باياناۋىل جەرى – سان عاسىرلىق تاريحى بار, اتى اڭىزعا اينالعان الىپتار مەن عۇلامالاردىڭ, قاسيەت تۇنعان اۋليەلەردىڭ ەلى. بىراق بۇگىنگى ماقسات – كيەلى ولكەنىڭ قادىر-قاسيەتىن ماداقتاپ, ۇلىقتاۋدى ەمەس, ونداعى كەنجە قالىپ تۇرعان تۋريزم سالاسىنىڭ ماسەلەلەرىن اشىپ ايتۋ. كورىكتى مەكەننىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا اينالعان «جاسىباي» دەمالىس ايماعىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ ماسەلەلەرىمەن ءبولىسۋ. شىنىن ايتقاندا, جاسىباي كولىنىڭ جاعاسى بۇگىندە جۇدەپ تۇر. تەك جازدىڭ ءۇش ايىندا عانا قىزمەت كورسەتەتىن دەمالىس ۇيلەرىنە قاتىستى ماسەلە كوپ. قوناقۇيلەر كەلۋشىلەردىڭ كوپتىگىنە توتەپ بەرە الماي قالادى. ونىڭ ۇستىنە كۋرورتتىق مەكەندە ينفراقۇرىلىم ماسەلەلەرى شەشىمىن تاپپاعان.
كەلۋشىلەردىڭ قىنجىلىسى
بىرنەشە جىل بۇرىن جاسىباي كولىنىڭ جاعاجايىندا قوعامدىق دارەتحانا دەگەن ۇلكەن ماسەلە بولاتىن. مويىنداۋ كەرەك, كولگە تۇسۋشىلەر سۋدا شومىلىپ ءجۇرىپ «قاجەتىن وتەپ» كەتە بەرەتىن. گيگيەنالىق تۇرعىدان ەشبىر تالاپقا ساي ەمەس. اقىر سوڭى كوپشىلىكتىڭ تالاپ-تىلەگى بار, كاسىپكەرلەردىڭ ءوتىنىشى قوسىلىپ, ءۇش جەردەن كول جاعالاۋىندا دارەتحانالار تۇرعىزىلدى. بيۋدجەت قاراجاتىنا سالىنعان سانيتارلىق نىساندار تاشاتوۆا جەكە كاسىپكەرلىگىنە سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلدى. بۇگىندە ول جازعى تۋريستىك ماۋسىمدا ۇزبەي جۇمىس ىستەۋگە كوشكەن. الايدا تۋريستەردىڭ كوبى دارەتحانالاردىڭ جاعاجايدان تىم قاشىقتا ورنالاسقانىنا جانە ولارعا اپاراتىن تروتۋارلاردىڭ جوقتىعىنا نارازى. مۇنى ءوز ءوڭىرىمىزدىڭ ەمەس, الىستاعى ەلوردادان ات تەرلەتىپ كەلىپ, وتباسىمەن تىنىعىپ جاتقان ساپار بەيسەنبەكوۆ دەگەن ازاماتتىڭ اۋزىنان دا ەستىدىك. وتاعاسى قىمبات دەمالىس ۇيلەرىنىڭ بىرىنە توقتاپتى. جاعاجايدا كۇن قاعىپ, تىنىستاپ جاتقان جايى بار.
– جاسىبايعا جىل سايىن كەلەمىز. بيىل ءۇي ىشىمىزبەن ءبىر اپتاعا كەلىپ, دەمالىپ جاتقان جايىمىز بار. بۇل جەردىڭ تابيعاتى اسا كوركەم, سۋى ءموپ-ءمولدىر ايدىن كول كوڭىلىمىزدەن شىعادى. جىل سايىن ەڭبەك دەمالىسىن الىپ, وسى جاققا جەتكەنشە اسىعامىز. شۇكىر, نۇر-سۇلتاننان دەمالىس ايماعىنا دەيىن شارشاماي جەتتىك. تەك بۇل جەردە ءبىزدى قىنجىلتاتىنى, زامانعا ساي ينفراقۇرىلىمدار, ساۋلەتتىك نىساندار, ءتۇرلى ارحيتەكتۋرالىق مۇسىندەر جەتىسپەيدى. جاعاجاي اينالىسىندا قاراپايىم تروتۋارلار جوق ەكەن. جىل سايىن كەلەمىز. وسى ءبىر كوڭىلسىز كورىنىسكە تاپ بولامىز. كىشكەنتايلارىمىز كول باسىندا دارەتحاناعا ءجيى سۇرانادى. تاباندارىن تالاي رەت تاسقا جىرىپ, شوڭگە دە قادالعان كۇندەر بولدى. ءارى دالاداعى دارەتحانا اقىلى. كولدەن شىققان سوڭ دالاداعى دۋشقا شايىنىپ الايىق دەسەك, كىسى باسى 500 تەڭگە تولەۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. ءبىز دەمالىس ايماعىنا كىرگەندە 606 تەڭگەدەن ەكولوگيالىق الىم تولەيمىز. ءاربىر دەمالۋشى سويتەدى. كۇنىنە بىرنەشە مىڭ ادام كىرىپ-شىعىپ جاتىر. ۇلتتىق پاركتىڭ قازىناسىنا ءتۇسىپ جاتقان تابىس جامان ەمەس سياقتى. ەندەشە, ونىڭ وتەۋى بولۋى كەرەك قوي؟! – دەپ قىنجىلدى الىستان كەلگەن تۋريست.
