قالامگەر الەكساندر وستروۆسكيدىڭ اتاقتى پەساسىنىڭ كەيىپكەرى ميشا بالزامينوۆ: «ۇيلەنۋ – ۇلى ءىس» دەيتىنى بار. شىعارمانى وقىپ وتىرىپ, جازۋشى نەگە شاڭىراق كوتەرگەن ەكى جاستىڭ قادامىنا سونشا ماڭىز بەردى ەكەن دەپ ويلايسىز؟! سويتسەك, وتباسىن قۇرۋعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلمەسەڭىز, مازداعان ماحابباتىڭىز ازدىق ەتەدى ەكەن. قازىرگى قوعامداعى احۋالعا قاراپ ءسىز دە وعان انىقتاما بەرە الاسىز. ەجەلگى سلاۆيان حالىقتارىنىڭ بۇل ۇردىستە ءوزىنىڭ مادەني جورالعىسى بولعان, ءدال قازاق حالقى سەكىلدى.
«ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەپ تۇيسىنگەن باباتانىم بالاسىن ەرتەدەن اتاستىرىپ, بەسىكتە جاتقانىندا-اق قۇداندالى بولىپ, ۇلتتىڭ بەرەكەسىن ۇيىستىرعان. مۇنداعى ىزگىلىكتى تارقاتساق, تاڭعا دەيىن اڭگىمە ايتۋعا بولادى. بىراق بۇگىنگى ءبىزدىڭ ماقالامىزدىڭ اۋانى باسقا, وزگە حالىقتاردىڭ وتباسىن قۇرۋداعى قاعيداسى قالاي ەكەنىن باعدارلاۋ. «دو سۆادبى زاجيۆەت» ياكي, تىكەلەي تارجىمالاساق «ۇيلەنۋ تويىنا دەيىن جازىلادى» دەپ ويدىم وي تاستاعان ورىس حالقىنىڭ وسى ناقىلىندا نە بار ەكەن؟! جايدان-جاي ايتىلعان تىركەس بولۋى مۇمكىن ەمەس, استارىنا ءۇڭىلىپ كورەيىكشى...
ءيا, بۇل جورامالىمىز بەكەر ەمەس ەكەن. سلاۆياندار بولاشاق كەلىنىنىڭ سىرقاتىن بايقاسا, ۇيلەنۋ تويىنا دەيىن ەمدەلۋىن تىلەيدى. بۇل تۇسىنىك بىزگە قوراش كورىنەر, ايتسە دە قالىڭدىقتىڭ شامادان تىس جۇدەۋلىگى, دەنەسىندەگى بولماشى تىرتىعى ءارى بوزارعان ءوڭى تۇرمىسقا شىققالى وتىرعان قىزدىڭ باعىن بايلاۋى مۇمكىن. سەبەبى ومىرگە ءسابي اكەلۋدەن بولەك, وشاق باسىنداعى اۋىر جۇمىستىڭ ءبارىن ايەل زاتى ىستەگەندىكتەن, ەرتەڭ توسەك تارتىپ قالسا كۇيەۋىنىڭ ەرلىگىنە كەدەرگى بولۋى ىقتيمال. دارىگەرلەر سودان دا بولار, پەرزەنتى دەرتتى بولسا «ۋايىمداماڭىز, باستىسى تويعا دەيىن ساۋىعىپ كەتەدى» دەپ اتا-انانى جۇباتقان.
ۇيلەنۋ تويىنا دايىندىق ءۇش كەزەڭنەن وتەدى. الدىمەن ءسوز بايلاسۋ, ودان كەيىن كورىسۋ, سوڭىندا قول الىسۋ. قالىڭدىق ءمىنسىز پىشىندە بولۋ ءۇشىن ۇيدەگى اۋىر جۇمىستان بىرنەشە اي بۇرىن بوساتىلادى. كۇيەۋجىگىتتىڭ تۋىستارى بولاشاق كەلىندەرىن كويلەكسىز تەكسەرۋدى تالاپ ەتە الادى. ونى ۇياتقا قالدىرماۋ ءۇشىن ادەتتە مونشا ءراسىمىن سىلتاۋراتىپ, ساراپتاما جۇرگىزگەن. بۇل ادەت-عۇرىپ شەڭبەرىنەن شىقپايتىن قارەكەت. دۇنيەگە دەنى ساۋ ۇرپاق اكەلۋ اۋلەت ءۇشىن عانا ەمەس, ۇلت ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش.
قاراپايىم شارۋا وتباسىلارىندا قالىڭدىقتىڭ پاكتىگى ەشكىمدى الاڭداتپادى. ونىڭ ۇستىنە, ايەلدىڭ ءوز بالاسى بولعانى ارتىقشىلىق بولىپ ەسەپتەلدى. نەگە دەسەڭىز, بۇل جاعداي ونىڭ كەلەشەكتە بالا كوتەرە الاتىنىنا كەپىلدىك. قىزدىڭ ەڭ ۇلكەن كەمشىلىگى – تالدىرماش كەلگەنى. سەبەبى تۇرمىسى جاقسى بولا تۇرا بويجەتكەن تىم ارىق كورىنسە اۋرۋدىڭ جاناما بەلگىسى بار دەگەن جورامال جاسالادى. ارينە, بۇل تۇسىنىك ەسكى زاماننىڭ ەسەبى عانا. تىرتىقتار, كوگەرگەن جەرلەر نەمەسە بەزەۋلەر ءۇشىن قۇدالار كىنا تاققان.
قالىڭدىقتىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيىنە دە بايلانىستى جەكە ۇعىمدار قالىپتاستى. ماسەلەن, كۇيەۋجىگىتتىڭ وتباسىنىڭ مارتەبەسى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, قىزدىڭ دەنساۋلىعىنا قويىلاتىن تالاپتار دا سوعۇرلىم بيىك بولدى. پاتشايىمداردىڭ نارەستەلى بولۋ قابىلەتى – باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. سەبەبى تاق مۇراگەرىنىڭ بولماۋى ەل ىشىندە ۇلكەن تولقۋ تۋعىزۋى عاجاپ ەمەس. وسى رەتتە تاريحتان تاعان تارتساق.
پاتشا ميحايل فەدوروۆيچ 20 جاسقا تولعاندا, اناسى مارفا قىز ۇزاتۋ تويىن ۇيىمداستىرادى. پاتشايىم الدىن الا ۇلىنا اۋقاتتى سالتىكوۆتار وتباسىنان قىز تاڭداپ قويعان. الايدا ميحايل وعان كونبەيدى, ول تۇرمىسى تومەن بولسا دا ماريا حلوپوۆانى جاقسى كورەدى. ۇيلەنۋ تويىنا از ۋاقىت قالعاندا شارۋا قىزى اۋىرىپ قالادى. جىبەرىلگەن دارىگەرلەرگە سىلتەمە جاساعان سالتىكوۆتار پاتشاعا سىرقاتتىڭ جازىلمايتىنىنا سەندىرىپ, تويدى توقتاتۋعا شاقىرادى. ءسويتىپ, سۇيگەنىن توبىلعا جىبەرۋگە كوندىرەدى.
كوپ وتپەي ميحايل فەدوروۆيچ ەكىنشى ارەكەتى دە ءساتسىز اياقتالادى. ماريا ۇيلەنۋ تويىنان كەيىن قاتتى اۋىرىپ, بىرنەشە اپتادان كەيىن قايتىس بولادى. شەجىرەشىلەر بۇل ەكى جاعدايدىڭ دا سالتىكوۆتار مەن پاتشا اناسىنىڭ تويدى بۇزۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرعان ارەكەتى ەكەنىن جازادى. اقىرى, ميحايل شاعىن شارۋا يەسىنىڭ قىزى ەۆدوكيا سترەشنەۆاعا ۇيلەنەدى. ەۆدوكيا اراعا جىل سالىپ پاتشا مۇراگەرى الەكسەيدى دۇنيەگە اكەلدى. بۇل – ءبىز بىلەتىن, رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ ەكىنشى پاتشاسى. بىراق الەكسەي ميحايلوۆيچ ءوز تويى دا قالىڭدىقتىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بۇزىلعان.
18 جاستاعى تاق مۇراگەرىنە 200 ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن 6 قىز تاڭدالدى. الەكسەيگە باس كيىمى ەرەكشە بايلانعان ەۆفەميا ۆسەۆولوجسكايا ۇنادى, بىراق پاتشانىڭ الدىنا كەلگەندە بويجەتكەن قوبالجىپ, ەسىنەن تانىپ قالادى. سول ساتتە پاتشانىڭ تاربيەشىسى بوريس موروزوۆ قالىڭدىق ەپيلەپسيامەن اۋىرادى دەگەن قاۋەسەت تاراتىپ ۇلگەرەدى. ناتيجەسىندە, ەۆفەميا مەن ونىڭ اتا-اناسى تۇمەنگە جەر اۋدارىلادى. سول ۋاقىتتاردا ءاربىر دارىگەر توي الدىندا اۋىرىپ قالعان قىزدى «ۇيلەنۋ تويىنا دەيىن جازىلاسىز» دەپ جۇباتقان. بۇل ءسوز تۇراقتى تىركەسكە, ارتىنان تاريحي ءمانى بار ۇلكەن ۇعىمعا يە بولدى.
سۋرەتشى نيكولاي پەتروۆ وسى تاقىرىپ اياسىندا 1861 جىلى «قالىڭدىقپەن كورىسۋ» اتتى عاجايىپ كارتينا جازدى. ەجەلگى سالت-ءداستۇردى ەسكە تۇسىرەتىن شىعارما بۇگىندە ۇمىتىلىپ بارا جاتقان مادەني تانىمنىڭ ءبىر بەلگىسى. ءبىزدى دە قىزىقتىرعان – سلاۆيان حالقىنىڭ وسى رۋحاني دۇنيەتانىمى. كەيدە ويلايسىز, ەنشىسىن ءبولىپ العان ەكى جاستىڭ تىرلىگى جاراسپاي, ەكىگە ايىرىلىپ جاتقانى ۇلتتىڭ وسىنداي ۇلى داستۇرلەرىنەن ماھرۇم قالعاندىعىنان بولار. مۇنىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ دا قاسىرەتى مەنمۇندالايدى.