تاۋقىمەتتى تاعدىرلار توعىسى

بەلگىلى ءبىر ۋاقىت پەن كەڭىستىك اياسىنداعى قوعام تىنىسى مەن الەۋمەت ءومىرىنىڭ باسىنان وتكەن قيىن شاقتىڭ تاريحي شىندىعىن جيناقتاپ, تاريحي تۇلعالار ارقىلى كورسەتۋدى ماقسات ەتكەن. روماندا «قونىسى سۋاتتى, كۇنى شۋاقتى» ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاق حالقىنىڭ شىرقى ءبىر-اق كۇندە بۇزىلادى. بۇعان سەبەپ بولعان – پاتشانىڭ 1916 جىلعى يۋن جارلىعى. قازاق جاستارىن مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الۋ دەيتىن سۇمدىق حابار ەل باسىنا جاي تۇسكەندەي اسەر ەتەدى. بۇدان بۇرىن دا رەسەي وكىمەتى الىم-سالىقتى ەسەلەي تۇسكەن جانە قۇيقالى قونىستارىن, شۇرايلى ورىستەرىن كەلىمسەكتەرگە (قارا شەكپەندىلەر) زورلىقپەن اپەرگەندىكتەن, اق پاتشاعا حالىق نارازىلىعى قارا قازانداي قاينار ەدى, بىراق ىشتەن تىناتىن. ويتكەنى دارمەنى مەن پارمەنى جوق ەلدىڭ جىگەرى قۇم بولاتىن.

ءسان-سالتاناتىمەن كوك جايلاۋعا كوشىپ كەلىپ, كەرەگە كەرگەن  مەركىت ەلىنىڭ مامىراجاي تىرلىگى دە سىناپتاي سىرعىپ كەتكەندەي بولادى. پاتشانىڭ بۇل جارلىعىن قابىل الماعان اۋىل ادامدارى – تۇرعانباي, ساقاري, كادىرباي, مۇستاقي سىندى ەل اعالارى «ەندى مال قامىن ەمەس, جان قامىن ويلايتىن بولدىق» دەپ تىعىرىققا تىرەلگەندەي بولادى, ءسويتىپ جايلاۋدىڭ قىزىعىنان ايىرىلادى. پاتشا جارلىعىن قولما-قول ورىنداۋعا كىرىسكەن زايسان ويازى سەرگەي كۋبيتسسكي (سەركە كۇپىن) ءار بولىستىڭ ادامدارىن جيناپ, قارانوپىر حالىقتىڭ الدىندا ء«تىزىم جاساۋ» كەرەكتىگىن حابارلاعان ساتتە-اق حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسى بۇرق ەتە تۇسەدى. «باۋىر ەت بالامىزدى بەرمەيمىز, جىبەرمەيمىز» دەگەن ءسوزدى قوڭىرقاجى, ابزالي, كۇركەباي, ءالىباي سياقتى ازاماتتار اشىق ايتىپ, قارسىلىقتارىن بىلدىرەدى. ال اق پاتشانىڭ جازالاۋشى اكىمدەرى «جارلىققا قارسىلار ساياسي سەنىمسىز ادام رەتىندە قارا تىزىمگە ءىلىنىپ, ەكى كوزى سىبىردە جىلتىرايدى» دەپ مالىمدەيدى. قارسى سويلەگەن ادامداردى دا وياز كەڭسەسىنىڭ الدىندا تۇرعان اسكەرلەر مەن پوليتسيالار قولما-قول تۇتقىنداۋعا ارەكەت ەتەدى. بىراق كۇركەباي باتىردىڭ الەكەدەي جالانعان جىگىتتەرى ولاردى قۇتقارىپ جىبەرەدى.

وسى كەزدەن باستاپ ەلدىڭ تىنىشتىعى بۇزىلادى. بۇل «جالپاق قازاق دالاسىنا» تونگەن قاۋىپ ەكەنىن ۇققان ەل ازاماتتارى قاراپ جاتپاي, تاس-ءتۇيىن بولۋعا كىرىسەدى. ءتۇن جامىلىپ كەلىپ-كەتىپ جاتقان سالت اتتى, ساباۋ قامشىلى ادامدار كوبەيگەن. پاتشانىڭ پارمەنىنە قارسى كەلگەندەر «قارا تىزىمگە» ىلىنگەن.

