مەن بىلەتىن عالىم جايلىباي – سىرشىل اقىن. زامانىنىڭ ءۇنىن, قوعامىنىڭ ءتىلىن قازاقتىڭ تەرەڭ تانىمىمەن قابىلداپ, جان يىرىمدەرىنەن وتكەرىپ, ون ەكى مۇشەنىڭ قويىن-قونىشىنان جۇلگە تاپقان الپىس ەكى تامىردى قۋالاپ اعىپ, تۇلا بويىڭا جان كىرگىزەتىن قان سەكىلدى ورگىزەدى ولەڭدەرىن. بايىپتاپ ايتىپ, باپپەن جەتكىزەدى. ساليقالى. بۇرىننان تانىس, ەرتەدەن بىلەتىن ەجەتتەسىڭ ىسپەتتى ولەڭدەرى وزىڭمەن سىرلاسا كەتەدى. سىرىن اقتارادى, مۇڭىن شۋماقتايدى. القىنبايدى, القىندىرمايدى, ورتا جولدان تاستاپ كەتپەيدى. بابى كەلىپ, تولىسقان شايىردىڭ تۋىندىلارى بايسالدى ۇنمەن ءتىل قاتىپ, ساليقالى سۇحباتقا شاقىرادى. جوعارىدا ونى سىرشىل اقىن دەۋىمنىڭ ءبىر سەبەبى سوندىقتان دا شىعار.
ساحارانىڭ سىرباز دالاسىنداي قوڭىرقاي ماڭعازدىقپەن ءۇن قاتقان سايىن ءجۇرىستى ارعىماقتاي جىرلارىن قۇنىعىپ وقۋعا ءبىز دە بەيىم تۇرامىز. مۇمكىن قازاقتىڭ دالاسىندا باياۋ اققان ويلى وزەندەي وزىنە تەلمىرتىپ قوياتىن تابيعيلىعى ما, كىم ءبىلسىن؟! جاڭا زاماننىڭ كەلبەتىن قازاقتىڭ ەسكى تانىمى مەن ءتىلىنىڭ تاباسىنا ءتۇسىرىپ, قۋىرىپ بەرگەندەي اسەرگە كومەدى دە وتىرادى. اۋەلى اسپان مەن كۇندى, اراي مەن نۇردى ايتادى. ودان ءارى ولەڭىن تۇتاس ادامزات تاعدىرىمەن بايلانىستىرىپ, ەجەلگى اۋەندەرگە جالعاپ, ءۇمىت پەن ىزگىلىك وتىن جاققانداي باۋىرىنا باساتىنى بار. ورتا جولدان تاستاپ كەتپەيدى دەگەنىمىزدىڭ ءبىر سىرى سوندا. جىر شۋماقتارىنىڭ اسپان قۇبىلىستارىنان باستالاتىنى دا ونىڭ ەجەلگى تۇركىلىك, دالالىق تانىمداردان تامىر تارتاتىنىن اڭعارتسا كەرەك.
اكادەميك سەرىك قيراباەۆ:
«...عالىمنىڭ اقىندىق ونەردەگى جاڭاشىلدىعى – تىلىندە, ونىڭ بەينەلىك سيپاتىندا, سۋرەتكەرلىگىندە. ويشىلدىق پەن سىرشىلدىق, شىندىققا تىك قاراپ, كوڭىلدەگىنى جالتارماي ايتا ءبىلۋ, ساعان لايىق جاڭا بەينەلى ءسوز تابۋ, ونداعى كەيدە نازىك, كەيدە سازدى, كەيدە ءتىپتى كوڭىلدىڭ ورلىگى اشىق بوياۋلى اقىن جىرلارىن وزگەشە تانىتادى. عالىم ولەڭدەرى – بۇگىنگى قازاق ليريكاسىنىڭ جاڭا بەتتەرى. بىزگە كەرەك ولەڭ وسى – بۇگىنگى ولەڭ!» دەسە, قازاقتىڭ عاجايىپ اقىنى فاريزا وڭعارسىنوۆا: «كەيبىرەۋلەر قازاق جىرىن قانشاما قىرىق قۇبىلتقانمەن, قۇران تەكتەس قاسيەتتى قارا ولەڭ قاسىمنان, مۇقاعاليدان قالعان شەكپەنىن جامىلىپ, ۇرپاقتارىنىڭ الدىنان شىعادى. قازاقتىڭ قازاقى بولمىسى بۇزىلماي تۇرعان شاقتاعى قىر سۇلۋلارىنىڭ شىن كۇمىستەن قۇيىلعان, سىڭعىر ەتكەن سايىن جانىڭدى جاۋلاپ جارق ەتەتىن شاشباۋ-تۇيمەلەرىندەي, عالىمنىڭ دا وزگەشە ورىلگەن ولەڭدەرى سول قاتاردا تۇرۋى حاق. مەن عالىم جايلىباي اقىننىڭ قازاق سايگ ۇلىككە سالار «قاز مويىن قاسيەتتى قۇراما ەرىندەي» جاقۇت جىرلارى وقىرمانىنا وي سالىپ, كوڭىلىنە قۋانىش ۇيالاتاتىنىنا سەنەمىن» دەگەن ەكەن. اقىننىڭ «اي تاڭبالى ارعىماق» جيناعىندا «بوزتورعايدى ىزدەۋ», «سويلە قوبىز», ء«بىر قاپ ۇن. ءاسانالى ءاشىموۆ», «سىنىق اربا» سەكىلدى ونداعان ونتولوگيالىق جىرلار بار. جالپى, اقىن شىعارماشىلىعىنا ۇڭىلسەك جاس كەزدەگى قىزىل-جاسىل بوياۋلار قانىعىپ, سونىمەن قاتار دۇنيەنىڭ اق-قارا تۇسىنە دە كوبىرەك دەن قويا باستاعان ەۆوليۋتسيانى كورەمىز.
بۇل ۇزدىكسىز دامۋ جولى عالىمنىڭ قىرىق جىل بۇرىن جازعان «كۇرشىمنىڭ قىزى», «كەڭگىردەگى كەش», انگە اينالعان «ەسىل اعادى» سەكىلدى سان تولقىننىڭ جادىنداعى تانىمال ولەڭدەرىمەن قاتار وسى جيناققا ەنگەن «سۇراق بەلگىسى», «سۇلۋبايدىڭ ءانى», «تاماكوشكەن» پوەمالارىن وقىعاندا ەرەكشە ايشىقتالادى. ول «اق سيسا», «قارا ورامالدان» باستاپ ونداعان داستاندار جازدى, قاراعاندى لاگەرى جايلى «قارا ورامال» پوەماسى الەمنىڭ جيىرماعا جۋىق تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, حالىقارالىق سىيلىقتارعا يە بولدى.
مادەنيەتتىڭ مايەگى مەن دىنگەگى ۇلتتىق ءداستۇر, ءدىل مەن ءتىل بولسا, وركەنيەتتىڭ وزەگى – ءدىن. «كوكتەن تۇسكەن ءتورت كىتاپ» ءافسانالارى مەن تاعىلىمدارى الەم ادەبيەتىندە كەڭىنەن پايدالانىپ, ءتىپتى كەيدە شىعارما جەلىسى مەن كەيىپكەرلەر جۇگىنەتىن تورەشىگە اينالاتىنىن كورگەندە قاتتى قىزىعاتىن ەدىم. عالىمنىڭ سوڭعى جىلدارى سونى ىزدەڭىستەرمەن جازعان «سۇراق بەلگىسى», «سودوم مەن گوممورا» پوەمالارى وركەنيەت وزەگى مەن ۇلتتىق مادەنيەت مايەگىن ۇيلەستىرگەن قازاق پوەزياسىنداعى تىڭ ءورىس, جاڭا ءسوز بولدى.
بۇل پوەمالار عالىم جايلىبايدىڭ دۇنيەتانىم تەرەڭىنە بويلاعان, ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىن سەزىنۋ ارقىلى وتكەننىڭ تاعىلىمىن بۇگىنگى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋگە دە پايدالانىپ, بولاشاققا قاجەت قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋعا وزىندىك دارا ۇلەس قوساتىن كەڭ تىنىستى, بابىنا كەلگەن اقىن ەكەنىن كورسەتەدى.
ولەڭ ءسوزدىڭ سۇلۋ سىرى مەن تەرەڭ ماعىناسى ءوز الدىنا, نەگىزگى قاسيەتى سەندىرە بىلۋىندە سياقتى. جۇرەكتەن شىققان جان ءسوزى جۇرەككە جەتكەنىنىڭ ءبىر كورىنىسى – سەندىرۋىندە. كوركەم دۇنيەنىڭ كۇش-قۋاتى دا سول سەنىمگە تابان تىرەيتىندەي. جانىڭ ەلجىرەپ, جۇرەگىڭ تەبىرەنگەن سوڭ امال جوق, قايدا باراسىڭ؟ يلاناسىڭ. جۇرەكتى الىپ تۇسەدى.
«بەتپاقدالا – جانارىم عاشىق الاپ,
جانىما وراپ, جۇرەكتىڭ جاسىنا وراپ,
سۇيگەم ونى… جايلاۋدا جاز وتكەرگەم
قۇرالايىن كيىكتىڭ اسىراپ اپ»
دەپ باستالادى اۆتوردىڭ ء«سۇت بەرىڭدەر» اتتى تاعى ءبىر ولەڭى. بۇل جەردە اقىننىڭ «سۇيگەم ونى...» دەگەنىنە توقتالماي كەتە المايمىز. وسى تۋىندىنى باستان-اياق وقىعان ادام شىعارما گاۋھار تاستاي قاي جاعىنان جارىق تۇسسە سوعان وراي ءارتۇرلى جالتىرايتىنىن اڭعارار ەدى. تازالىققا قۇشتارلىق, ماحاببات ليريكاسىنا ءتان دۇنيە سوڭىندا ازاماتتىق ليريكاعا اينالىپ كەتەدى. بۇل جەردەگى ءسۇيۋ – باسقا ءسۇيۋ, بىراق. سۇيگەنى ءۇشىن ءبارىن تارك ەتۋ نەمەسە مەنشىكتەپ بولەك قاشۋ ەمەس, دالالىق ءسۇيۋ – اقىلعا سىيمايتىن دارا قاسيەت دەر ەدىك. ار جاعىندا ەلدىك سانا تۇرادى. دالانى ءسۇيىپ وسكەن قازاق بالاسى ونداعى بار قۇبىلىسقا سۇيىسپەنشىلىكپەن قارايتىن سياقتى, ال كەيبىر سۇيىسپەنشىلىك سول دالاداعى ءبىر زاتتى ءسۇيۋ ارقىلى ءبارىن سۇيۋگە اينالادى. ەكەۋى ءبىر دۇنيە دەسەك تە, ەكى بولەك بولمىس. قايتكەن كۇندە دە قازاقى بولمىسقا العاشقىسى كەلىڭكىرەيتىندەي كورىنەدى. سول سياقتى اقىن اۋەلى بەتپاقدالاسىن, ودان سوڭ كيىكتىڭ قۇرالايىن كورگەنىن بايقايمىز.
اقىن بالا كۇنى باسىنان وتكەن ءبىر وقيعا – ەلسىزدە ەنەسىنەن كوز جازىپ قالعان قۇرالايدى اسىراپ العانىن جازادى. «تاڭدا ولەڭىم سول بولىپ, كەشتە ولەڭىم, ءومىر جىرىن اق سۇتپەن كەستەلەدىم. جەتىلگەن سوڭ: – قۇرالاي, قوش! – دەپ ەدىم – التىدا ەدىم… جوق, الدە بەستە مە ەدىم؟..».
ءبىر جاز ءسۇت بەرىپ اسىراعان قۇرالايدىڭ تاعدىرىنا الاڭداعان قازاق بالاسىنىڭ وبرازى كىمدى دە بولسىن بەيجاي قالدىرمايدى. بۇگىن دالاسىنداعى قۇرالايىن وسىلاي سۇيگەن ۇلان ەرتەڭ ەلىن ودان بەتەر سۇيەرى انىق. ماسەلەن, مىناۋ قازاق بالاسىنىڭ سۇيەگىنە اتام زاماننان ءسىڭىستى قاسيەت:
«بايانسىز كۇن باسىنان باق ۇشىرعان,
سىناق كورىپ تۋعاننان ساعى سىنعان.
ەنەسىنەن اداسقان قۇرالايعا
اق دۇنيەنىڭ اتىنان اق ۇسىنعام.
جۇمىر باستىڭ شەشەتىن جۇمباعى اۋىر,
بۇلاڭ ەتكەن بۇلدىراپ بۇل دا ءداۋىر.
ەنەسىنەن ەلسىزدە اداسقانعا
ءسۇت بەرۋدى ۇيرەتكەن قىرداعى اۋىل».
ءبارى سول قىرداعى اۋىلدان دارىعان قاسيەتتەن تۋاتىنى شىندىق. ەنەسىنەن كوز جازعان قۇرالايدان باستاپ, جەر اۋىپ كەلگەن اتاسى باسقا جۇرتقا دەيىن قامقورلىق كورسەتكەن قازاق اۋىلىنىڭ وبرازى – ادامگەرشىلىك پەن ادامسۇيگىشتىك ۇلگىسى. ءسۇت بەرىپ قانا قويماعان, جۇرەگىنە وراپ وسىرگەن سول قۇرالايدى اتتاندىرىپ سالعان اقىن كەشىرگەن كۇيدى ەستىگەندە بىردەڭە دەۋدىڭ ءوزى ارتىق. تەك سەزىنە الساڭ بولعانى. ادامزات جاھاندانۋ, جاڭا تەحنولوگيالار, گەوساياسي شيەلەنىستەر مەن پاندەميا سىناعىنا تۇسكەن شاقتا مۇندايدى ءتۇيسىنىپ, راحاتقا بولەنگەننىڭ ءوزى ءبىر حيكمەت. ونى الا جازداي اسىراعان قۇرالايىمەن قوشتاسىپ تۇرعان اقىن ايتادى:
«عاجايىپتان تۇرادى عالام لەبى,
ءون بويىندا ءومىردىڭ بار ورنەگى.
…جالت قارادى ول, ارمان-اي, قوشتاساردا
سونداي جانار كورمەدىم سودان بەرى.
ايتام دەگەن سىر ەدى ىلگەرىدەن,
ارماندىعا اق بەرگەن كۇندەرىم ەڭ.
ء…ومىر زۋلاپ بارادى كوز ۇشىندا.
ولەڭ كەتىپ بارادى بىرگە ونىمەن.
كوڭىلىمنىڭ كولدەرىن مۇڭدارعا وراپ,
سىڭسىپ ۇشتى ءبىر قۇسىم سىنعان قانات.
قۇلدىراڭداپ جۇگىرگەن قۇرالايعا
قىردان اسىپ كەتكەنشە تۇرعام قاراپ.
كوكتوبەدەن كوكتەمدى كۇتكەنىندە ەل,
ۇزىك-ۇزىك ءۇمىتىن ۇپتەدىڭدەر!
قازاق تا ءبىر – كيىكتىڭ قۇرالايى
جاۋتاڭداتپاي جاپاندا ءسۇت بەرىڭدەر!
شارىقتاسىن, شالقىسىن كوكتە قۇسىڭ,
وزەكتىگە بۇل ءومىر وتپەلىسىڭ…
– ءسۇت بەرىڭدەر, تىرىلەر, ءبىر-بىرىڭە
ەرىندەرىڭ كەزەرىپ كەتپەۋ ءۇشىن»
(«اي تاڭبالى ارعىماق» كىتابىنان).
بالالىق سەزىم, بالالىق ىنتىق وسىلاي ۇلت تاعدىرىمەن ۇشتاسىپ, ادامزاتتىڭ مەيىرىم, ماحابباتىنا نازار تىكتەگەن ۇلى ەمەۋرىنمەن اياقتالادى.
«تۇگەل ءسوزدىڭ ءتۇبى ءبىر, ءتۇپ اتاسى مايقى بي» دەمەكشى, ەجەلگى تانىم مەن ويدىڭ قۇنارى تۇنعان قازاقتىڭ قارا ولەڭىن ۇكىلەپ, باۋىرىنان جاراتىپ, زاماناۋي دۇنيەتانىم, جاھاندىق ىزدەنىستەرمەن ۇشتاستىرىپ, التىننان ءتاج كيگىزگەن عالىم جايلىباي جىرلارى ءبۇتىن ءبىر ۇلت بولمىسىنىڭ سيپاتى ىسپەتتەس. ەسكىنىڭ ءۇنى, جاڭانىڭ جىرى. ونىڭ مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان «اي تاڭبالى ارعىماق» كىتابىنداعى ءار تۋىندى جەكە توقتالاتىن وقشاۋ دۇنيەلەر. وتانشىلدىق رۋح, تۋعان ەل مەن جەرگە دەگەن ماحاببات سىر بولىپ اعىتىلعان ارعىماق جىرلار قازاق باردا ۋاقىتپەن ءبىر جاساپ, باۋىرىن جازا تۇسەرىنە سەنەمىز.
ءاليحان بايمەنوۆ