزۋشى رەتىندەگى ءرولىن اتقارىپ وتىر, دەمەك, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى جانە جاھاندىق ەكونوميكانى قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋدا.
اقش-تاعى تاقتاتاس گازىن ءوندىرۋدىڭ دامۋى جاھاندىق گاز تاريحىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. تابيعي گازدىڭ نەگىزگى جاڭا قورلارى شىعىس افريكادا جانە جەرورتا تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعالاۋىندا تابىلدى, ولار ەندى گاز ۇسىنىسىنىڭ جاھاندىق كولەمىن ۇلعايتپاق. بۇل, ءوز كەزەگىندە باسقا دا وزەكتى باعىت, ياعني تابيعي گازدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسكەنىن مەڭزەسە كەرەك. 2030 جىلداردىڭ اياعىنا قاراي تابيعي گاز جەر بەتىندەگى ەنەرگيانىڭ باستى كوزى رەتىندەگى كومىر مەن مۇنايدى الماستىرۋى ىقتيمال. تاياۋ جىلداردا قازاقستان ءۇشىن تابيعي گازدىڭ ستراتەگياسى, ءسوز جوق, بۇدان دا ماڭىزدى فاكتورعا اينالماق.
مەنىڭ بۇل ايتقاندارىم قازاقشاعا اۋدارىلىپ شىققان «قازىنا» كىتابىندا ءوزىم كەلتىرگەن تارتىمدى تاريحتىڭ سوڭعى دامۋىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. جاھاندىق تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستان وسىناۋ ۇزاق تاريحتىڭ جۋىردا عانا ءبىر بولشەگىنە اينالدى. بىراق بۇل ەل الداعى جىلداردا جازىلاتىن تاراۋلاردا بۇدان دا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن بولادى.
قازاق وقىرماندارى ءۇشىن وسى كىتاپ مۇناي يندۋسترياسىنىڭ دامۋىن جانە سونىڭ توڭىرەگىندەگى گەوساياساتتى پايىمداۋعا پايدالى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. بۇل قازاقستان بارعان سايىن ۇلكەن ءرول وينايتىن تاريح بولماق. سوندىقتان, قازاقستان حالقىمەن وسىناۋ تاريحپەن ءبولىسۋ مۇمكىندىگى تۋعانى ءۇشىن مەنىڭ ريزاشىلىعىم شەكسىز.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.