«ناما» جانرىن زەردەلەۋگە جول اشقان ادەبيەتتانۋشى

الما مۇتالىپقىزى تولىمدى ىزدەنىسى مەن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ۇستازى بەيسەنباي كەن­جەباەۆتىڭ اسىل مۇراتىن جال­عاپ, ءۇمىتىن اقتاعان شاكىرتى بولا ءبىلدى. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ, قازاق ادەبيەتىن بۇقار جىراۋ­دان باستاۋ تۋرالى ناقتىلى تۇ­جىرىمداردى بۇزىپ جارىپ, ادە­بيەت تاريحىنىڭ تىم ارىدان ­باستالاتىنىن دالەلدەۋ ەرلىكپەن تەڭ ءىس ەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن سوناۋ ەسكى زاماننان باس­تاۋدى كوزدەگەن عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ ورحون-ەنەسەي جازبالارىن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ­كە جۇكتەسە, مۇحتار ماعاۋينگە ءحىV-ءحVى عاسىر ادەبيەتىن, قا­بي­بولا سىديىقوۆقا ءحVىى-ءحVىىى عاسىرداعى جىراۋلار پوەزيا­سىن, ال الما قىراۋباەۆاعا ورتا عاسىر ادەبيەتىن عىلىمي نە­گىزدەۋدى ۇسىنادى. جاستىعىنا قا­راماستان, ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرى جازىلعان تاريحتىڭ باتپانداي جۇگىن ارقالاعان جاس عالىم, عى­لىمداعى جولىن وسىنداي ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىكپەن باستايدى. ناتيجەسىندە, الما مۇتالىپقىزى 1974 جىلى «قيساc-ي رابعۋزي» مەن «ماحابباتنامانىڭ» يدەيالىق-كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. 1985 جىلى حورەزميدىڭ «ماحابباتناما» ­داستانىن تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە اۋداردى. تياناقتى زەرتتەۋ مەن تىڭعىلىقتى ىزدەنىس بارىسىندا 1988 جىلى «عاسىرلار مۇراسى» اتتى ەڭبەگىن جازدى. اراعا جىلدار سالىپ, 1997 جىلى «قازاق ادە­بيەتىندەگى شىعىستىق قيسسا-داس­تانداردىڭ ءتۇپ-توركىنى مەن قا­لىپتاسۋى» تاقىرىبىندا دوك­تورلىق ديسسەرتاتسياسىن قور­عادى. سونىمەن قاتار ول قازاق عىلىمىنىڭ قورجىنىن 1988 جىلى «تۇركى ادەبيەتى», 1999 جىلى «ەجەلگى ادەبيەت», 2001 جىلى «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» سىندى وقۋ قۇرالدارىمەن تو­لىقتىردى. «ۇزاق عاسىرلار بو­يىن­دا جاريالانباي كەلگەن «ما­حاب­باتناما» جىرى سوڭعى كەزدە عانا شەت پۇشپاقتاپ تەك­سەرىلە باستاعان. بۇل داستاندى قازاق ادەبيەتشiلەرi مەن تiلشiلەرi كەلەشەكتە زەرتتەپ شىعۋى پارىز» دەگەن اعا بۋىن اماناتىن بولاشاققا جالعاعان عالىمداردىڭ بىرەگەيى, ادەبيەتتانۋشى الما قىراۋباەۆا. Oنىڭ بويىنان عا­لىم ن.