وقۋ-تاربيە جۇمىسى تۇزەلدى مە؟

الدىمەن وسىلارعا باعا بەرىپ الۋ كەرەك. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا تەرەڭ جان-جاقتى ويلاستىرىلما­عان سىناقتاردى وتكىزۋگە جول بەرۋگە بولمايدى. وسى ورايدا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى, اعارتۋشى, ۇستاز احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «جاستاردىڭ وقۋ-تاربيە جۇمىسى تۇزەلمەي, جۇرت ءىسى تۇزەلمەيدى» دەگەن قاعيداسىن قا­شاندا ەستە ۇستاعانىمىز ءجون», دەگەن-ءدى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ور­تا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيى, پروب­لەمالارى جانە زاڭنامالىق رەتتەۋ پەرسپەكتيۆالار» تاقىرىبىنا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋ بارىسىندا.

مەكتەپتەردەگى ماسەلەنى شەشۋگە باسقارمانىڭ شاماسى جەتپەيدى

وتكەندى ەسكە سالۋىمىزدىڭ وزىن­دىك سەبەبى بار. بۇگىندە سالادا ءجيى جاسالاتىن رەفورمالاردىڭ كەيبىرىنىڭ تيىمسىزدىگى بايقالىپ تا, ايتىلىپ تا ءجۇر. ءبىلىم سالاسىن ۇنەمى نازا­رىندا ۇستاپ, ساپالى جۇمىستى تالاپ ەتىپ كەلە جاتقان مەملەكەت باس­شىسى شىلدەدەگى ۇكىمەتتىڭ كەڭەي­تىلگەن وتىرىسىندا ءبىلىم جانە عى­لىم مينيسترلىگىن ەكىگە ءبولۋ قور­دالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قا­جەت بولعانىن اتاپ ءوتتى. قالا جانە اۋىل مەكتەبىنىڭ اراسىنداعى ايىر­ما­شىلىقتى قىسقارتۋ, بالالار تۇرا­تىن ورنى, الەۋمەتتىك ستاتۋسىنا قاراماستان ساپالى ءبىلىم الۋى قاجەتتىگى, اۋىلداعى شاعىن مەك­تەپ­تەرگە كاسىبي بىلىكتى مامانداردى اپارۋ كەرەكتىگى ءالى دە ماڭىز­دى. جۋىردا تۇركىستان وبلىسىنا Amanat پارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارىنان قۇرىلعان ارنايى توپ كەلىپ, ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى جيىندار, كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بىرقاتار اۋدان, قالالارداعى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىستى. ار­نايى توپ انىقتاعان كەمشىلىك از ەمەس. قۇرامىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا, قاينار اباسوۆ, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋ­تاتتارى بار ارنايى توپ وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆپەن كەزدەسىپ, ءبىلىم سالاسىنداعى قوردالانعان ماسە­لە­لەردى شەشۋ جولدارى