كۇنى بۇگىن موڭعوليانىڭ ارحانعاي ايماعى نومگون القابىنان تابىلعان كونە تۇركى داۋىرىنە جاتاتىن قۇندى ەسكەرتكىش الەمدىك تۇركولوگيانىڭ ەلەۋلى جەتىستىگى رەتىندە باعالانىپ وتىر.
ەكى ەل عالىمدارىنىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان تاريحي ەسكەرتكىشكە قاتىستى تىڭ دەرەكتەر ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دە وتكەن «قۇتلىق قاعان جازۋى – عاسىر جاڭالىعى» تاقىرىبىنا ارنالعان عىلىمي-تەوريالىق دوڭگەلەك ۇستەلدە قىزۋ تالقىلاندى. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنان جينالعان عالىمدارعا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى بازىلحان ءناپىل, موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى تاريح, ارحەولوگيا ينستيتۋتى ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى التانگەرەلين ەنحتور ەكسپەديتسيا بارىسىنا قاتىستى مالىمەتتەردى تانىستىردى.
جيىندا ءسوز العان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتور جانسەيىت تۇيمەباەۆ نومگون ەكسپەديتسياسىن الەمدىك عىلىمدا, تۇركولوگيا عىلىمىنداعى ۇلكەن ولجا, ەرەكشە ورىن العان عىلىمي جاڭالىق, دەپ اتاپ ءوتتى. رەكتور وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ « ۇلىق ۇلىس – التىن وردا» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا «تاريحىن تۇگەندەپ, ودان تاعىلىم الا بىلگەن ەلدىڭ تامىرى بەرىك بولادى. ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءتول شەجىرەمىزدىڭ وسى بىرنەشە عاسىرلىق كەزەڭى نازاردان تىس قالدى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العاننان كەيىن عانا بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا جول اشىلدى. سوندىقتان حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا ورتاق شەجىرەمىزدى بىرلەسە زەرتتەۋ مىندەتى تۇر» دەگەن ءسوزىن قاپەرگە الدى. بۇل تاريحشى عالىمدارعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيدى. ال تۇركى تاريحىنىڭ تەرەڭ سىرىن اشقان كونە جادىگەردىڭ عاسىرلار قويناۋىنان ارامىزعا قايتا ورالۋى «تۇندە ۇيقى كورمەگەن, كۇندىز كۇلكى كورمەگەن, قىزىل قانى توگىلگەن, قارا تەرى سوگىلگەن, كۇشىن سارقا جۇمساعان, جاۋعا دا شاپقان قۇرسانىپ» دەپ جىرلاعان كونە تۇركىلەردىڭ تاريحي جادى مەن رۋحى قايتا جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتىپ وتىر. بۇل جاڭالىق – ءبىر اتاتىلدەن تاراعان تۇركىتىلدەستەردىڭ ءتۇپ-تۇقيانىنان بۇگىنگە دەيىنگى تاريحي جولىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدى.
موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى تاريح, ارحەولوگيا ينستيتۋتى ورتاعاسىرلىق ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى التانگەرەلين ەنحتور «نومگون عۇرىپتىق كەشەنى جانە بىتىك تاسى (قۇتلىق ەلتەرىس قاعان كەشەنى)» تاقىرىبىنا جاساعان بايانداماسىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە سايكەس كەشەندەردىڭ ورنالاسۋ تارتىبىمەن تانىستىردى. ا.ەنحتور كەلتىرگەن مالىمەتتەر جيىنعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان ارحەولوگيالىق قازبا جاڭالىقتارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرىپ قانا قويماي, ءارى قارايعى ارىپتەستىك, ەكسپەديتسيالار, زەرتتەۋلەردى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن اڭعارتتى.