كونرادتىڭ: «ناستوياششي̆ فيلولوگ نە يمەەت پراۆا بىت تولكو لينگۆيستوم. زا ياۆلەنيامي يازىكا ون دولجەن ۆيدەت سامىي̆ يازىك, ا چەرەز نەگو – مىشلەنيە, ۋم. زا رومانوم يلي ستيحوتۆورەنيەم ون دولجەن ۋمەت رازگليادەت تۆورچەسكي̆ گەني̆ نارودا. فيلولوگ دولجەن بىت ي يستوريكوم, نو تاكيم, كوتورىي̆ ۆيديت ۆ يستوري ۆسيۋ تسەلوستنوست جيزني, بوربى ي تۆورچەستۆا» دەپ ناعىز فيلولوگكە بەرگەن سيپاتتاماسى تولىق تابىلادى. الما مۇتا­لىپقىزى شىعىستانۋشى-في­لولوگ مەكتەبىنەن ءوتىپ, بار­لىق فيلولوگيالىق بىلىممەن قارۋلانىپ, فيلولوگيالىق زەرتتەۋ ءادىسىن مەڭگەرگەن تولىققاندى مامان بولا ءبىلدى. بۇل جايلى پروفەسسور ءومىرحان ءابديمان ۇلى: «التىن وردا – قىپشاق ءدəۋىرىنىڭ جاۋھار جəدىگەرلەرى «رابعۋزي قيسسالارى», حورەزميدىڭ «ما­حا­بباتناماسى» وڭاي̆ شاعىلار جاڭعاق ەمەس, وعان قاي̆تپاس قا­جىر, جاسىماس جىگەر, بىرەگەي̆ ءبىلىم, ەرەسەن ەڭبەك كەرەك. الما بوي̆ىنان وسىنىڭ ءبəرى دە تابىلدى» دەسە, پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: «الما قىراۋباەۆانىڭ «قازاق əدەبيەتىنىڭ قىسقاشا تاريحىنا» جازىپ بەرگەن «ەجەلگى تۇرىك əدەبيەتى» ءبولىمىنىڭ ءəربىر تا­قىرىپشاسىنىڭ ءوزى ارناي̆ى زەرت­تەۋدى قاجەت ەتەتىن جəنە كۇنى بۇگىنگە دەي̆ىن كوبىمىزدىڭ ءتىسى­مىز باتپاي̆تىن ارنالار ەكەنىن موي̆ىنداۋعا ءتيىستىمىز» دەپ ازا­مات­تىق پىكىرىن بىلدىرگەن بولاتىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, الما مۇ­تا­لىپقىزى قازاق ادەبيەتتانۋىن­دا جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ال­پىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ قارقىندى دامىعان تىڭ تاقىرىپتىڭ زەرتتەلۋىنە بار عۇمىرى مەن قاجىر-قايراتىن ارناعان عالىم. ول وزىنەن كە­يىنگى بۋىننىڭ التىن وردا ادە­بيەتى, ونىڭ ىشىندە حورەزميدىڭ «ماحابباتناماسىن» تەرەڭ زەرتتەپ بىلۋىنە, سونداي-اق «ناما» جان­رىن زەردەلەۋگە جول اشقان ادەبيەتتانۋشى دەسەك, قاتە ايت­­قاندىق ەمەس. عالىم الما قىراۋباەۆا تۇركى حالىقتارى əدە­بيەتىنىڭ جانرىندا اراب, پارسى تەرميندەرى «قيسسا», «حامسا», «ناما», ت.ب. كوپ قولدانىلادى دەۋى ارقىلى, قازاق ادەبيەتتانۋىن­دا «قيسسا, حامسا» سەكىلدى «ناما­نىڭ» دا وزىندىك ورنى بار ەكەنىن مەڭ­زەيدى. سونىمەن قاتار قازاق ادەبيەتى تاريحىندا «نامانى» جانرلىق فورمالارىنا قاراي توپتاستىرۋدىڭ ۇلگىسىن جاساپ, ونى حح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە ادەبيەتتانۋشىلار نازارىنا ۇسىنعان دا وسى الما قىراۋباەۆا بولاتىن. عالىم نامانىڭ جانر­لىق فورمالارى كوپ. ولارعا: «ەپي­كالىق پوەمالاردىڭ تسيكلى» (شاھناما); «جەكە پوەمالار» (ەسكەندىرناما, شايبانيناما, بابۋرناما, ت.ب.); «ساياحاتتا, ساپاردا كورگەن-بىلگەنى, العان əسەرى جايىن­داعى شىعارما»; «ولەڭمەن جازىلعان ارناۋ» (حورەزميدىڭ «ماحابباتناماسى», حودجەنديدىڭ «لاتافاتناماسى», ءاميريدىڭ «داح­ناماسى») جاتادى دەيدى ءوز زەرتتەۋىندە.