باياناۋىل اۋداندىق دەنە تاربيەسى, سپورت جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى زەينوللا ءتالىپوۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تروتۋار سالۋ ماسەلەسى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ نازارىندا. وعان ءتيىستى كونكۋرس ويناتىلعان. ەندىگىسىن جازعى سۋعا ءتۇسۋ ماۋسىمىنىڭ اياقتالۋىن كۇتۋ قاجەت بولادى. كۇزدە بۇل جەردە قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. تەك تروتۋار عانا ەمەس, دەمالىس ايماعىندا «مەنىڭ جۇرەگىم جاسىباي» دەگەن جازۋى بار ساۋلەتتى ستەللا سالۋ, وزگە دە اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جوسپاردا تۇر.
جالپى, باياناۋىل اۋدانىنداعى اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ ايماقتى دامىتۋعا دەگەن قۇلشىنىستارى تاۋ قوپارارلىقتاي. دەگەنمەن «جومارتتىڭ قولىن جوقتىق بايلايدى» دەگەن ءتامسىلدىڭ بيۋدجەتى شەكتەۋلى وڭىرگە ءتان ەكەنىن ەسكەرمەسكە بولماس. تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى سوڭعى جىلدارى دەمالىس ايماعىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت تە, جەكە كاسىپكەرلەر دە از قارجى قۇيىپ جاتپاعانىن جەتكىزدى.
– تەك بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جەكە ينۆەستورلار ەسەبىنەن دەمالىس ايماعىن تۇلەتۋگە 1 ملرد 200 ملن تەڭگە قاراجات تارتىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ونىڭ 40 ملن تەڭگەسى بۇگىنگە دەيىن سالىندى. دەمالىس ۇيلەرىن ۇستاۋشىلار ءوز اۋماقتارىن اباتتاندىرۋ, كەلۋشىلەرگە قولايلى جاعدايلار تۋدىرۋ ءۇشىن قاراجات شىعىنداۋعا تۋرا كەلەتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىندا دەمالىس ايماعى جابىلدى, ودان سوڭ ءىشىنارا جۇمىس ىستەدى. سونىڭ بارلىعى كاسىبىن جۇرگىزىپ وتىرعاندارعا ۇلكەن سوققى بولدى. دەمالىس ۇيلەرى مىڭداعان تۋريستەن ايىرىلىپ, ميلليونداعان تەڭگە شىعىنعا ۇشىرادى. ءالى كۇنگە پاندەمياعا دەيىنگى تابىسقا جەتە الماي وتىرعاندار بار. سوندىقتان تۋريستىك تاۋلى ايماقتى ينفراقۇرىلىمدىق جاعىنان دامىتۋ ءۇشىن ءالى دە ۋاقىت پەن قىرۋار قارجى كەرەك. ال ونىڭ بارلىعىن مەملەكەت ءوز قالتاسىنان تولەي المايتىنى انىق. ەندەشە, تۋريستەردىڭ كوپتەپ كەلۋىن تىلەيتىن بيزنەسمەندەر سالاعا اقشا قۇيادى دەگەن ءسوز, – دەيدى ءبولىم باسشىسى.