توڭىرە­گىن­دە جان-جاقتى اڭگىمەلەستى. ءيا, مەم­لەكەتتىڭ ءبىلىم سالاسىنا جاساپ جاتقان قامقورلىعى جىل ساناپ ارتا تۇسۋدە. دەگەنمەن بۇل سالانىڭ ءالى دە بولسا شەشىلمەي جاتقان پروبلەمالارى جەتەرلىك. سوڭعى جىلدارى ەنگىزىلگەن رەفورمالار جونىندە ەل پىكىرىنىڭ ارقيلى ەكەندىگى راس. ماسەلەن, كەيىنگى كەزدە اۋداندىق, قالالىق ءبىلىم بەرۋ بولىمدەرى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ قاراماعىنان ءبولىنىپ, تىكەلەي وبلىس­تىق ادامي الەۋەتتى دامىتۋ باس­قار­ماسىنىڭ قۇزىرىنا ءوتتى. بۇل وزگە­رىستىڭ حالىق تىعىز قونىستانعان تۇركىستان وبلىسىندا ءبىراز قيىن­دىق تۋعىزىپ وتىرعانىن ايتۋشىلار كوپ. وبلىستا 900-دەن استام مەكتەپ بار. بالاباقشالار سانىنىڭ قانشا ەكەنىن قاراپايىم حالىق تۇگى­لى وبلىستىڭ ءبىلىم سالاسىنا جاۋاپتى باسشىلاردىڭ وزدەرى دە ناقتى بىلمەيتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز. بۇعان ءبىلىم بولىمدەرىنە قارايتىن باسقا دا ۇيىمداردى قوسىڭىز. وسىنشاما مەكتەپتىڭ, بالاباقشانىڭ, باس­قا دا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جۇمى­سىن ۇيلەستىرۋگە, باقىلاۋعا جالعىز باسقارمانىڭ, ونداعى ساۋساقپەن سانارلىق ماماننىڭ شاماسى جەتە مە؟ ءبىلىم ۇيالارىنداعى قىسقا دايىن­دىق, شارۋاشىلىق, جوندەۋ جۇمىس­تارىن جالعىز باسقارما تولىعىمەن ۇيلەستىرىپ كەتە الدى ما؟ ءبىر عانا مىسال, شامامەن 40 مىڭنان استام وقۋشى ءبىلىم الاتىن 80-نەن استام مەكتەبى, 220 مەكتەپكە دەيىنگى مەكە­مەسى بار سارىاعاش اۋدانىندا جەر­گىلىكتى اكىمنىڭ ءوزى قات-قابات شارۋادان بارلىق مەكتەپتىڭ جاعدايىمەن تۇگەلدەي تانىسىپ شىعۋعا ۋاقىت تابۋى قيىن. ال ەگەر, ايتقان جەردەن اۋلاق, مەكتەپتە بالا ومىرىنە قاۋىپتى توتەنشە جاعداي ورىن السا, جۇرت ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى بيلىكتى كىنالايتىنى ءمالىم. مەكتەپتەردىڭ ديرەكتورلارى اكىمگە باعىنبايدى, ياعني جەرگىلىكتى بيلىكپەن قاتىناس, باقىلاۋ جوق. سالا ماماندارى بۇل جۇيە كادر ماسەلەسىنە دە كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقانىن ايتۋدا. ياعني اۋدان­دارداعى ءبىلىم بولىمدەرىنىڭ جەرگىلىكتى اكىم­دىكتەن الىنۋى ءوزىن اقتاماعان وزگەرىس رەتىندە باعالانىپ وتىر. بۇ­گىندە وبلىستىق باسقارمانىڭ مىڭ­عا جۋىق مەكتەپتىڭ شارۋاسىن ۇيلەس­تىرىپ, ساپالى بىلىمگە مۇمكىندىك جا­ساۋ­عا شاماسى جەتپەيتىنى ايتىلۋدا.