رومانداعى تاريحي وقيعا مەركىت اۋىلىندا ءوتىپ جاتسا دا, زايسان ۇيەزىنىڭ ءار وڭىرىندە بولىپ جاتقان نارازىلىقتى جانە تاريحي دەرەكتەردى قامتىپ وتىرۋى شىعارما وقيعاسىنىڭ شىنايىلىعىن ارتتىرىپ, كۇردەلەندىرە تۇسەدى. رومان كەيىپكەرلەرى – مەركىت اۋىلىنىڭ ازاماتتارى, سولاردىڭ تاعدىرى. سول تۇستاعى كەزەڭ شىندىعى ەل ومىرىمەن ساباقتاستىرىلا سۋرەتتەلەدى. اۋىل اعالارىنىڭ وقۋلارى بولماسا دا, توقۋلارى مول, ويلى-اڭعارلى ادامدار. قارۋلى قولدارى, جالىندى سوزدەرى بار. كوپ ۋاقىت وتپەي-اق, پوليتسيا باستىعى ميحايل گولوۆين باستاعان توپ بۇرا تارتىپ, بۇيرىققا كونبەگەن ساياسي سەنىمسىز ادامداردى – «بۇزىق قاراقشىلاردى» تۇتقىنداۋعا كىرىسىپ كەتەدى. ەل ءىشىن ۇرەي بيلەيدى, اتتىڭ جالى, اتاننىڭ قومىندا كۇن كەشۋگە تۋرا كەلەدى.

قۋعىنداۋعا ءتۇسىپ, قىسىم كورگەن تۇستا حالىق جات ەلگە كەتۋگە ءماجبۇر بولادى.ۇيالى تەرەكتەي ۇيىپ وتىرعان ەلدىڭ ىنتىماعى, تىنىشتىعى بۇزىلادى. يتجەككەنگە ايدالىپ قورلىق كورگەنشە شەكارالاس وتىرعان قىتاي ەلىندە باس ساۋعالاۋدى ءجون كورەدى. اشۋلى حالىق اق پاتشانىڭ جارلىعىن ورىنداۋعا كىرىسكەن. مامەت بولىستىڭ جازعان ءتىزىمىن تارتىپ الىپ, ورتەپ جىبەرەدى. قارعىبا – نارىن بولىسى ءمۇرسالىم جازالاۋشى اسكەرلەر كەلگەنشە اۋىلىن كوشىرەدى. ءبىر تۇندە زايسان قالاسىندا قاماۋدا وتىرعان قايىن اتاسى مەن بالاسىن بوساتىپ الادى. ءبىرشاما جىگىتتەرىمەن اۋليە شاتقالىندا شەكارا اسكەرلەرىمەن سوعىسىپ, كازاك-ورىستاردىڭ ءبىراز اسكەرىن جەر جاستاندىرادى. وزىنە ىلەسكەن ەل-جۇرتىمەن ۇدەرە كوشىپ, حاباراسۋ ارقىلى  ارعى بەتكە (قىتايعا) ءوتىپ كەتەدى.

مەركىت اۋىلىنان «قارا تىزىمگە» ىلىككەن ادامنىڭ ءبىرى – ءالىباي مەرگەن. كوپ كەشىكپەي م. گولوۆين باستاعان جازالاۋشىلار  ءالىبايدى ىزدەپ مەركىت اۋىلىنا  دا جەتەدى. الدىن الا حابار الىپ وتىرعان تۇرعانباي بيمەن اۋىلداعى اعايىندارى ءالىبايدى جايلاۋعا اتتاندىرىپ جىبەرگەندىكتەن, ونىڭ ورنىن سيپاپ قالادى. پوليتسەيلەرگە ءتىلماش بولىپ كەلگەن قوزىباي بالاسى قۇسايىن دەگەن ازامات ءوزىن اتتاندىرىپ تۇرعان جىگىتكە: «الىبايعا ايت, ول قارا تىزىمدە, بوي تاسالاسىن» دەپ سىبىرلاپ ايتىپ كەتەدى. تۇرعانباي ءبيدىڭ اقىلىمەن ءالىباي بالا-شاعا, ءىنى-قارىنداستارىمەن جايلاۋدىڭ «ساسىقبۇعى» اتالاتىن قيىن تۇيىعىنا كوشىرىپ اپارادى, قۇتىرعاننان قۇتىلعاندى ءجون كوردى.