ايتپاقشى, جوعارىدا ايتقان 1,2 ملرد تەڭگەنىڭ 500 ملن تەڭگەسىن «بەرەزوۆايا روششا» دەمالىس ءۇيى ءوز قالتاسىنان شىعارماق نيەتتە. وعان بيىل كۇزدە باسسەينى بار دەمالىس ءۇيى سالىنىپ, كەلەر جىلعى ماۋسىمدا جاڭاشا جايلىلىقتا جۇمىس ىستەي باستاماق ويلارى بار. بۇعان قوسا «قارجاس» جشس كەمپينگتەر تۇرعىزىپ, سپورتتىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا ارنالعان الاڭ ورناتۋدى كوزدەپ وتىر. ول جەردە بولاشاقتا ايماقتاردان سپورتشىلار جينالىپ, سپورتتىق جيىندار وتكىزۋگە مۇمكىندىك الماق.
– باياناۋىل دەگەندە كوپشىلىكتىڭ كوز الدىنا اۋەلى جاسىباي كولى كەلەتىنىن جاقسى بىلەمىز. سوڭعى جىلدارى سۋ ايدىنىن سايالاپ كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانى ارتىپ, كەيبىر دەمالىس كۇندەرى جاعاجايعا ادام سىيماي قالادى. وسىنى ەسكەرىپ, باياناۋىلداعى «سابىندىكول» جانە «تورايعىر» كولدەرىنىڭ ماڭايلارىن اباتتاندىرۋ, دەمالىس ۇيلەرىن سالۋ جالعاسۋدا. ماسەلەن, تورايعىرداعى سۋ ايدىنىنا جاقىن جەردە قوناقۇي, ال سابىندىكولدىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندەگى بۇرىنعى «وگونەك» دەمالىس بازاسىنداعى 8 گەكتار جەرگە «تۇلپار 2021» سەرىكتەستىگى بىرنەشە كورپۋستان تۇراتىن دەمالىس ءۇيىن سالۋدى انە-مىنە باستاپ كەتكەلى وتىر. ولار اشىلسا, ءبىراز ءتۋريستىڭ سوندا باراتىنىنا داۋ جوق. وسى ارقىلى كەلۋشىلەردىڭ جاسىبايعا ءتۇسىرىپ وتىرعان جۇكتەمەسىن ازايتىپ, ەكولوگيالىق جاعدايدى ءبىراز رەتتەۋگە مۇمكىندىك بار, – دەيدى ز.ءتالىپوۆ.
كارىز سالۋ ماسەلەنى شەشە مە؟
باياناۋىلعا بەلگىلى كاسىپكەر, ۇلتتىق پاركتەگى ەكولوگيالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى اسپانبەك اعىمبەكوۆ جاسىباي جاعاسىنداعى جەرلەر جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن وبلىستاعى تۋريزم سالاسىنا جاۋاپتى باسقارمانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بەرىلمەسە, مۇنداعى پروبلەمالار ءبىر قاداق تا شەشىلمەيدى دەپ سانايدى. سەبەبى ۇلتتىق پاركتىڭ دامۋىنا اقشا سالۋ ءۇشىن بۇل جەردەگى ەكولوگيالىق شەكتەۋلەر بەلگىلى ءبىر كولەمدە جويىلۋى كەرەك. ءبىر عانا مىسال, ەلەكتر جەلىلەرىنە ءتيىپ تۇرعان اعاش بۇتالارىن كەسۋگە رۇقسات الۋدىڭ ءوزى ءبىر ماشاقات كورىنەدى.
– ەكىنشىدەن, جاسىباي كولى جاعالاۋىنداعى رەكرەاتسيالىق ايماق وتە شەكتەۋلى. وعان كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانىن ازايتۋىمىز كەرەك. ءبىر ايدا شامامەن 156 مىڭ ادام كەلىپ, كول جاعاسىندا دەمالادى دەگەن رەسمي مالىمەت ەشبىر شىندىققا سايكەس كەلمەيدى. تۋريستەر سانى ودان بىرنەشە ەسەگە كوپ. سەنبى, جەكسەنبى كۇندەرى كول جاعالاۋى حالىقتىڭ كوپتىگىنەن ىبىرسىپ, لاستانىپ كەتەدى. مۇندا جاڭادان دەمالىس ۇيلەرىن سالۋدىڭ ەشبىر قيسىنى جوق. باياناۋىلدا ورنالاسۋ رەتى مەن كوركەم تابيعاتى جاعىنان جاسىبايدان كەم تۇسپەيتىن سابىندىكول, تورايعىر كولى جانە بىرجانكول بار. بۇلاردىڭ جانىندا جاڭادان تۋريستىك ايماقتار قۇرىپ, ينفراقۇرىلىم تارتۋعا بولادى. ول جەرلەر ءالى يگەرىلە قويماعانى سەبەپتى, سۋ, كارىز جەلىلەرىن جىلدام تارتىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بار. جاڭا قوناقۇيلەردى سول جاقتاردا تۇرعىزعان ابزال. قوناقۇي كوبەيسە, كەلۋشىلەر دە كوبەيەدى, – دەيدى كاسىپكەر.
