باياناۋىلداعى «توتيا» تاۋى بۇككەن قۇپيالار مەن اقتوعاي وڭىرىندەگى تاريحي تۇلعالار – زەرتتەلمەي, كوپشىلىككە ءمالىم بولماي كەلە جاتقان تىڭ تاقىرىپتار. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار ايماق عالىمدارى وسى باعىتتاردا ىزدەنىپ, ەڭبەكتەر جازۋىن سۇراپ وتىر. ولكەدەگى پەتروگليفتەر مەن جادىگەرلەر توپتاستىرىلعان ءتۇرلى ءتۇستى كىتاپ شىعارۋ, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ماقسات ەتىلۋدە.
گ.پوتانين اتىنداعى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ءوزىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي وڭىردە اۋقىمدى ولكەتانۋ ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرىپ, ەسىمدەرى ەل ەسىندە قالعان تاريحي تۇلعالار جايىندا تىڭ مالىمەتتەر جيناپ قايتتى. زەرتتەۋ, شولۋ جۇمىستارى بويىنشا جيناقتالعان ماتەريالدار وڭىردەگى جاس تاريحشى ماماندارعا ۇلكەن كومەك بولماق.
مەكەمەنىڭ ولكە تاريحىن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى رۇستەمبەك قالىمقۇلوۆ ەكسپەديتسيا اقتوعاي اۋدانىنان باستاۋ الىپ, اقمولانىڭ ەرەيمەنتاۋ جەرىندە جالعاسقانىن جەتكىزدى. ساپار سوڭىن قاسيەتتى باياناۋىل ولكەسىندە تۇيىندەگەن ەكسپەديتسياعا مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنەن بولەك, تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشى عالىمدارى, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار مۇحامەد-قايىر ءشارىپوۆ, سايلاۋ بايبوسىن جانە بەيبىت بوجەن قاتىسقان.
ءوڭىردىڭ كوزدەن تاسا قالعان توپونيميكاسىن, تاريحي شەجىرەسىن, مادەني قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋ ميسسياسىن ارقالاعان كەلەلى جوبا مۇشەلەرى ەڭ اۋەلى اقسۋ اۋىلدىق ايماعىنا قاراستى جولقۇدىق اۋىلىنىڭ ىرگەسىندە جاتقان قازانعاپ بي زيراتىنا باردى. قازانعاپ بي ساتىپالدى ۇلى باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى, بي, شەشەن بولعان تۇلعا. مەشىت-مەدرەسە, مەكتەپ سالىپ, قازان قالاسىنان تاتار مولداسى عابدۋل عاپاردى العىزىپ بالا وقىتقان. ول دۋانباسى بولعان بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە وكرۋگ كولەمىندە جەراستى كەن بايلىق كوزدەرى اشىلعان.
اقتوعايدىڭ جاڭابەت, جاڭاتاپ اۋىلدارىنان باسەنتيننىڭ اقتىلەس رۋىنان شىققان تۇلعالارعا بايلانىستى ەل ىشىندە قالعان, اڭىزعا اينالعان تىڭ مالىمەتتەر دە جيناقتالدى. بۇل ءوڭىر احمەت ديۋانانىڭ ماڭگىلىك مەكەنى. ءتۇرلى دەرتكە شالدىققان ناۋقاستاردى قۇلان-تازا ايىقتىرار قاسيەت احمەتكە 7 جاسىندا قونىپتى. ديۋانا زەڭگى بابا ءتىلىن بىلگەن, جىن بۋعان ادامداردى ەمدەگەن.
بۇل ولكەنىڭ تۋما تالانتتارىنىڭ ءبىرى – اقىن, ايتىسكەر, جىرشى, شەجىرەشى, سازگەر, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى قيماديددەن نىعىمانوۆ. ونىڭ قولجازبالارىن زەردەلەپ, جيناقتاپ, باسپاعا دايىنداعان ازامات – وڭىرگە بەلگىلى ايتىسكەر اقىن, جۋرناليست, اقىننىڭ جيەنى بەيبىت بوجەن. ول اتادان قالعان اسىل مۇرانى جارىققا شىعارۋ ماقساتىندا سوڭعى بىرنەشە جىلدا كوز مايىن تاۋىسىپ ەڭبەكتەندى. ناتيجەسىندە, «اقديدار» جانە ء«ومىر جاڭالىقتارى» كىتاپتارى وقىرمانمەن قاۋىشتى. رۇستەمبەك قالىمقۇلوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ق.نىعمانوۆتىڭ قولجازبا كۇيىندە قالعان «اتىراۋ» رومانى ءۇش عاسىرلىق كەزەڭدى قامتيدى. ونداعى تىڭ دەرەكتەر جاس زەرتتەۋشىلەرگە تاريحي جاڭالىقتاردى اشۋعا تۇرتكى بولار ەدى.