عالىم بايانداماسىنا زەر سالار بولساق, «موڭعوليانىڭ ارحانگاي ايماعى, حاشاات سۇمىنى, «نومگون» دەپ اتالاتىن جازىقتا 9 كونە تۇرك عۇرىپتىق كەشەن ورنالاسقان. وسى جازىقتى باتىس سولتۇستىكتە «يح نومگون» تاۋى, شىعىس وڭتۇستىكتە «باگا نومگون» تاۋى ەكى تاراپىنان قورشاپ تۇرعانداي كورىنىستە. كەشەندەردىڭ سولتۇستىك تۇسىندا «حوگنو-حان» دەگەن ۇشكىر شىڭدارى بار بيىك تاۋ ورنالاسقان. وسى تاۋدان الدىڭعى تۇسى وڭتۇستىگىندە «ەلسەن تاسارحاي» (قۇم ۇزىندىلەرى) دەپ اتالاتىن تازا قۇم توبەشىكتەرى باتىستان شىعىسقا قاراي بىرنەشە شاقىرىم سوزىلىپ جاتىر. بۇرىندارى بۇل كەشەندەردە عىلىمي-زەرتتەۋلەر دە, ارحەو- لوگيالىق قازبالار دا جۇرگىزىلمەگەن. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, جازىق دالادا ەجەلدەن باي, قۋاتتى ەلدەر ءومىر سۇرگەن.
وسى ورايدا ج.تۇيمەباەۆ «قۇتلىق قاعان جازۋى» – الەمدىك عىلىمي كەڭىستىكتە جوعارى باعالانۋدا. بۇل جادىگەر ۇرپاق يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن, ۇلكەن عىلىمي مەكتەپتى جالعاستىراتىن قۇندى مۇرا ەكەنى داۋسىز. تۇركولوگيانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى – تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋ, ورحون, ەنيسەي, تالاس جازبا ەسكەرتكىشتەرى ءماتىنىن تۇپنۇسقادان قايتا وقۋ, تۇركى تىلدەرىنىڭ ساباقتاستىعىن كورسەتۋ. وسى ورايدا تاۋەلسىز قازاقستان كەزەڭىندەگى تۇركولوگيانىڭ ماماندىق رەتىندە وقىتىلۋى ۇلكەن جەتىستىك بولدى. الەمدىك ساراپشىلار كەزىندە ءححى عاسىر تۇركى مادەنيەتىنىڭ عاسىرى بولادى دەپ بولجاعان. بۇگىندە بۇل قۇبىلىس ءوز جەمىسىن بەرۋدە. قازىرگى كەزدە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە «تۇركىتانۋ» ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا ماماندار وقىتىلۋدا» دەپ اتاپ ءوتتى.
ال قۇتلىق قاعان جازۋىنا قاتىستى تاريحي دەرەكتەرگە تالداۋ جاساۋ, تۇركىتانۋشى, شىعىستانۋشى عالىمداردىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋ, جاڭا تابىلعان كونە جادىگەردى جان-جاقتى زەرتتەپ, تەكستولوگيالىق جاعىنان جۇيەلەۋ – عالىمدار الدىندا تۇرعان جاڭا مىندەت. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ۇزاق جىلداردان بەرى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ اۋقىمدى عىلىمي جوبالاردى جۇيەلى اتقارىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا ارحەولوگيالىق جۇمىستار جالعاسىن تاۋىپ, نومگون ەكسپەديتسياسى عىلىمي جيناعى ازىرلەنىپ, تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى بۋرسا قالاسىندا تانىستىرىلاتىن بولادى. بۇل شارا وزگە دە تۇركىتىلدەس ەلدەردە وتكىزىلمەك. سونىمەن قاتار موڭعولياداعى تۇركى ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى بويىنشا قازبا جۇمىستارى جالعاسىن تابادى. ال عالىمداردىڭ الدىندا ءالى شيرەك عاسىردان استام ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر تۇر.
دوڭگەلەك ۇستەلدە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ «ارحەولوگيا جانە انتروپولوگيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءا.تولەۋباەۆ «قازاق ارحەولوگياسىنداعى تولاعاي جەتىستىك», ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتى, تۇركىتانۋ جانە ءتىل تەورياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ر.اۆاكوۆا «تۇركىلەر جازۋى – الەمدىك وركەنيەتتىڭ قاينار كوزى» تاقىرىبىنا بايانداما جاساسا, تاعى باسقا دا عالىمدار ءسوز الىپ, تۇركى الەمىن تاڭعالدىرار ءالى دە تالاي قۇندى زەرتتەۋلەر جاسالادى دەگەن سەنىممەن تارقادى.
الماتى