ءبىر قىزىعى, قازىر تۋريستىك ايماقتا دەمالىس ۇيلەرىن سالاتىن ينە شانشار جەر جوقتىعىنا قاراماستان, الدەبىر ينۆەستورلار اۋماعى 4 000 شارشى مەتر بەس جۇلدىزدى قوناقۇي تۇرعىزىپ بەرەمىز, ول ءۇشىن كول جاعالاۋىنىڭ ءبىراز بولىگىن بىزگە بەرىڭدەر دەپ قولقا سالىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. بۇعان ۇلتتىق پاركتەگى ەكولوگيالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى ورە تۇرەگەلىپ, قارسىلىق تانىتقان. قۇرىلىسقا رۇقسات بەرىلسە, دۇنيەنىڭ اعاشى كەسىلگەلى تۇر.
وسى جاز باسىندا وبلىس باسشىسى ابىلقايىر سقاقوۆ باياناۋىلعا بارعاندا, جاسىبايدا اۋىز سۋ مەن كارىز جۇيەسىن سالۋ ماسەلەسى تاعى ءبىر مارتە كوتەرىلىپ قالعان ەدى. ماماندار جۇيەنى ىسكە اسىرۋدىڭ ءتۇرلى جولىن ۇسىنعانىمەن, ەشبىرى كوڭىلدەن شىقپادى. سەبەبى قۇرىلىس جۇرسە, جۇزدەگەن گەكتار جەردىڭ ويران-توپىرى شىعىپ, دەمالىس ايماعى ءار جەردەن قازىلىپ-قازىلىپ قالاتىنى انىق. قازىلعان ورلاردىڭ كەيىن تالاپقا ساي جابىلۋى دا ويلاندىراتىن ماسەلە. جاۋاپسىز مەردىگەرلەر كەزىكسە, دەمالىس ۇيلەرىنىڭ شىرقى ودان ءارى بۇزىلاتىنى ايدان انىق. بۇگىندە جاسىبايدى قويىپ, باياناۋىل كەنتىندەگى سۋ قۇبىرىن جۇرگىزگەننەن كەيىنگى جاعدايدى كورىپ, ءىشىڭ اشيدى. ەلدى مەكەن ىشىندە جەرگە كومىلگەن قۇبىرلاردىڭ ۇستىڭگى توپىراق قاباتى ءالى كۇنگە دۇرىس رەتتەلمەگەن. بىرنەشە جىل وتسە دە, مەردىگەردىڭ بەيبەرەكەت جۇمىسىنىڭ سالدارى سول قالپى ساقتالىپ قالعان. اسىرەسە شەتكى كوشەلەردە ۇيىلگەن جال توپىراقتار, قولدان جاسالعان جىرالار كولىكتەردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرىپ جاتىر.
وسى تاراپتا اسپانبەك اعىمبەكوۆ تاعى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرسەك, دەمالىس ۇيلەرىندە اۋىز سۋ مەن كارىز جۇيەسىنە قاتىستى سونشالىقتى پروبلەما جوق. ءار قوناقۇي سكۆاجينا قازىپ العان. ال قالدىق سۋ ارنايى سەپتيكتەرگە جىبەرىلەدى. اسسەنيزاتور ماشينالار شايىندى سۋدى ۋاقتىلى جيناپ, بەلگىلى پوليگوندارعا اپارىپ توگەدى. كارىز جۇيەسىنە سۇرانىپ تۇرعان – ورتالىقتاعى بەيبەرەكەت ورنالاسقان دۇكەندەر مەن دۇڭگىرشەكتەر. ولاردىڭ جۇمىسىنا قاتىستى كەلۋشىلەر تاراپىنان سىن كوپ ايتىلىپ جاتادى: سانيتارلىق جاعدايدى دۇرىس ساقتامايدى, لاس سۋدى دالاعا توگەدى, تاعىسىن-تاعىلار. ەندەشە, جەرگىلىكتى بيلىك وسى شاعىن ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ ماسەلەسىن شەشۋدى اۋەلى قولعا الۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى ول.