تايىنتى-تارعىن بولىسىنىڭ باتىرى كۇركەبايدىڭ اقيرەك اسۋىنان وتەتىنىنەن حابار الىپ وتىرعان ءالىباي سولاردىڭ كوشىنە قوسىلادى. كۇركەباي باتىر: «بۇل كاپىردىڭ ىرقىنا كونىپ تە بولدىق, قورلىعىن كورىپ تە بولدىق, نە كورسەك بىرگە كورەيىك» دەگەن ويىن ايتادى. «جاۋدى اياساڭ, جارالى» قالارمىز دەسەدى. كۇركەباي, ءالىباي باستاعان ەلۋ-الپىس ادام تۇندە اقيرەك اسۋىنا كەلىپ بەكىنەدى. تاڭ اتا «اسپانداعىنى ارباپ, جەردەگىنى جالماپ» جۇرگەن شەكارا اسكەرلەرىمەن سوعىسىپ, ولاردى ادەمى ءادىس قولدانىپ جەڭەدى, تۇتقىندا جاتقان ءۇش ادامدى بوساتادى. ارتىنىپ-تارتىنىپ جەتكەن كوشتى دە شەكارادان وتكىزەدى. قىتايدى مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان قازاقتارمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپ, سول ەلگە ءسىڭىپ كەتەدى.

جازۋشى رومانىندا قاتارداعى اۋىل ادامدارىنىڭ قوڭىر تىرشىلىگىنەن-اق زامان شىندىعىن, ۋاقىت وزگەرىسىن تانىتىپ-تارازىلاۋدى ماقسات ەتكەن. اۆتور ءستيلىنىڭ وزىندىك بەلگى-بەدەرى ايقىن اڭعارىلاتىن بۇل تۋىندىسىندا قوعام مەن ادام, ورتا مەن ادام بايلانىس-قاتىناستارىن باستى نازاردا ۇستاعاندىقتان, ادام تاعدىرى مەن كۇندەلىكتى ءومىر اعىمى ۇنەمى الدىڭعى كەزەكتە كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. ءار كەيىپكەر وزىندىك مىنەزى, پسيحولوگيالىق تولعانىستارىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىرادى. جازۋشى كەيىپكەرلەرىن تيپتىك-جيناقتى وبرازعا اينالدىرا كورسەتۋدەن ءتۇرلى كوركەمدىك تاسىلدەر قولدانعانى اڭعارىلادى. تاريحي بولعان وقيعا اسەرلى سۋرەتتەلەدى.

روماننىڭ ەكىنشى سالاسىندا 1918–1929 جىلدار ارالىعىنداعى تاريحي وقيعا قامتىلادى. قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلعان زامان زوبالاڭى مەركىت اۋىلىنىڭ بەرەكەسىن قاشىرىپ, جاقىن-اعايىن ادامداردىڭ اراسىن اشقان. ءبولىنىپ-جارىلماعان اعايىندار كەمدە-كەم. ول جاقتاعى ەل مالدارىنا ءورىس, وزدەرىنە قونىس بولدى. شەت ەلدەگى شەرمەندە تىرشىلىككە دە كوندى. بىراق تۋعان جەرلەرىن ۇمىتا المادى. سونىمەن بىرگە اق پاتشا تاقتان قۇلاپ, ميزامى قۇردىمعا كەتىپتى, جاڭا تۇرپاتتا وكىمەت قۇرىلىپتى دەگەن حابار دا اۋىق-اۋىق جەتىپ جاتادى.

ءبىر كۇنى ساقاري, قازاقباي, ءالىباي, بۇتاباي, وقباي ت.ب. اۋىل ادامدارىن جيناپ: «قۇداي قوسىپ, قۇيرىق-باۋىر جەسىسكەن قۇدامىز ەلدە قالدى. اق باتانى بۇزباي, وڭ جاقتا وتىرعان كەلىنىمىزدى الىپ قايتقىمىز كەلەدى, نە اتامەكەنگە كوشسەك» دەگەن ويىن ايتادى. مەركىتتىڭ ءبىراز ۇيلەرى كوشتى اتا جۇرتقا بۇرۋعا كەلىسەدى. «بايتال تۇگىل, باس قايعى» زاماندا تاۋەكەل دەپ شەكارادان تىنىش ءوتىپ كەلەدى. الايدا اتامەكەندە قالعان ەلدىڭ دە جەتىسكەنى شامالى ەكەن. جازۋشى الاساپىران اۋىر شاقتىڭ شىنايى سۋرەتتەرىن كوز الدىعا كەلتىرىپ وتىرادى. ءبىراز ۋاقىت «اق» پەن «قىزىل» شايقاسى باستالعاندا, حالىق كىمنىڭ جىرتىسىن جىرتارىن بىلمەي داعدارادى. كوپ ۇزاماي بيلىكتى «بالشەبەك» دەيتىن قىزىلدار الىپتى. زايسان اۋدان ورتالىعىنا اينالعان, ۇيەزدىك رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت قۇرىلعان. شىعارماداعى وقيعالار مەن كەيىپكەرلەردىڭ ءومىر جولدارىنا جازۋشى قانىق بولعاندىقتان, وقيعا نانىمدى, كەيىپكەرلەردىڭ حاراكتەرلەرى شىنايى. ءار سالاداعى وقيعالار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ – ءبارى ءبىر ارناعا توعىسىپ جاتادى. 1918–1929 جىلدارداعى حالىقتىڭ ەتىنەن ءوتىپ, سۇيەگىنە جەتكەن تراگەديالىق جاعدايدى اشىپ, قوعامدىق-الەۋمەتتىك ءومىردىڭ اقيقاتىنا قانىقتىرادى.

جيىرماسىنشى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا حالىق باسىنان نەبىر قيلى-قيلى وقيعالار وتكەن-ءدى. اۋقاتتى ادامداردى تاركىلەۋ, سالىقتى كوبەيتۋ, ۇجىمعا كۇشتەپ بىرىكتىرۋ سياقتى ساياسي ناۋقاندار حالىقتى اياعىنان شالىپ, اقىلىنان تاندىرا جازداعانى بەلگىلى. قىزىلدار ورنىقتى دەيتىن 20-جىلدارى سالىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرى كوبەيگەن. سالىقتى ۋاقىتىندا تولەمەگەندەر اكىمشىلىك-قىلمىستىق جازاعا تارتىلعان. بىرتىندەپ ۇجىمدىق شارۋاشىلىق قۇرىلعان. قويشى-قولاڭ, كەدەي-كەپشىكتەرگە بايلاردىڭ مالدارىنان ۇلەس بەرىلە باستاعان. وسىنداي حالىققا ۇناي قويماعان كەلەڭسىزدىكتەردىڭ باسى-قاسىندا مەركىت اۋىلىنان شىققان قازتاي بەلسەندى جۇرەدى. شولاق بەلسەندىگە ەشكىم قارسى كەلمەيدى. ويتكەنى ول ناعىز ۇر دا جىقتىڭ ءوزى ەدى. مەركىت اۋىلىنىڭ ء(وز اۋىلى) اۋقاتتى جەتى ادامىنىڭ مالدارىن تاركىلەپ, «باي-كۋلاك» رەتىندە زايسان قالاسىنىڭ اباقتىسىنا قاماتادى. بىراق بۇلار ء«تىرى جان, ءتىستى باقاعا» زيانى جوق ادامدار ەدى. مەركىت اۋىلىندا قۇرىلعان «قىزىل تۋ» مويىنسەرىگىنىڭ توراعاسى دا سول قازتاي ىرگەباەۆ بولادى. مويىنسەرىك قۇرۋ جيىنىن ەكى-اق ساعاتتا ءبىتىرىپ, يسابايدىڭ قوراسىن, تامىن, تۇرعانباي ءبيدىڭ سەگىز قابات كيىز ءۇيىن مويىنسەرىكتىڭ مەنشىگىنە الادى. بايدى قورلاپ, كەدەيدى قولداعان بولادى.