ەكسپەديتسيالىق توپ اقمولا وبلىسى ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنا بارىپ, دالا دانالارىنىڭ ءبىرى – ەدىگە بي تولەباي ۇلىنىڭ ماڭگىلىك مەكەنىندە دە بولدى. ءوز زامانىنىڭ قايراتكەرى, اقىلمان ءبيى, اۋزى دۋالى شەشەنى بولعان باياناۋىلدىڭ تۋماسى ەدىگە بي جايىندا اڭىز اڭگىمەلەر كوپ. ون ءتورت جاسىندا ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, ەل ىسىنە ارالاسقان ەدىگەنىڭ بار عۇمىرى قازاق اراسىنداعى تاۋسىلمايتىن داۋ-دامايدىڭ, رۋارالىق قاقتىعىستىڭ اراسىندا وتكەن. سول اۋمالى-توكپەلى زاماندا اعايىنعا وڭ جول سىلتەپ, قالىڭ بۇقاراعا باسشى بولا بىلگەن ەدىگە بي ءتورتۋىل-سۇيىندىك ەلىنىڭ پاناسى مەن داناسى اتانعان. ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ قالامىنان تۋعان «ەدىگەنىڭ العاشقى بيلىگى», «ەدىگەنىڭ توعاسپەن قۇدا بولۋى», «ەدىگەنىڭ كورگەن ءتۇسى», «ەدىگەنىڭ سوڭعى بيلىگى» دەپ اتالاتىن ەتنوگرافيالىق اڭگىمەلەردەن ونىڭ ايشىقتى تۇلعاسىن, ادامي ءبىتىمىن قاپىسىز تانۋعا بولادى. ءبيدىڭ شەشەندىك, اقىلماندىعىنان بولەك, اۋليەلىك قاسيەتى دە بولعان دەسەدى.
باياناۋىلدىڭ مۇرىنتال جەرىندەگى قاراعايلى بۇلاق ماڭىندا ورنالاسقان «ەدىگە ءبيدىڭ بيلىك تاسى» دا اڭىزعا تولى. «ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن شەشكەن» ەدىگە تولەباي ۇلى وسى تاسقا وتىرىپ, حالىقتى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكە بىرىگۋگە شاقىرعان. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىسى دا ءدال وسى جەردە تۇيىندەلدى.
ولكەتانۋشى سايلاۋ بايبوسىننىڭ ايتۋىنشا, ءار ءوڭىردىڭ شەجىرەسى – ۇلى دالا تاريحىنىڭ ءبىر-ءبىر بولشەگى. ولاردى ءار ولكەنىكى دەپ ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. سەبەبى ءار تاريحي وقيعا مەن تۇلعالار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى.