جەل تۇرسا, جارىققا سور
سوڭعى ۋاقىتتا دەمالىس ايماعىندا ەلەكتر جارىعى ءجيى سونەدى. بۇل جەردەگى كاسىپكەرلىك نىساندارى جازعى ۋاقىتقا عانا بەيىمدەلگەنىن, دەمالىس ۇيلەرى مەن دۇكەن-دۇڭگىرشەكتەردىڭ ارقايسىسىندا ونداعان توڭازىتقىش-مۇزداتقىش ورنالاسقانىن بىلگەن ابزال. جارىق ءار جالپ ەتكەن سايىن بيزنەس يەلەرى جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, توڭازىتقىشىنداعى ميلليونداعان تەڭگە تۇراتىن تاۋارىنىڭ بۇزىلىپ كەتپەۋىن تىلەپ وتىرعانى.
باقساق, بۇل جەردەگى جارىقتىڭ ءجيى ءسونۋىنىڭ كوپتەگەن سەبەبى بار ەكەن. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن تورايعىر ەلدى مەكەنىنەن قۋاتتىلىعى 35 كيلوۆاتتىق جەلى تارتىلىپتى. ۇزىندىعى 13 شاقىرىمعا جۋىق جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر سىمدارى دەمالىس ايماعىنىڭ ءدال ورتاسىنا كەلىپ توقايلاسىپ, شاعىن ستانسا سالىنعان. بارلىق قۇرال-جابدىعى مەن قۇرىلىسى اۋداندىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلگەن. الايدا بۇل نىسان وسى كۇنگە دەيىن باياناۋىل اۋداندىق ەلەكتر جەلىلەرى (باەج) مەكەمەسىنە بەرىلمەي كەلگەن. جەلىلەر مەن ستانساعا ەشكىم قىزمەت كورسەتپەي, سالدارىنان جارىق ءجيى سونەتىن بولعان. اۋدان اكىمدىگى مەن ۇلتتىق پارك باسشىلارى جارىق ءار جالپ ەتكەن سايىن باەج-گە جالتاقتايدى. ال مونوپوليست مەكەمە جەلى ولاردىڭ قاراۋىندا بولماعان سوڭ كومەك كورسەتۋدەن قاشقاقتايدى. وسىلايشا, زاردابىن كاسىپ يەلەرى تارتادى. اۋدان بيلىگى ەلەكتر جەلىلەرىن تاراتۋ كاسىپورنى نىساندى ءوز بالانسىنا الۋدان باس تارتىپ كەلگەنىن ايتادى.
اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى قينايات تالىپوۆپەن تىلدەسكەنىمىزدە, ول ماسەلەنىڭ سوت شەشىمىنەن انە-مىنە شەشىلگەلى وتىرعانىن حابارلادى.
– قولىمىزعا سوت شەشىمى ءتيدى. «الەكساندروۆكا –جاسىباي» №035 ەلەكتر جەلىسى ەندى اۋداندىق ەلەكتر جەلىلەرى مەكەمەسىنە بەرىلەدى. بۇعان دەيىن تۋريستىك ايماقتا جارىقتىڭ ءوشىپ قالۋى ءجيى تىركەلگەنى راس. سەبەبى ەلەكتر سىمدارى قاتتى جەلدە ءوسىپ تۇرعان اعاشتاردىڭ بۇتاقتارىنا ءتيىپ, ۋاقىتشا تۇيىقتالۋ جۇرەدى. سول ساتتە شاعىن ستانساداعى اۆتوماتتى ساقتاندىرعىش ىسكە قوسىلىپ, جارىق ءسونىپ قالادى. ءاۋ باستا بۇل جەلى ورتالىقتاعى ەلەكتر قۋاتىنىڭ جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سالىنعان. الداعى ۋاقىتتا باەج نىساندى يەلىككە السا, مۇنداي ماسەلەلەر تولىعىمەن شەشىلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز,–دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
الايدا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بۇل ءۇمىتى ورىندالمايتىنداي. باياناۋىل اۋداندىق ەلەكتر جەلىلەرى كاسىپورنىنىڭ باسشىسى ارداق ابىلعازين ءاۋ باستا جەلىلەر مەن شاعىن ستانسانىڭ قۇرىلىسىندا كوپ كەمشىلىك جىبەرىلگەنىن ايتادى.