ادەبيەت تاريحىندا ەرتەدە جازىلىپ, بۇگىنگە جەتكەن تۇركى وركەنيەتىنە ورتاق ادەبي جازبا ەسكەرتكىشتەر مولىنان كەزدەسەدى. ارادا مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە ءوز قۇنىن جويماعان, تۇر­كىلەردىڭ وشپەس ونەگەسىندەي بول­عان ورتاعاسىرلىق اسىل مۇ­رالار جەتەرلىك. سونداي قۇندى جا­دىگەردىڭ ءبىرى – حورەزميدىڭ «ماحابباتناماسى». بۇل جايلى عالىم: «التىن وردا داۋىرىن­دەگى ادەبيەت وكىلى حورەزمي «ناما­شىلدىققا» العاش جول اشتى. ونىڭ «ماحابباتناماسى» – كونە دəۋىردەگى جازبا ەسكەرتكىشتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر ءمəندى, قىزعىلىقتى داستان» دەپ باعا بەرەدى.

الما مۇتالىپقىزىنىڭ «ناما» جانرىنا العاش كلاسسيفي­كاتسيا جاساۋى بۇگىنگى قازاق عىلىمىن­دا «نامانىڭ» جەكە جانر رەتىندە قاراستىرىلىپ, ناما جانرىنا قا­تىستى جاڭا كوز­­قاراستار مەن ور­تاق زاڭدى­لىق­­تاردىڭ قالىپ­تاسىپ, زەرتتەۋ تاجى­ريبەسىنىڭ ءارى قاراي دامۋىنا جول اشتى.

ءاربىر كوركەم شىعارماعا ارقاۋ بولعان جەكەلەگەن تاقىرىپتار مەن يدەيالار ءبىر-بىرىمەن توعىسىپ, ۇشتاسا جالعاسىپ, ءبىر ساعاعا قۇيادى. وسىدان كەلىپ, وقىرماندا ءدال وسى شىعارماعا دەگەن ءبۇتىن, تۇتاس ءبىر كوزقاراس تۋادى دا, ناتي­جەسىندە, شىعارماداعى ور­تا­­لىق, وزەكتى ماسەلە ايقىن­دا­لا­دى. الايدا ءار جاڭا ءداۋىر­دىڭ وقىرمانى شىعارماعا ءوز كە­زە­ڭىنىڭ يدەيالارىن ءسىڭىرۋى بۇل زاڭ­دىلىق. ماسەلەن, كەڭەس زاما­نىنداعى زەرتتەۋشىلەر جۇمى­سىن سول كەزدەگى يدەولوگياعا نە­گىز­دەپ جەتكىزۋگە ءماجبۇر بولدى. سەبەبى ورتا عاسىر ادەبيەتى جاۋ­ھارلارىنىڭ دەنى ءدىني سيپات العان تۋىندىلاردان, دۇرىسى يسلام ءدىنىنىڭ كوركەمدىگىن سوزبەن نا­سيحاتتاعان شىعارمالاردان تۇر­دى. تۇركىتانۋشى ت.قىدىردىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «ورتاعاسىر­لىق ادەبي جادىگەرلەردى زەرت­تەۋ­دەگى ­باستى كەدەرگى – ول شىعار­ما­لاردىڭ ءدىني استار الۋىندا, نە ءدىندى كوركەم تىلمەن ۇگىت­تە­ۋىن­دە ەدى». الايدا عالىمنىڭ: «حورەزمي تۆورچەستۆوسى ءار قى­رىنان قاراعاندا ءارتۇرلى قۇل­پىراتىن, تىلسىم سىرى تەرەڭدە جاسىرىنعان اسىل تاس ءتارىزدى, ءار قيلى ماسەلە رەتiندە جاڭا قاسيەت­تەرى اشىلىپ, əدەبي تانى­­مىمىزدى بايىتا بەرەتiن شى­عار­ما» دەۋىنىڭ ءوزى اشىق ايتپاسا دا, شىعارمانىڭ ءدىني استارىن مەڭزەپ تۇرعانداي كورىنەدى. ەندىگى ءبىزدىڭ مىندەت, كەتكەن ولقى­لىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, تاقىرىپتى جاڭا كوزقاراسپەن ءتۇسىندىرۋدىڭ تەورياسى مەن ادىس­تەمەسى, گەرمەنەۆتيكانىڭ قا­عي­­دا­­لارىنا نەگىزدەي وتىرىپ, ناما جان­رىندا جازىلعان شى­عار­ما­لار­دىڭ سوپىلىق استارىنا ءمان بەرە زەرتتەۋ جۇرگىزۋ.

گۇلبالا قوشتاەۆا,

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ دوكتورانتى