ەكىنشى ماسەلە, قازىر ۇستازدار­دىڭ جالاقىسى ەسەلەپ كوبەيدى. كەز­دەسۋدە ءماجىلىس دەپۋتاتى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا كەيبىر مۇعالىمدەردىڭ 750 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جالاقى الاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. دەسە دە, 750 مىڭ تەڭگە جالاقى الاتىن مۇعالىم از شىعار, بىراق 300-400 مىڭ تەڭگە جالاقىسى بارلار جەتەرلىك. ارينە, مۇعالىمنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جو­عارى بولعانى جاقسى, جۇرتتىڭ قالاۋى دا سولاي. بىراق مۇعالىمنىڭ جالاقى­سى كوبەيگەنىمەن, ءبىلىمنىڭ ساپاسى كوتەرىلدى مە؟ مۇعالىمنىڭ بىلىكتىلىگى جوعارىلادى ما؟ ەگەر جالاقىعا ساي بىلىكتىلىك تە جوعارىلاسا, وندا اتا-انالار نەگە جاپپاي مەكتەپ بىتى­رەتىن ۇل-قىزىنا قىرۋار اقشا تو­لەپ «رەپەتيتور» جالدايدى؟ نەگە اۋىلدىق جەرلەردەگى مەكتەپ بىتىرەتىن وقۋشىلار قالاعا كەلىپ, ساباقتان قول ءۇزىپ, پاتەر جالداپ, ۇبت-عا دايىندالادى؟ قازىرگى ءبىلىم كورسەتكىشى بولىپ تۇرعان ۇبت ناتيجەسى تومەن بولسا, مەكتەپ ديرەكتورلارىنا نەلىكتەن شارا قولدانىلمايدى؟ اۋىلداعى ءبىلىم ساپاسى, ماتەريالدىق بازاسى قالامەن تەڭەسەتىن كۇن قاشان تۋادى؟ جەكەمەنشىك ءبىلىم وشاقتا­رىن اشۋ بيزنەسى كەڭىنەن ەتەك العان تۇستا قانداي باعىت-باعدار ۇستانعان ءجون؟ ۇستازدىق ەڭبەك اسقان تالعام­پازدىقتى, مول ادامي قاسيەتتى, رۋحاني تازالىقتى قاجەت ەتەتىن, جاۋاپ­كەرشىلىگى مول, اسا كۇردەلى ماماندىق ەكەنى ءمالىم. كەز كەلگەن ادام جاقسى ۇستاز بولا المايدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اۋىلداعىلاردىڭ قالادان مىقتى مامان (رەپەتيتور) جال­داپ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋى مۇعالىم­دەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ بۇگىنگى تالاپقا ساي ەمەستىگىن اڭعارتادى. جۋىردا وبلىستا مەملەكەتتىك اتتەس­تاتتاۋ جۇرگىزىلگەن ءبىلىم بەرۋ ۇيى­مىنىڭ 92,2 پايىزى اتتەستاتتاۋدان وتە المادى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ ءبىلىم سالاسىندا ساپانى قامتاما­سىز ەتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ع.الما­توۆتىڭ مالىمەتىنشە, بيىل 98 بالاباقشا, 67 مەكتەپ, 2 كول­­لەدج مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدان وتە الماعان. بۇل دەرەك تە كوپ ءجايتتى اڭعارتادى. ءبىلىم سالاسىن ورتا­لىق­تاندىرۋدىڭ نەگىزىندە سىبايلاس جەم­قورلىققا جول بەرمەۋ ماقساتى جاتقانى دا راس. دەگەنمەن وبلىس­تا سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى ءبىلىم وشاقتارىندا تىيىلماي وتىر. تاياۋدا ءبىر اۋداننىڭ ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى پاراقورلىعى ءۇشىن سوتتالسا, تاعى ءبىر اۋداندا ءبىلىم ءبولىمى­نىڭ باسشىسى كىسى ولتىرۋگە تاپسىرىس بەر­دى دەگەن ايىپپەن قاماۋدا سوت ۇكى­مىن كۇتىپ وتىر. تىزە بەرسەك, ءبىلىم سا­لاسىنداعى جەمقورلىق جەكە تاقى­رىپقا جۇك بولارلىق تاقىرىپ.

پارتيانىڭ وبلىستىق فيليالىن­دا وتكەن جيىندا دا ءبىلىم سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. ايتا كەتەلىك, جۇلدىز دوسبەرگەنقىزى باستاعان ءماجىلىس جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارى وسى جولعى ساپارى با­رى­سىندا بايدىبەك, ورداباسى, ساۋران اۋداندارى مەن كەنتاۋ قالا­سىنداعى بىرقاتار ءبىلىم ۇيالارىن دا ارالاپ, ولاردىڭ جاي-كۇيمىمەن تانىستى. ناتيجەسى بويىنشا, ءتيىستى شەشىمدەر مەن ناقتى قادامدار جاساۋ ۇيعارىلدى.

اپاتتى مەكتەپتەر احۋالى الاڭداتادى

جاڭا وقۋ جىلى جاقىنداعان سايىن مەكتەپتەردىڭ دايىندىعىنا قاتىستى ماسەلەلەر دە ءجيى قوزعالۋ­دا. ءبىلىم وشاقتارىنىڭ جەتىسپەۋشى­لىگى, اپاتتى جاعدايداعى جانە ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەردىڭ ماسەلەسى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. وبلىستا 2 جوعارى وقۋ ورنى مەن 54 كوللەدجدە جالپى سانى 35 700-گە جۋىق ستۋدەنت ءبىلىم الادى. ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى جاتاقحانا قۇرىلىسى بۇگىندە توقتاپ تۇر. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتكە قاراستى 7 جاتاقحاناعا قوسىمشا 316 ورىندىق 2 جاتاقحانامەن قامتۋ ءۇشىن كەلىس­سوز­دەر جۇرگىزىلۋدە. ال 1 300-دەن استام ستۋدەنتى بار حالىقارالىق تۋريزم جانە مەيماندوستىق ۋنيۆەرسيتە­تى­نە قوسىمشا بيىل 202 ورىندىق جاتاقحانا قولدانىسقا بەرىلمەك. الداعى ءۇش جىلدا تۇركىستان وڭىرىندە مەملەكەت ءوز كۇشىمەن جاڭادان 200-گە جۋىق مەكتەپ سالۋ قاجەتتىلىگىن وتەۋگە مۇمكىندىگى جەتە مە؟ جالپى, وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى ت.ۇسىباليەۆتىڭ بەرگەن مالى­مەتتەرىنە سۇيەنسەك, بيىل وڭىر­دە 59 مەكتەپتىڭ قۇرىلىس جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋگە 20,5 ملرد تەڭگە قا­رالعان. جىل سوڭىنا دەيىن 21 مەك­تەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى. ونىڭ ىشىندە بەس نىساندى قىركۇيەك ايى­نا دەيىن پايدالانۋعا بەرۋ جوس­پار­لانۋدا. الايدا 9 مەكتەپتىڭ قۇرى­لىس جۇمىستارى ءتيىستى دەڭگەي­دە جۇر­گىزىلمەگەندىكتەن, مەردىگەر مەن تەح­نيكالىق قاداعالاۋشى مەكەمەلەرگە جالپى 7,1 ملن تەڭگە ايىپ­پۇل سالىنعان. ياعني كەيبىر مەك­تەپ­تىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى ءتيىس­تى دەڭگەيدە جۇرگىزىلمەۋدە. مى­سا­لى, جەتىساي, قازىعۇرت جانە وتى­رار اۋداندارىنداعى 3 مەكتەپتىڭ قۇرى­لىسى جوسىقسىز مەردىگەرلەردىڭ كەسى­رىنەن توقتاپ تۇر. قۇرىلىس جۇمىس­تارىن جانداندىرۋ ءىسى كەلەسى جىلعا قالدىرىلىپ وتىر.

ال اپاتتى جاعدايداعى مەكتەپ­تەردى جويۋ تۋرالى اڭگىمە جىلدا قوز­عالىپ جاتقانىمەن, ماسەلە ءالى دە تولىق شەشىمىن تاپپاي كەلە­دى. وبلىستىق ادامي الەۋەتتى دامى­تۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى د.بولات­حان ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازىرگى تاڭدا وبلىستا 4 اپاتتى مەكتەپ جۇمىس ىستەپ تۇر. جىل سوڭىنا دەيىن 2 مەكتەپ, ال قالعان 2 ءبىلىم وشاعى كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلمەك. الايدا اپاتتى مەكتەپتەردىڭ ءتىزىمى تولىق ەمەستىگىن ايتۋشىلار كوپ. مى­سالى, تولەبي اۋدانى قوستوبە اۋى­لىنداعى ءبىلىم وشاعىنىڭ جاي-كۇيى سىن كوتەرمەيدى. بۇعان دە­يىن ارنايى كوميسسيا مۇشەلەرى مەك­تەپتىڭ اپاتتى جاعدايدا ەكەنىنە كوز جەت­كىزىپ, ورنىنا جاڭا عيماراتتى سالۋ قاجەتتىگىن ايتقان بولاتىن. اتالعان مەكتەپكە كۇردەلى جوندەۋدى جۇرگىزۋ ءۇشىن جوبالىق سمەتالىق قۇجاتىن ازىرلەۋگە, تەحنيكالىق زەرتتەپ-زەردەلەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, تەندەر دە وتكىزىلدى. اپاتتى مەكتەپتى قانشا جەردەن جوندەسەڭ دە تولىق جاڭالانبايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. كەيىن ونىڭ كۇردەلى جوندەۋگە جاتپايتىنى انىقتالىپ, ماۋسىم ايىندا ءتيىستى باسقارماعا مەكتەپتىڭ اپاتتى جاعدايدا ەكەنى جايلى ارنايى حات تا جىبەرىلگەن. الايدا قازىر تامىزدىڭ ورتاسى بولسا دا اپاتتى مەكتەپتەر تىزىمىندە قوستوبە مەكتەبى جوق. سونداي-اق تولەبي اۋدانىنداعى حانارىق اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى – «جول كارتاسىنا» ەنگەن, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ سەسسيا­سىندا بەكىتىلگەن جوبا. وكىنىشكە قاراي, قۇرىلىس جۇمىستارى سول كۇيى باستالعان جوق. بيىل نىسان­نىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتىنىڭ جارامدىلىق مەرزىمى اياقتالادى. الايدا حانارىق اۋىلى «جايلى مەكتەپ» قاناتقاقتى جوباسىنا ەنىپ كەتكەن. جوبا بويىنشا مەكتەپ قۇرىلىسىن قولعا الۋ 2025 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. دە­مەك حانارىق اۋىلىنىڭ بالالارى ءۇش جىلداي ءۇش اۋىسىممەن وقۋعا ءماجبۇر بولادى دەگەن ءسوز. ءبىر تۇكپىردە ورنالاسقان حانارىق اۋى­لىنىڭ پيلوتتىق جوباعا قالاي ەنىپ كەتۋىنىڭ ءوزى تۇسىنىكسىز. كەمەقالعان اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنداعى قارا­توبە مەكتەبىنىكى دە سولاي. قارا­توبەلىكتەرگە مەكتەپتىڭ اۋاداي قاجەت­تىگى القالى جيىنداردا, اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. اۋدان ورتالىعى لەنگىر قالاسى, ەل كوپ شوعىرلانعان كوكسايەك, ءبىرىنشى مامىر, الاتاۋ اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە ۇلكەن مەكتەپتەر سالۋدى, سول ءبىلىم وشاقتارىنا كورشىلەس اۋىلداردان بالالاردى «جايلى مەك­تەپ» جوباسىنا سايكەس تاسىپ وقىتۋ تۇسىنىكتى, الايدا اۋداننىڭ ءبىر تۇكپىرىندە جاتقان حانارىق مەكتەبىنىڭ بۇل جوباعا قالايشا ەنىپ كەتكەنىنە جۇرت تۇسىنبەي دال. ءدال وسى ماسەلەنى ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ جيىنىندا وقۋ-اعارتۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى شول­پان قاريناعا دا جەتكىزگەن بولاتىنبىز. ونىڭ ايتۋىنشا, جوباعا ەنەتىن مەكتەپتەردى جەرگىلىكتى ءبىلىم بولىمدەرى تاڭدايتىن كورىنەدى. ياعني قاتەلىكتەر كوبىنە جەرگىلىكتى جەرلەردەن جىبەرىلەدى دەگەن ءسوز.

وبلىس اكىمدىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا, ونىڭ ىشىندە سانى ەمەس ساپاسىنا, بالا سانىنىڭ وسىمىنە بايلانىستى تالداۋلار جۇرگىزىلۋدە. سوعان ساي جىل سوڭىنا دەيىن بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ بارىسىندا ناقتى مالىمەتتەرمەن جۇمىس اتقارىلماق. جەرگىلىكتى بيلىك الداعى 5 جىلدا مەكتەپ قۇرىلىسى ماسەلەسى تۇبەگەيلى شەشىلەتىنىن مالىمدەپ وتىر. مەكتەپتەر سالىنار, بىراق وڭىردە ءبىلىم بەرۋ ساپاسى, وقۋ-تاربيە جۇمىسى قاشان تۇزەلەتىنىن جەرگىلىكتى بيلىك ناقتى ايتا المايدى. ويتكەنى بۇل ماسەلە قارجىعا عانا ەمەس, سالا جۇمىسىن دۇرىس ۇيىم­داستىرا-ۇيلەستىرە بىلۋمەن, ياعني وزگەرىستەر ەنگىزۋدە جەرگىلىكتى جەر­دەگى جاعدايدى, دەموگرافيالىق ءوسىم مەن حالىقتىڭ تىعىز ورنالاسۋىن ەسكەرۋمەن قاتار جاۋاپكەرشىلىك پەن سانانىڭ وزگەرۋىنە دە تىكەلەي بايلانىستى.

تۇركىستان وبلىسى