– «ۆل-35» دەپ اتالاتىن بۇل جەلىدە اقاۋ كوپ. «تامىر» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ونىڭ قۇرىلىسىن ساۋاتسىز جۇرگىزگەن. جەلىلەردىڭ باسىندا ارنايى كونتۋرلار جوق. ودان سوڭ شاعىن ستانسادا پورتالدار ورناتىلماعان. ستانسادان ءتورت باعىتتا جەردىڭ استىمەن جۇرگىزىلگەن كابەلدەر دۇرىس توسەلمەگەن. كابەل سالىنار الدىندا قازىلعان ورعا جۇمساق قۇم توسەلىپ, «جاستىقشا» جاسالۋعا ءتيىس ەدى. قۇرىلىس بارىسىندا ول دا ەسكەرىلمەگەن. ەرتەڭ جەردىڭ توپىراعى وتىرعاندا كابەلگە كۇش ءتۇسىپ, تۇيىقتالۋ ءجۇرۋى عاجاپ ەمەس. ءبىز ونى قابىلداپ الۋىن الارمىز, بىراق جۇمىسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا سەنىم جوق. قىسقاسى, الداعى ۋاقىتتا شاعىن ستانسادا اقاۋلار شىقسا, جەرگىلىكتى اكىمدىك كىنانى بىزدەن ىزدەمەۋى كەرەك, – دەيدى مەكەمە جەتەكشىسى.
ال ۇلتتىق پاركتەگى ەكولوگيالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى اسپانبەك اعىمبەكوۆ ابىلعازيننىڭ ايتقاندارىن جوققا شىعارىپ وتىر. كاسىپكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, باەج-ءدىڭ قولدانىستاعى قۇرال-جابدىقتارى ابدەن ەسكىرگەن. جاڭا ستانسا زامانعا ساي ەلەكتروندى قۇرالدارمەن, ءتۇرلى قابىلداعىشپەن جاراقتالعان. كاسىپورىننىڭ ماماندارى وزىق تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەي الماي وتىر دەپ سانايدى ول.
پارك باسشىلىعىنىڭ بازىناسى
دەمالىس ايماعى ايرىقشا قورعالاتىن اۋماق بولعاندىقتان تۇتاسىمەن باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ باقىلاۋىندا تۇرعانىن ايتىپ وتەيىك. پارك قىزمەتكەرلەرى مۇنداعى سانيتارلىق تازالىق پەن اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا جاۋاپتى. ءار كەلۋشىدەن تۇسەتىن ەكولوگيالىق تولەمنىڭ تەڭ جارتىسى وسى مەكەمەنىڭ قازىناسىنا قۇيىلادى. ەندەشە, اۋماقتى ينفراقۇرىلىم تۇرعىسىنان دامىتۋعا پارك نەگە مۇددەلى ەمەس دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايتىنى راس. بۇل ساۋالدى مەكەمە ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى فارحات سىزدىقوۆقا قويدىق.
– الدەبىرەۋلەر ويلايتىنداي ۇلتتىق پارك ميلليونداپ پايدا تاۋىپ, تابىسقا كەنەلىپ وتىرعان جوق. بۋحگالتەرلىك ەسەپتەرىمىز مىنەكەي, بىلتىر بىزگە ەكولوگيالىق تولەمدەردەن جانە دەمالىس ۇيلەرىنە سانيتارلىق اقىلى قىزمەت تۇرلەرىن كورسەتكەنىمىز ءۇشىن 29 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءتۇستى. الايدا بۇل اقشا ەشبىر جىرتىعىمىزدى جامامايدى. مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى مەن اۆتوكولىكتەردىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن ساتىپ الۋعا دا جەتپەيتىنىن ايتقىم كەلەدى. ەگەر ول اقشا تازا پايدا كۇيىندە كەلسە, وعان 2 بىرلىك شاعىن ءورت سوندىرگىش كەشەن ساتىپ الار ەدىك. بىزدە بۇگىندە ءورت سوندىرگىش ۇلكەن ماشينالارىمىز جەتكىلىكتى بولعانىمەن, شاعىن ءارى ۇتقىر كولىكتەر, پاترۋلدەۋ ماشينالارى, موتوتسيكلدەر جەتىسپەيدى. كوپ تەحنيكامىز توزعانى سەبەپتى, بىلتىر ەسەپتەن شىعارىپ تاستادىق. جۇرۋگە مۇلدە جاراماي قالدى. ال اۆتوكولىكتەرگە قاجەت قوسالقى بولشەكتەر سوڭعى ۋاقىتتا تىم قىمباتتاپ كەتكەن. كەيدە پارك قىزمەتكەرلەرىنە انا جۇمىستى ۋاقتىلى اياقتامادىڭ دەپ ۇرسۋعا ۇيالامىن. استىندا دۇرىس تەحنيكاسى جوق مامان ۇلكەن اۋماقتى قالاي تەز ءسۇزىپ شىعادى؟ وسى ۇتقىرلىق جاعى بىزگە تەجەۋ بولىپ تۇر, – دەپ قىنجىلدى فارحات راحات ۇلى.