قاھارى مەن قارعىسى قاتار كەلىپ, «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» زامانىنان حالىق قاتتى قينالادى. اباقتىداعى جەتى ادامنان ەشتەڭە تاپپاعان سوڭ ولاردى بوساتادى. بىراق ء«يتتىڭ كۇنى ۇرۋمەن وتەدى» دەگەندەي قايتا تىمىسكىلەۋىن قويمايدى. ەل كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلادى. تۇرمىس-تىرشىلىك كۇن سايىن قيىنداي تۇسەدى. اباقتىدان بوساعان جەتى ادام ەلگە سىيلى, اۋىلدىڭ بەتكە ۇستار ادامدارى بولعاندىقتان, ءبارى اقىلداسا كەلىپ, ارعى بەت اسۋدى ءجون كورەدى. ءبىر تۇندە 25 وتباسى كەندىرلىكتەن ءوتىپ, جامانتاي اسۋىنا جاقىنداپ قونادى. اۋىلدىڭ جيىرما ەكى ەر-ازاماتى شەكارادان ءوتىپ, قونىستى بايقاۋعا اتتانادى. كوشتىڭ ارتىنان قازتاي باستاعان قۋعىنشىلار جەتەدى. كوشتى كەرى قايتارادى, جاس جىگىت ءسادۋ قايتىس بولادى. شەكاراعا جاقىنداعان جيىرما ەكى ەر-ازامات ساي ىشىندە دەم  الىپ جاتقاندا وزدەرى اسقان جوتادان مىلتىق گۇرس-گۇرس اتىلادى. داستارقان باسىندا وتىرعاندار جايراپ قالادى. جان-جاققا بىتىراي قاشقاندار دا ءتىرى قالمايدى. ءالىباي مەن ءىنىسى ءالجان ەكەۋى جىراداعى قويتاسقا تىعىلادى, اتىس باستالادى. مەرگەننىڭ ءىنىسى وققا ۇشادى. اشىققا شىعىپ, الشاڭداي باسقانداردى ءالىباي مەرگەن اتىپ قۇلاتادى. ەڭ سوڭىندا ءالىبايدىڭ ءبىرى ساتقىن قازتايعا, ءبىرى وزىنە ارناعان ەكى-اق وعى قالادى. جاتقان جەرىن اۋىستىرىپ, تۇيەتاسقا تىعىلادى. ءالىباي تىعىلعان تاستىڭ ۇستىنە كەلگەن كومانديردى تومەنگە تۇسكەن كولەڭكەسىنە قاراپ اتىپ قۇلاتادى. مەركىت اۋىلىنىڭ ون سەگىز ادامى قايتىس بولادى, جاۋ جاعىنىڭ جيىرما ءۇش  ادامىن ءالىباي مەرگەننىڭ ءوزى اتىپ ولتىرەدى. وسى قاسىرەتتىڭ بولعان جەرى ساسىقبۇعىنىڭ ءبىر سالاسىن حالىق «مەركىت قىرىلعان» دەپ اتاپ كەتەدى. بۇنىڭ شىمىر تارتىلعان سيۋجەتتىك جەلىنىڭ ابدەن شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن درامالىق تۇسى دەسە دە بولادى.

مەركىت اۋىلىنىڭ تۇرعانباي بي باستاعان ەل اعالارى دالا ادامدارىنا ءتان بولمىستارىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولاردىڭ سوزدەرىنەن الدى-ارتىن كەڭىنەن ويلايتىن اقىلدىلىق, حالىق دانالىعىن ۇلگى ەتە سويلەيتىن شەشەندىك-تەرەڭدىك اڭعارىلادى. كۇركەباي, ءالىباي, اقباي, ابزاليلەردىڭ ءىس-ارەكەتى مەن سوزدەرىنەن باتىلدىق, وجەت-وتكىرلىك, تاباندىلىق سيپاتتار ءار تۇستا كورىنىپ, قاز-قالپىندا سۋرەتتەلەدى, تاعدىرلارى تاۋقىمەتكە تولى جانداردىڭ كوڭىل اۋاندارى اشىلىپ, مىنەز قىرلارى كورسەتىلىپ وتىرادى. ءسويتىپ, الماعايىپ اۋىر زاماننىڭ كوركەم شەجىرەسىن كوز الدىعا اكەلەدى.

اۋىلداعى ۇلكەن-كىشىنىڭ ءبارى بياعانىڭ (تۇرعانباي) سوزىنە توقتايدى. ول قازىرگى الاساپىران زامانداعى جاعدايدى قازاق بالاسىنىڭ باسىنا كەلگەن زۇلمات دەپ بىلەدى. سوندىقتان, ء«مىنىس اتتارىڭدى بەلدەۋدەن, مالدارىڭدى بەلەگىردەن الىستاتپاي, جيناقى بولىڭدار» – دەگەن ءسوزى سول تۇستاعى قارالى جىلداردىڭ اۋىر دا ايانىشتى تىنىسىن تانىتسا, ەكىنشى جاعىنان ونىڭ اقىل-پاراساتىنان دا حابار بەرەدى.

شىعارمادا ىرگەباەۆ قازتايدىڭ ءرولى ەرەكشە كوزگە ۇرادى. ونىڭ ايارلىق, قاتىگەزدىگى رومان جەلىسىنىڭ ءون بويىندا كورىنىپ وتىرادى. ول «شاش ال دەسە, باس الاتىن» ناعىز شولاق بەلسەندى. اق پاتشانىڭ اكىمدەرىنە دە, قىزىلدارعا دا جاعىنا بىلگەن قازتاي ءوز اۋىلىنىڭ ادامدارىنا بۇيىدەي تيەدى. ۇلتتىق مۇددەنى ۇقپايتىن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەن جۇرداي, «كىمنىڭ تارىسى پىسسە, سونىڭ تاۋىعى بولاتىن» ول ەستە ەرەكشە قالادى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا تامان ميليتسياداعى جۇمىسىنان قۋىلادى. اسىرا سىلتەگەن اعاتتىقتارىنان قانشاما ادامداردىڭ ءومىرى سورلاپ, تاقسىرەت تارتادى. «ۇل بولىپ تۋادى, قۇل بولىپ ولەدى» راقمەتى جوق سۇرقاي تىرلىكپەن ءومىرى وتەدى. حالىقتان قارعىس العان ادامنىڭ جانازاسىنا جاقىندارىنان باسقا ادامدار بارماپتى.

كەيىپكەرلەردىڭ ءبارى دەرلىكتەي ومىردە بولعان ادامدار بولعاندىقتان, اۆتور تاريحي شىندىقتان الشاق كەتپەگەن. ولاردىڭ جان الەمى, ءىس-قيمىلدارى سول تۇستاعى قازاق اۋىلدارىنىڭ انىق اقيقاتىن جازۋشى سول رەاليستىك ءومىر سۋرەتتەرىن ءارى نانىمدى, ءارى تارتىمدى, ورنەكتى تىلمەن بەينەلەگەن. كەيىپكەرلەر ۇنەمى وقيعانىڭ ورتاسىنان كورىنەدى.

روماننىڭ ءۇش سالاسى ارقىلى حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايلار ورىلگەن. حالىقتىڭ تاعدىر-تالەيىن تانىتارلىق تاريحي-الەۋمەتتىك قۇبىلىستاردى بەلگىلى ۋاقىت پەن كەڭىستىك اياسىندا كورسەتەدى. جىلىستاي كوشىپ, جىراقتاي قاشىپ كۇن كەشكەن ءالىباي بالا-شاعاسىنا ورالادى. بۇدان حابار تاپقان قازتاي باستاعان ميليتسيالار ونى ۇستاپ اكەلەدى. قۇزىرلى ورىنداردىڭ باسشىلارى بىرىگىپ, تەرگەۋگە الادى. ءالىباي ەشنارسەنى جاسىرماي بايانداپ بەرەدى. تەرگەۋشىلەر الدىمەن وقتى شەكارا اسكەرلەرى اتىپتى, وقيعا بولعالى ون بەس جىل وتكەن جانە ايىپتالۋشى باسقا ەل ازاماتى ەكەن, سول سەبەپتى «اق گۆاردياشىل بانديت» دەگەن ايىپ الىپ تاستالسىن, بوساتىلسىن» دەگەن ۇكىم شىعارادى. بىراق قازتايدىڭ قاستاندىق جاساۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرىپ, ءبىر تۇندە بالا-شاعاسىمەن ارعى بەت اسادى. جەمەنەيدى مەكەن ەتەدى. باس كەيىپكەر ءالىباي بەينەسى الەۋمەتتىك ءومىر شىندىعىمەن ساباقتاس سۋرەتتەلەدى, ءار قىرىنان  اشىپ, تولىقتىرىپ وتىرادى.

جازۋشى قوعامداعى شىندىقتى, كەيىپكەرلەردىڭ قام-قايعىسىن سۋرەتتەۋ ءۇشىن ءتۇرلى كوركەمدىك تاسىلدەردى قولدانادى. كەيىپكەر پورترەتىن بەرۋ, ۇتىمدى ديالوگتار, ليريكالىق شەگىنىس, جاناما مىنەزدەۋ, اۆتورلىق بايانداۋ, ادام كوڭىل-كۇيىنە وراي پەيزاجدىق كەستەلەۋ, ەزۋ تارتار ءاجۋا – ءبارى بەلگىلى ءبىر كوڭىل كۇيدە جۇرەتىن كەيىپكەرلەردىڭ جان سارايىن اشىپ وتىرادى. نەگىزگى وقيعا مەركىت اۋلىندا ءوتىپ جاتسا دا, زايسان ۇيەزىنىڭ ءار وڭىرىندە بولىپ جاتقان قارسىلىق قامتىلىپ وتىرادى. بوداندىققا, استامشىلىققا كونبەي, ەركىندىككە ۇمتىلعان قايسار حالىقتىڭ اتامەكەنىنەن اۋعان ايانىشتى جاعدايلارى شىعارمانىڭ ءون بويىندا ءورىس تارتىپ جاتادى. رومانداعى ىشكى-سىرتقى تارتىس ءتۇرلى سيتۋاتسيالار ارقىلى اشىلىپ وتىرادى. باسقا ەلگە اۋىپ كەتكەن ادامداردىڭ بۇرالاڭ تاعدىرى, ءۇمىت-رۋحى, جارقىن تۇلعالارى كەمەل كورسەتىلەدى.

روماندا ونەرپاز جىلقىشى بەرىكبول مەن بايدىڭ قىزى كەربەزدىڭ اراسىنداعى ءمولدىر سەزىم تۋرالى وقيعالار نەگىزگى ارنامەن قاتار ءورىلىپ وتىرادى. ولاردىڭ دا مىڭ قۇبىلعان اۋىر تاعدىرىن سۋرەتتەگەندە وقىرمان «ەندى نە بولار ەكەن؟» دەگەن تەبىرەنىسپەن وتىرىپ, نەگىزگى الاساپىران وقيعالاردى ءبىر ساتكە بولسا دا ۇمىتقانداي بولادى.

جالپى كادىربەك سەگىزباي ۇلىنىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنا ءتان ەرەكشەلىك – ماحاببات ماسەلەسىن سۋرەتتەگەندە اردان اتتامايتىن قازاقى قاسيەتتى بەرىك ۇستانادى. كەيىپكەرلەرىن انايى ارەكەتتەرگە جەتەلەپ اپارىپ, ءوزى سىرتىنان تاماشالاپ تۇراتىن ادەتتەن اۋلاق. بۇل روماندا دا جازۋشىنىڭ قوس عاشىعى  لاپىلداعان سەزىم قۇشاعىندا, ءبىر توسەكتە بار دۇنيەنى ۇمىتىپ, ايمالاسقان قوس عاشىق ۇستانىم دەيتىن ۇلى قامالدان اتتاي المايدى. ويتكەنى نەكەنىڭ پاك بولۋى اتا-بابادان بەرمەن كەلە جاتقان قاستەرلى قاسيەت ەكەنىن ولار جاقسى بىلەدى. كوركەم شىعارمانىڭ تاربيەلىك ماقساتىنىڭ جوعارى ەكەنىن اۆتور دا  وسىلايشا نازاردا ۇستايدى.

وقيعا ۇلكەن تاريحتىڭ قايشىلىققا تولى ءداۋىرىنىڭ شىنايى شىندىعى ەكەنى حاق. رومان سوڭىندا «توبىقتاي ءتۇيىن» بەرىلۋى دە ورىندى بولعان. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا زايسان قالاسىنداعى كولپاكوۆتىڭ ەسكەرتكىشى قۇلاتىلعان. قالانىڭ ءبىر كوشەسىنە ءالىباي وشەكە ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن. جازۋشى بۇل وقيعانى جاسىنان زەردەسىنە سىڭىرگەن جانە مۇراعات دەرەكتەرىنە سۇيەنگەن. كەيىپكەرلەردىڭ كوزىن كورگەندەر مەن كەيىنگى ۇرپاقتارىمەن سويلەسكەن, وقيعاعا قانىققان. وسىنداي ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە دەرەكتى تاريحي ءارى كوركەم رومان جازىلعان. قيىن كەزەڭ شىندىعى قىزىقتى ورىلگەن. شىعارمانىڭ تانىمدىق-تاعىلىمدىق ءمانى دە زور.

«تاعدىر تولقىنى» رومانى ءبىر كەزەڭ شىندىعىنىڭ كوركەم شەجىرەسى, ۇلكەن تاريحتىڭ كىشكەنە بولشەگى دەۋگە تۇرارلىق تۋىندى.

زۇفار سەيىتجان ۇلى,

فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور