سۋ فونتاندارى – حالىقتىڭ مەنشىگى

الدەكىمدەردىڭ بۇلايشا الدىن الا حالىققا ەسكەرتىلمەي, ماقسات-مۇد­دەسى تۇسىندىرىلمەي, سىرتىنان بارىمتالا­عانداي ەتىپ ءبىر كۇندە كەلىپ فونتان با­سىندا ءوز جۇمىستارىن باستاپ كەتۋى تۇر­عىنداردىڭ تاباندى قارسىلىعىن عانا ەمەس, اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى.

– سەرىكتەستىكتىڭ ماڭعىستاۋ اۋدانى اكىمدىگىنەن شايىر اۋىلى تاسمۇرىن اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنان جالپى اۋدانى 105 شارشى مەتر جەر ۋچاسكەسىنە 2017 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكسكە سايكەس سۋ ءوندىرۋ نەگىزىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋ جۇمىستا­رىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارى­نا دەيىن گەولوگيالىق زەرتتەۋ, ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن العان رۇقسا­تى مەن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋ مينيسترلىگى گەولوگيا كوميتەتىنەن جەر قويناۋىن گەولوگيالىق زەرتتەۋگە ارنالعان ليتسەنزياسى بار. تۇتىناتىن سۋ كوزىن مولايتۋ ماقساتىندا تاسمۇرىن اۋىلىنداعى سۋ فونتانىنان سۋ تۇشىتاتىن زاۋىت اشۋ كوزدەلەدى, – دەيدى اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ باسشىسى ق.ماحامبەت.

اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ب.ورىنباساروۆپەن «البسەنوماندىق سۋلى گوريزونت كەشەنىنىڭ جەراستى سۋلارىن گيدروگەولوگيالىق زەرتتەۋ جوباسىن» ىسكە اسىرۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ حالقى مەن ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارىن تاۋلىگىنە قۋاتى 50 مىڭ-100 مىڭ (جىلىنا 18-36 ملن) تەكشە مەترگە دەيىن سۋ شىعارۋ ءۇشىن تۇڭەرەكشىن كەن ورنىن يگەرۋگە, سونداي-اق تاۋلىگىنە قۋاتى 25-50 مىڭ تەكشە مەترگە (جىلىنا 9-18 ملن) دەيىن سۋ شىعارۋ ءۇشىن سولتۇستىك اقتاۋ كەن ورنىن يگەرۋگە بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋ بويىنشا تاراپتاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ورناتۋ, ىلگەرىلەتۋ جانە نىعايتۋ ءۇشىن ارنايى مەموراندۋمى دا دايىن بولىپ شىقتى.

فونتان دەمەكشى, ماڭعىستاۋدىڭ ­ويىندا, بوزاشىنىڭ بويىندا قانشا­ما جىل بويى ءتورت ت ۇلىكتىڭ ورىستە قاپ­تاي جايىلىپ كەلىپ, ءشولىن قاندى­رىپ, باسىندا ۇيەزدەپ اۋناپ-قۋناپ جا­­تا­تىن سۋ قۇبىرلارى – حالىق ءۇشىن دە, مال ءۇشىن دە قۇتتى مەكەن. ەكىن­شى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستان كەيىن مال شا­رۋا­شىلىعىنا باسىمدىق بەرىلىپ, مال باسىن كوبەيتۋ ماقسات ەتىپ قويىلعا­نى بەل­گىلى. ناتيجەسىندە, مال دا, وتارلاردى­ شوعىرلاندىرعان كەڭشارلار دا كو­بەي­­دى, ءتىپتى قازاننان اقتارىلعان استاي ماڭ­­عىستاۋدىڭ ويىنا سىيماعان مالدى قىرعا, سوناۋ ءۇستىرت, سام, قاراقۇم بەتىنە شىعارىپ, تىڭ جەرلەردى شارۋاشىلىق ماقساتتا يگەرگەنى ءمالىم. بۇل سۋ فونتان­دارىنىڭ تاريحى وسى مال باسى ارتقان استا-توك كەزدەن باستاۋ السا كەرەك. كەيبىر كونە­كوزدەر «جارمىش-تۇششىقۇدىق ارا­سىنداعى فونتاندار 1976 جىلدارى ءبىزدىڭ جاساڭداۋ كەزىمىزدە بار ەدى, ول كەزدە دە سۋعا قانىپ ءبۇيىرى شىعىپ, مامىراجاي كۇندە بەيقام جايىلعان مىڭعىرعان مالدان باسى ءبىر بوسامايتىن» دەپ ەسكە الادى. كوزكورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, سۋ فونتاندارى تۇششىقۇدىق, جارمىش, شەبىر كەڭشارلارىنىڭ شارۋاشىلىق الەۋەتىنە, كولەمىنە قاراي ولشەنىپ, ەسەپتەلىپ قازىلعان. 10-بەكەتتەن تۇششىقۇدىققا دە­يىن ءوزارا اراقاشىقتىقتارى 10-15 شاقى­رىمنان اسپايتىن 10-بەكەت فونتانى, سارىوي فونتانى, اقشويماقتىڭ فونتانى, اۋىزدىباستىڭ فونتانى, نىساپتىڭ فونتانى, ۇزىنكوزە, قاراقويسويعان, ساداقتىوي, كوشەك, تەرىسباۋىر, تاس­مۇرىن, قاباقتى فونتانى, جارمىش اۋما­عىنداعى امانقىزىليت, ناقپاي, نىساپ دەگەن اتاۋلارمەن تانىلعان سۋ فونتاندارى بار وڭىرلەر – بۇرىننان مال شارۋاشىلىعىنا ناعىز قولايلى جەرلەر. نىساپ جەرىندە بۇگىندە تۇركيادان اكەلىنگەن ارنايى اپپارات تەحنيكالار كومەگىمەن وتە ۇلكەن كولەمدەگى جەرگە جو­­ڭىشقا ەگۋ جۇمىستارى قولعا الىن­عان, بۇل مال ازىعىن دايىنداۋ ءۇشىن جاق­سى باس­تاما. اۋىزدىباستا, جەتىكۇپتە, سار­­نيازدا, ۇزىنكوزەدە بۇگىنگە دەيىن جەكە شا­رۋا قوجالىقتارى مال وسىرۋدە, ماڭ­­­عىستاۋعا سىرتتان تاسىمالداناتىن قا­ۋىن-قاربىز باعاسىن ارزانداتۋ ءۇشىن بىر­­­قا­تارىندا ەگىن ەگۋ جولعا قويىلعان جانە بۇل ونىم­دەردىڭ يگىلىگىن حالىق كورىپ كەلەدى.

قازىرگى تاڭدا بەس-التى ءۇي تۇر­عىنى بار, بارلىعى ءوز الدىنا جەكە مال شا­رۋا­شىلىعىن ۇستايتىن تاس­مۇرىن اۋى­لىنداعى سۋ فونتانى تەك تاسمۇرىن­دىق­تاردىڭ ەمەس, جالپى, بوزاشى بويىنىڭ التىن كىندىگى دەۋگە بولادى. تۇرعىندارى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە بايلانىستى اۋدان ورتالىعى شەتپەگە كوشكەنىمەن, شارۋاشىلىعىن جوعالتپاي, اراسىندا كەلىپ تۇگەندەپ, سۋارىپ, كوزدەپ كەتەتىن ەكىنشى تاسمۇرىن مەن توڭىرەكتەگى وزگە دە اۋىلداردى, تاۋ قۋىسىنداعى اڭدى­قارا, اقساي, قىزىلساي, كەرىمدى, قىزىل­اۋىزداعى قوجالىقتاردى قوسقاندا قازىر تاسمۇرىن تۇسىندا شامامەن 2-3 مىڭ باس مال جايىلىپ ءجۇر دەۋگە بولادى. بىلتىرعى قۋاڭشىلىق سالدارىنان وزگە وبلىستارعا قونىس اۋدارىپ كەتكەن مال ورالعان كەزدە سۋ باسى ناعىز قۇرتشا قايناعان بازارعا اينالادى. بۇعان دالانىڭ جابايى اڭ-قۇستارىنىڭ ءشولىن وسى فونتان سۋىنا قاندىرىپ جۇرگەنىن قوسساق, تاسمۇرىنداعى فونتانداردى تابيعاتتىڭ حالىق پەن اڭ-قۇسقا بەرگەن سىيى دەۋگە بولادى.

قىزان, اقشىمىراۋدا سۋ فونتاندارى جوق بولعاندىقتان ۋاق مالدار مەن قول­داعى ساۋىن مالدار قازىلعان قۇدىقتار­دان سۋارىلادى, ال بويداق مالدىڭ بارلى­عى تاسمۇرىن باعىتىنداعى فونتاندار­دان سۋ ىشەدى. تۇششىقۇدىق, شەبىر, جار­مىش, تاۋشىق اۋىلدارىنىڭ مالى, «سارى­وي فونتانىنىڭ» ءورىسى قاشىق بولعاندىق­تان شايىر اۋىلىنىڭ مالى دا قارا­تاۋدا جايىلىپ, سۋ ىشۋگە تاسمۇرىن جاعىن­داعى ءۇش فونتانعا كەلەدى. رەسپۋبليكا­لىق تراسسا بويىندا ورنالاسقان وندى, بەكى بەتىندە فونتان ەمەس, قولدان قازىل­عان قۇدىقتار بولعاندىقتان اۋدان ورتا­لىعى شەتپەنىڭ تۇرعىندارى دا مالىن تاس­مۇرىن باعىتىنا جىبەرۋدى قولاي كورەدى. قازاقتىڭ «توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلعان» دەۋى وسى تاسمۇرىن بەتتەگى فونتانعا جاراسىپ كەتەتىندەي.

وسىلايشا, حالىق ايرانداي ۇيىعان تىرشىلىگىنە كاسىپكەردىڭ ارالاسۋىنا نارازى. ولار جىلدار بويى مالى تويىنىپ جايىلىپ, قانىپ سۋ ىشكەن فونتانداردان ايىرىلىپ قالۋدان قورقادى. حالىقتىڭ قورقۋى دا, سەنبەۋى دە دۇرىس. ويتكەنى جىلدار بويى ەشكىمنەن جاناشىر­­لىق سەزىنبەي, ءوز كۇنىن ءوزى كورگەن, ۇرلىق پەن سىبايلاستىقتان, جەمقورلىقتان زاپى بولعان ەل ۇركەك, ەشكىمگە سەنبەيدى. حالىقتىڭ جايىن ويلايتىن ەشكىم بۇعان دەيىن كەزىككەن جوق, سوندىقتان حالىق وزىنە ەشكىمنىڭ بولسىن دەمەيتىنىن, كىم-كىمنىڭ دە الدىڭعى كەزەكتە ءوز قۇلقى­نىن, ءوز قامىن ويلايتىنىن ءبىلىپ بولعان. فونتانداردىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوزى بىتەلمەي اعىل-تەگىل اقتارىلىپ تۇرۋى – وعان قامقور بولىپ ساقتاپ كەلگەن يەسى, مۇراگەرى – حالىقتىڭ ەڭبەگى.

«بۇعان دەيىن ەشكىمنىڭ مەنشىگى ەمەس, جەكە قۇجاتى دا جوق نىسانداردىڭ كۇنى ەرتەڭ كاسىپكەردىڭ مەنشىگى بولىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. ول كەزدە مىناۋ مىڭعىرعان مال مەن ناپاقاسىنان ايىرىلعان ەلدىڭ كۇنى نە بولماق؟» دەيدى جۇرت.

تاپشى بولعاندىقتان, اۋىز سۋ كۇيىپ تۇرعان ماسەلە بولىپ تۇرعان ماڭعىستاۋدا بۇل باعىتتاعى ءاربىر جۇمىس, كەز كەلگەن باستامالار مەن جوبالار ماڭىزدى دەپ باعالانىپ, كەدەرگىسىز قولداۋ تاۋىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. حالىقپەن كەلىسىلمەي, «بەرسە – قولىنان, بەرمەسە – جولىنان» دەگەندەي بەلدەن باسقانداي-اق كاسىپكەردىڭ قۇجاتتاردى دايىنداپ ءبىر-اق كەلۋىنىڭ سەبەبى دە وسىندا. نارىقتىڭ تالابى – كاسىپ ەتۋ, سوندىقتان كاسىپكەر سۋ سالاتىن زاۋىت اشقىسى كەلسە, تۇرعىنداردىڭ كاسىبى – شارۋاشىلىعى, ياعني ەگىنى مەن مالى. ايىرماشىلىق – «سۋ جالپىحالىقتىق ءونىم, يگىلىگىن ەل كورەدى» دەيمىز. ال مال شە؟ مال دا ماڭىزدى, بىرىنشىدەن, بۇل – حالىقتىڭ قالاعا ۇدەرە كوشپەي, اۋىلدا تۇراقتاۋىنىڭ كەپىلى, ەكىنشىدەن, بالا-شاعا, قويشى-باقتاشى, جۇمىسشىسى­مەن قوسقاندا قىرۋار ادامنىڭ كۇنەلتۋ وزەگى, ياعني جۇمىسسىزدىقتى شەشۋ­دەگى ۇلكەن تەتىك. سونداي-اق مال جەكەنىڭ مەن­شىگى بولعانىمەن, ەتى مەن ءسۇتى, ءجۇنى حالىقتى جەرگىلىكتى ونىممەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان قابىرعالى قىزمەت, سۇبەلى سالا. ماڭعىستاۋدا ونسىز دا ءتورت اياعى ءتورت جاققا كەتىپ قۇلاپ-تۇرىپ, ەسىن جيا الماي سالبوكسەلەنىپ جۇرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا سوققى بەرۋگە بولمايدى, ءبىرجولاتا كۇيرەتىپ الۋىمىز مۇمكىن. مال جەكەنىكى بولسا دا – مەملەكەتتىڭ بايلىعى, سوندىقتان ءاربىر شارۋاشىلىققا, ولارداعى مالعا قولداۋ ءاردايىم كەرەك.

ماڭعىستاۋ وبلىسى ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلى­عى باسقارماسى بەرگەن مالىمەتكە قارا­ساق, وڭىردەگى اۋىز سۋ تاپشىلىعى, اسىرەسە جازعى كەزەڭدە بىلىنەدى جانە تاۋلىگىنە 51 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى ەكەن. ءوڭىردىڭ دامۋ دەڭگەيىن ەسكەرگەندە, 2025 جىلعا تامان سۋ قاجەتتىلىگى تاۋلىگىنە 250-260 مىڭ تەكشە مەتردى قۇرايدى, ال تاپشىلىق تاۋلىگىنە 100-110 مىڭ تەكشە مەتر بولماق.

وڭىردە بۇل ماسەلەنى كەزەڭ-كەزەڭىمەن شەشۋ ءۇشىن «قازمۇنايگاز» اق «قارا­جانباس» كەن ورنىندا تاۋلىگىنە 17 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تۇشىتۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىس جوباسى, تاۋلىگىنە 40 مىڭ تەكشە مەتر اۋىز سۋ ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ بويىنشا اقتاۋ قالاسىنداعى «كاسپي» سۋ تۇشىتۋ زاۋىتىن كەڭەيتۋ جوباسى, كەندىرلى اۋىلىندا قۋاتى تاۋلىگىنە 50 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تۇشىتۋ زاۋىتىن سالۋ جوباسى, «ماەك-قازاتومونەركاسىپ» جشس اۋماعىنداعى قوسىمشا قۋاتى تاۋلىگىنە 24 مىڭ تەكشە مەترلىك سۋ تۇشىتۋ قوندىرعىلارىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوباسى, فورت-شەۆچەنكو قالاسىنداعى قۋاتى تاۋلىگىنە 5 مىڭ تەكشە مەترلىك سۋ تۇشىتۋ قوندىرعىسىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوباسى, «قۇيىلىس» كەن ورنىنان «كاسپي» سۋ تۇشىتۋ زاۋىتىنا دەيىنگى سۋ تاراتقىشتىڭ قۇرىلىسى وبەكتىسى بويىنشا جسق ازىرلەۋ» جوباسى سەكىلدى ءىرى جوبالار جوسپارلانعان.

بايقاعانىمىزداي, «UNDERGROUND WATER» جشس-نىڭ توڭىرەكشىن مەن تاسمۇرىنداعى سۋ فونتانىنا اۋىز سۋ زاۋىتىن سالۋ جوباسى وبلىستىق اكىم­دىكتىڭ جوبالارىنا كىرىستىرىلمەگەن. سو­نىمەن اكىمدىكتەرمەن بىرىككەن كاسىپ­كەردىڭ بۇل جوباسىنىڭ استارىندا نە بار؟ 2021 جىلدىڭ 22 قىركۇيەگىندە پرە­زيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ماڭعىستاۋ وبلى­سىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق دا­مۋىنا ارنالعان كەڭەستە ۇكىمەتكە ماڭ­عىستاۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارى ءۇشىن قۇدىقتاردى بۇرعىلاۋعا كەتكەن شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ مولشەرىن 80%-عا دەيىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرۋى تۇرتكى بولدى ما؟ جەلى­دە تۇرعىندار تاراپىنان اششى سىنعا ۇشىراعان كاسىپكەردىڭ توسىن ارەكەتى «بۇل وسى سۋبسيديا ءۇشىن جاسالىپ جاتقان قام» دەپ باعالاندى.

ەندى كاسىپكەر مەن ماڭعىستاۋ وبلىسى ماڭعىستاۋ اۋدانى اكىمدىكتەرى ماسەلەنى, ماقسات پەن مۇددەنى بۇكپەسىز اشىق ايتىپ, حالىقتىڭ ءۋاجىن تىڭداپ جانە تۇرعىندارعا, مالعا وبال جاسامايتىنداي جاعدايدا شەشىمگە كەلۋگە ءتيىس. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بارى بەلگىلى, حالىقپەن ساناسپاسا, اكىمدىك قولداۋىنا سۇيەنگەن كاسىپكەر «ارتىق قىلامىن دەپ تىرتىق قىلۋى» مۇمكىن. حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە كومەك بەرگىسى كەلگەن كاسىپكەردىڭ حالىق يگىلىگىندەگى جانە يەلىگىندەگى فونتانداردان بولەك ىزدەستىرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ارقىلى جاڭا سۋ كوزىن انىقتاپ, سۋ تۇشىتۋ نىسانىن اشۋعا قاۋقارى قانشالىقتى؟ بارعا جارماسقاننان جاڭا سۋ كوزىن انىقتاۋ ماڭىزدى بولماق. ايتپەسە, ەلدىڭ اۋزىنداعى كۇلشەگە جارماسۋ ۇيات.

ماڭعىستاۋ وبلىسى