– ماسەلەن باياناۋىلدىڭ تاريحىنا ءۇڭىلۋ ءۇشىن زەرتتەۋدى كوكشەتاۋ جەرىنەن باستاۋىمىز كەرەك. ول جاقتا اتاقتى تورايعىر بي ماڭگىلىك تىنىس تاپقان. ودان بەرى جىلجىساق سىلەتىدە جاناق اۋليە مەن تۇيتە اۋليە جاتىر. باياناۋىلدان شىققان دانالاردىڭ كوبى ەرەيمەنتاۋ وڭىرىندە جەرلەنگەن. ولجاباي باتىر, شورمان بي, ەدىگە بي, وتەمىس ابىز, ابىلاي حاننىڭ تۇسىندا ءومىر سۇرگەن ايگىلى كوتەش رايىمبەك ۇلىنىڭ زيراتتارى ورنالاسقان. 18 جاسىندا كوتەش اقىن ابىلايعا:
«ابىلاي, بوتاقاندى سەن ءولتىردىڭ,
ەسىل ەر, جازىعى جوق, نەگە ءولتىردىڭ؟
حان باسىڭ قاراشاڭمەن داۋلى بولىپ,
ۇستىنە اق وردانىڭ قول كەلتىردىڭ»,
– دەپ, حاننىڭ ءار ءىسىن بەتىنە تۋرا ايتىپ, كەمشىلىگىن بەتىنە باسادى ەمەس پە؟! كەزىندە كەنەسارى كوتەرىلىسىنە قاتىسقان ازىناباي ۇلدارى – سەيتەن مەن تايجاننىڭ دا وقيعاسى وسى اۋماقتا ءوربىدى. اتالعان تاريحي تۇلعالار مەن دەرەكتەردى ءارى قاراي زەرتتەپ, وعان عىلىمي تۇرعىدان باعا بەرۋ ءۇشىن بۇگىنگى جاس عالىمدار ەڭبەكتەنۋى كەرەك. ولار ءۇشىن بار مۇمكىندىك بار, – دەيدى ول.
باياناۋىل اۋدانىنىڭ ولكەتانۋشىسى مۇحامەد-قايىر ءشارىپوۆ مۇرىنتال مەن جاڭاتىلەك ەلدى مەكەندەرى اينالاسىنداعى «توتيا» تاۋىنىڭ قۇپيالارىمەن ءبولىستى. تاۋ اتاۋى جاۋگەرشىلىك زاماندا ءبىر اۋىز سوزىمەن ەلىن اپاتتان امان الىپ قالعان «توتيا» اتتى كەمەڭگەر انانىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان دەسەدى. قازىنالى مۇرىنتالدا ساقتالعان جادىگەردىڭ ءبىرى – قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ «سورە تاسى». ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە سەنسەك, قازىبەك بي ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن جاڭاتىلەككە قاراستى مۇرىنتالداعى سەڭكىباي باتىردىڭ قىستاعىندا وتكىزىپتى, 96 جاسىندا وسى جەردە دۇنيە سالعان.
– قازىبەك بي دۇنيەدەن وتەر الدىندا تايكەلتىر بيگە وسيەت ايتىپ, ءوزىن تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە اپارىپ جەرلەۋىن تاپسىرادى. مەزگىل قىس ايى بولعاندىقتان جول جۇرۋگە قالىڭ قار كەدەرگى جاساپ, ءبيدىڭ مۇردەسىن اق جاۋىپ ارۋلاپ امانات ايتىپ, قىس بويى سورە تاستا ساقتاپ, كوكتەم شىعا تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە اپارىپ جەرلەپتى, – دەيدى ولكەتانۋشى.
بۇل ولكەدە ەرەكشە قابىلەتكە يە بوتان, قۇدايبەرگەن, قۇرمانباي, قارامان اتتى 4 ابىز ءومىر سۇرگەن. بوتان ابىز شوڭ بي ەدىگە ۇلىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپتى. ول تۋرالى ءمəشھۇر ءجۇسىپ جازبالارىندا ايتىلادى. ەل جايلاۋعا كوشەردە بوتان ابىزعا كەلىپ قونىس قىلاتىن جەردى سۇرايتىن كورىنەدى.
ەكسپەديتسيا قورىتىندىسىنا وراي وتكەن شارادا مۇحامەد-قايىر ءشارىپوۆ توتيا تاۋىنداعى جارتاستاردا ساقتالىپ قالعان 5 مىڭ جىلدىق پەتروگليفتەر, جانارتاۋ كراتەرلەرىنىڭ ىزدەرى, تاس داۋىرىنەن قالعان ۇڭگىرلەر جانە الكەي مارعۇلان جازبالارىندا كەزدەسەتىن مىق تايپاسى تۋرالى ءوز بىلگەندەرىمەن ءبولىستى.
اتاپ وتەرلىگى, بۇل ەكسپەديتسيا جايىندا جەرگىلىكتى تەلەارنادا ارنايى سيۋجەتتەر ۇيىمداستىرىلعان. ال جينالعان بارلىق مالىمەتتەر مەن جادىگەرلەر مۋزەي قورىنا تاپسىرىلىپتى.
پاۆلودار وبلىسى