پارك باسشىسى تاعى ءبىر پروبلەمانىڭ تيەگىن اعىتتى. ايتۋىنشا, دەمالىس ايماعىندا 58 جەر پايدالانۋشى بار, ونىڭ 44-ءى – دەمالىس ۇيلەرى. ءبىر قىزىعى, كاسىپكەرلەر تۋريستىك قىزمەت كورسەتكەنى ءۇشىن بيۋدجەتكە اقشا تولەمەيدى. وعان تاريف بەلگىلەنبەگەن.
«ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە وسى ماسەلە بويىنشا بىرنەشە مارتە ءوتىنىش جاسادىق. قازاقستانداعى ءبىز سەكىلدى وزگە ايرىقشا قورعالاتىن اۋماقتاردا 2017 جىلى بەكىتىلگەن ارنايى تاريف بار ەكەن. بىراق ونىڭ باعاسى ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە نەگىزدەلمەگەن ءارى وتە ارزان. سوندىقتان ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى الداعى ۋاقىتتا بارلىعىنا ورتاق ءارى ءتيىمدى تاريف بەلگىلەيمىز دەپ ۋادە ەتتى. ەگەر ول قابىلدانسا, ءبىزدىڭ قازىنامىزعا تۇسەتىن تابىسىمىز شامامەن ەكى ەسەگە ءوسىپ, ارتىق رەسۋرستارىمىز پايدا بولار ەدى. ناتيجەسىندە, ۇلتتىق پاركتەگى اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنا زور ۇلەسىمىزدى قوسامىز دەپ ويلايمىن», – دەيدى ف.سىزدىقوۆ.
دەمالىس ۇيلەرىنىڭ اينالاسىندا سوڭعى ۋاقىتتا كەلۋشىلەردىڭ اكتوكولىكتەرى سىيماي جاتادى. 9 دەمالىس ءۇيى پارك مەكەمەسىنەن جەكە اۆتوتۇراق سالۋعا رۇقسات سۇراپتى. بىراق قولدانىستاعى زاڭ مەن ءتاريفتىڭ جوقتىعى وعان مۇمكىندىك بەرمەيدى ەكەن.
اقبەتتاۋدا شاڭعى تەبۋ – ارمان
باياناۋىلدى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە جۇمىس ىستەيتىن تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ءالى كۇنگە ارمان. وبلىس, اۋدان باسشىلارىنىڭ بۇل ىسپەنەن اينالىسپاعانى جوق. ءار جاڭا اكىمنىڭ بۇل ماسەلەگە كەلگەندە جۇمىستارى جۇرمەي قالاتىنى بار. كوبىنە جوبا-جوسپارلارى تاۋداي بولىپ كەلىپ, ءىس اياعى قىلداي بولىپ اياقتالىپ قالىپ جاتادى. ءبىر عانا مىسالدى ايتىپ وتەيىك, اۋدان ورتالىعى – باياناۋىل كەنتىنىڭ باتىس شەتىندە شاڭعى بازاسىن سالامىز دەگەن جوسپار بۇگىندە ساعىزشا سوزىلىپ, ەشبىر اكىمقارا مەن شەنەۋنىكتەردىڭ ءتىسى باتار ەمەس. وبلىستى شاڭعى سپورتىنان العا سۇيرەپ جۇرگەن مايتالماندارىمىز وسى جەردە قىس بويى ۇلكەن جارىستارعا دايىندالىپ, قىسقى سپورتتان وليمپيادا مەدالىنە قول سوزامىز دەپ ارمانداپ, ارمانداپ قويدىق. بولاشاق چەمپيوندارىمىز وسى جەردە جاتتىعىپ, ەلدىڭ سپورت رەزەرۆىن قالىپتاستىرادى دەپ ماقتاندىق. سايىپ كەلگەندە, جىلدانجىلعا ىسىرىلا بەرگەن بولاشاق شاڭعى بازاسىنىڭ جوباسىنا قاتىستى ءۇمىت شوعى ءسونىپ بىتۋگە اينالدى.
ايتپەگەندە, بولاشاق شاڭعى بازاسى ءۇشىن تاڭداپ الىنعان اۋماق تاماشا-اق جەر. تاماشا تابيعات قويناۋىندا ورنالاسقان. اقبەتتاۋدى باۋىرلاي سالىناتىن بازادا جازعى ۋاقىتتا شاڭعى روللەرىن تەۋىپ, قىستا شاڭعىمەن ىزعىتۋ ءۇشىن جالپى ۇزىندىعى 2,5 كم, ەنى 6 مەترلىك ءاسفالتتى جولدار بولۋى كەرەك. وعان قوسا اۋماعى 1 600 شارشى مەتردى قۇرايتىن, بارلىق قاجەتتىلىكتەرى قامتىلعان اكىمشىلىك كورپۋس تا تۇرعىزۋ ۇلكەن جوسپاردا تۇر. شاڭعى بازاسىنىڭ قۇرىلىس جوباسى قازىرگى جاعدايمەن 1,2 ملرد تەڭگەگە باعالانىپ وتىرعان كورىنەدى. بۇعان قوسا شاڭعى تراسسالارىن قىستا تەگىستەپ, اق ۇلپاسىن نىعىزداپ وتىراتىن ارناۋلى تەحنيكا – «راتراك» تراكتورى قاجەت. ونىڭ قۇنى دا از اقشا ەمەس. وسىدان ءتورت جىل بۇرىن باياناۋىلدان 20 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان «مىرزاشوقى» تاۋ-شاڭعى بازاسىنا ساتىپ الىنعان, ءوزى بۇرىن قولدانىستا بولىپ كەلگەن الگىندەي تراكتوردىڭ باعاسى 32 ملن تەڭگەگە شىققانىن ەستىگەندە, جاعامىزدى ۇستاعانبىز. يمپورت تەحنيكا مەن قۇرىلعى قىمباتتاعان قازىرگى زاماندا ونىڭ دا باعاسى اسپانداپ تۇرعانى انىق. سوندىقتان بۇل جوبانىڭ دا الداعى ءبىر-ەكى جىلدا جۇزەگە اسا قوياتىنىنا كۇمان مول.
باياناۋىلعا ەكولوگ تە بۇيىرماي تۇر
ەڭ سوڭى باياناۋىلدا بۇگىندە ەكولوگ جوق. ۇلتتىق پاركتە جەر جاعدايىن, كول جاعدايىن باقىلاپ وتىراتىن ەكولوگتەر ارينە بار. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, جەرگىلىكتى ءوندىرىس ورىندارى مەن كاسىپورىندار شىعاراتىن زياندى زاتتاردىڭ كولەمىن باقىلاپ, وڭىردەگى ەكولوگيالىق جاعدايعا باعا بەرەتىن ەكولوگتىڭ جوقتىعى. سەبەبى اۋدان اۋماعى تەك ەكولوگيالىق تۋريزممەن ەمەس, تاۋ-كەن ونەركاسىبىمەن دە تانىمال. مۇندا مايقايىڭ التىن كەنىشى مەن كومبيناتى, مايكوبە, تالدىكول, سارىكول كومىر كەنىشتەرى, كەرەگەتاس اكتاس كەنىشى جانە تاعى دا باسقا قورشاعان ورتاعا زياندىلىعى جوعارى ءوندىرىس ورىندارى بار. الايدا وسى ۇلكەن كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن قاداعالاپ, ولاردىڭ كەلتىرىپ جاتقان زالالىنا دايەكتى تۇردە باعا بەرەتىن مامان جوق. كەزىندە شتاتتان قىسقارتىلىپ كەتكەن. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ق.ءتالىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, اكىمدىكتىڭ قازىرگى شتاتىندا ەكولوگ مامانى مۇلدە قاراستىرىلماعان. ماسەلەنى ءبىر شەشسە, سولار شەشەدى دەگەن ۇمىتپەن وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنە ءوتىنىش ايتىلىپ, بىرنەشە مارتە حات تا جازىلىپتى. بىراق بۇل مەكەمە دە «قاراستىرامىز» دەگەن نەمقۇرايدى جاۋاپتان اسپاي وتىر.
سىرتتان كەلۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, تاۋلى ولكەدەگى ەنەرگيا كەرەمەت. تەك, زامانعا ساي تۋريستىك قىزمەت جەتىسپەيدى. مىڭداعان ادام ىستىقتا سايا تاباتىن جاسىبايدىڭ جاعاسى قاشان گۇلدەنەدى؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن ءالى تالاي جىل ىزدەۋگە تۋرا كەلەتىندەي.
مۇرات قاپان ۇلى,
جۋرناليست
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى