بۇرىندارى «كىسى ءولتىرىپتى» دەگەن كريمينالدى اقپاراتتارعا سەلك ەتە قالاتىن ەدىك. قازىر ينتەرنەت الاياقتاردىڭ ايلاسىنان ۇركەتىن بولدىق. ون مىڭ تەڭگەگە تاقىرعا وتىرعىزسا «ساداقا» دەيسىڭ-اۋ. ال ميىڭ قورىتىپ ۇلگەرمەيتىن ميلليوندار جايلى اڭگىمە بولەك. جىلدار بويى باسپانا باقىتىن سەزىنۋ ءۇشىن تىرنەكتەپ جيناعان قاراجاتتان ءبىر كۇندە ايىرىلىپ قالۋ... ەشكىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن!
«جالعان» پوليتسەيلەر
ەلىمىزدە وسى جىلدىڭ 6 ايىندا ينتەرنەت الاياقتىق بويىنشا 10 مىڭعا جۋىق قىلمىس تىركەلگەن. كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ينتەرنەت ارقىلى الداۋدىڭ ەڭ كوپ تارالعان ءتۇرى ونلاين ساۋدا بولىپ وتىر. بيىلعى جارتىجىلدىقتا اتالعان باعىت بويىنشا 3,5 مىڭنان استام الاياقتىق جاسالعان. بانكتەر مەن ميكروكرەديتتىك ۇيىمداردا جالعان ونلاين زايم رەسىمدەۋگە قاتىستى 1,5 مىڭعا جۋىق فاكتى انىقتالىپتى.
تىعىرىققا تىرەلگەندەردى اڭگىمەگە تارتساڭ, كوبىنىڭ ماسەلەسى شاعىن قارجى ۇيىمدارىمەن بايلانىستى. الاياقتار بىرنەشە نەسيە رەسىمدەپ, قولىنا ۇستاپ كورمەگەن اقشانى موينىنا ءىلىپ بەرگەن. ايتپەسە, نارىق قىسپاققا العاندا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ەسەپشوتىندا ميلليونداپ قاراجات جاتقان جوق. مۇنداي جاعدايعا كوبىنە زەينەتكەرلەر تاپ بولادى. الاياقتار وزدەرىن بانك قىزمەتكەرلەرى رەتىندە تانىستىرىپ, «ەسەپشوتىڭىزداعى قاراجاتتى الاياقتار شەشىپ الايىن دەپ جاتىر» دەپ قارا بۇلتتى ءتوندىرىپ, قارتتاردى قاپى قالدىرىپ جاتادى. جاستاردىڭ ءوزى ءاپ-ساتتە الدانىپ, سان سوعۋدا.
وسىنداي وقيعالاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە پوستتار ءجيى جاريالانادى. ادامداردىڭ كوبى ء«وزى كىنالى. قالاي الدانىپ قالادى ەكەن؟» دەگەن ماندەگى پىكىر قالدىرىپ جاتادى. كەشىرىڭىز, تۇرعىنداردىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي قۇقىقتىق ساۋاتى جوعارى ەمەس. كەيبىرەۋى سەنگىش كەلەدى. جاراتىلىسى سول. ادەتتە الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا ءتۇسىپ جاتاتىن سونداي ساناتتاعى ادامدار. الاياقتار دا ءتۇرلى ايلا-امال قولدانىپ, ءتىپتى سوڭعى كەزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اتىنان حابارلاساتىن بولىپتى. قالاي سەنىپ قالعانىڭدى سەزبەيسىڭ. سەبەبى سويلەۋ مانەرى, تەرميندەردى قولدانۋى, ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە ۇقساس. «جالعان» پوليتسەيلەر ازاماتتارعا حابارلاسىپ, ولارعا جىلجىمايتىن م ۇلىك كەپىلدىگىمەن نەسيە رەسىمدەلىپ جاتقانىن ايتادى. الاياقتاردى ۇستاۋ ءۇشىن جىلجىمايتىن م ۇلىكتى شۇعىل تۇردە تومەن باعامەن ساتۋدى ۇسىنادى, ال اقشانى ساقتاۋ ءۇشىن «ساقتاندىرۋ شوتىنا» اۋدارۋعا كەڭەس بەرەدى ەكەن.
تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ناقتى مىسالدارعا توقتالعان دۇرىس شىعار. قازىرگى ۋاقىتتا تۇرعىنداردىڭ كوبى كەز كەلگەن زاتتى ساتۋ نەمەسە الۋ ءۇشىن ارنايى سايتتاردى پايدالاناتىنى بەلگىلى. سونداي سايتتاردىڭ بىرىندە ءبىر تۇرعىن ءوزىنىڭ اۆتوكولىگىن ساتۋ ءۇشىن حابارلاندىرۋ بەرەدى. كوپ وتپەي وعان بىرەۋ حابارلاسىپ: «ماعان ءسىزدىڭ كولىگىڭىز ۇناپ تۇر. ساتىپ الايىن دەپ ەدىم», – دەيدى. «جاقسى, كەلىپ كورۋىڭىزگە بولادى», – دەيدى بۇل. بىراق اناۋ: «مەن بارعانشا ساتىپ جىبەرمەيسىز بە؟ مەن رەسەيدە ەدىم. سىزگە بارام دەگەنشە 2-3 كۇن وتەدى. سوندىقتان سىزگە 100 مىڭ تەڭگە كەپىلاقى بەرىپ قويايىن. ءسويتىپ, مەن الىپ كەتكەنشە ساتپاي ۇستاپ تۇرساڭىز», دەپ سەنىمگە كىرە باستايدى. كليەنتتىڭ تابىلا كەتكەنىنە قۋانعان بۇل ادام دا كوپ ويلانباستان وعان بانك كارتاسىنىڭ ءنومىرىن بەرەدى. ءسال ۋاقىتتان كەيىن قايتا تەلەفون شالعان ساتىپ الۋشى: «مەن سىزگە اقشا اۋداردىم. قازىر سىزگە ءبىر حابارلاما كەلۋگە ءتيىس. سول حابارلاماداعى سانداردى ماعان ايتىپ جىبەرسەڭىز, سىزگە اقشا تۇسەدى», – دەيدى. نەگىزى, ينتەرنەت-بانكينگتى پايدالاناتىن ادامدار بىلەدى, ول جەردە ءتۇرلى وپەراتسيالاردى ورىنداعاندا, بانك كود جىبەرەدى دە, استىندا «ەشكىمگە بەرمەڭىزدەر» دەپ جازىپ قويادى. بىراق بۇل كىسى بولسا كەلگەن كودتى ايتا سالىپ, الاياققا الدانىپ, سان سوعىپ قالدى. ويتكەنى وسى كود ارقىلى الگى ادامنىڭ ينتەرنەت-بانكينگىنە كىرىپ, ونىڭ ەسەپشوتى بويىنشا كەز كەلگەن وپەراتسيانى جاساي بەرۋگە بولادى.
بيىل مامىر ايىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ جەدەل تەرگەۋ توبىنىڭ قىزمەتكەرلەرى استانالىق تۇرعىننىڭ ەسەپشوتىنان 137 ملن تەڭگە قارجى ۇرلاعان 7 ادامنان تۇراتىن قىلمىستىق توپتى اشكەرەلەدى. تەكسەرۋ بارىسىندا بۇل توپتىڭ قۇرامىندا قازاقستان مەن شەتەل ازاماتتارىنىڭ بار ەكەنى انىقتالعان. ءتىنتۋ كەزىندە 8 ميلليوننان استام اقشا, قالتا تەلەفوندارى, SIM كارتالار, 20-دان استام تولەم كارتاسى, سونداي-اق بانك كارتالارىنىڭ اتاۋلارى مەن قۇپيا كودتاردىڭ جازبالارى تابىلعان.
ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ الاياقتىق جاساۋ فاكتىلەرى دە ازايماي تۇر. جاقىندا پاۆلودار وبلىسىنىڭ پوليتسەيلەرى اقسۋ قالاسىنىڭ 23 جاستاعى تۇرعىنىن ۇستادى. تەرگەۋ انىقتاعانداي, شىلدە ايىنىڭ ءبىر كۇنىندە جاس جىگىت دوسىمەن كەزدەسىپ, ءتۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ, جەكە دەرەكتەرىن الادى. ولاردى پايدالانا وتىرىپ, ميكروقارجى ۇيىمىنىڭ اقپاراتتىق سايتىندا دوسىنىڭ اتىنا ۇيالى تەلەفون ساتىپ الۋعا جالپى سوماسى 1 252 130 تەڭگە ونلاين نەسيە رەسىمدەيدى. ۇستالعان ازاماتقا قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قك-ءنىڭ 190-بابى 2-بولىگى 4-تارماعى بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە. دوسىم دەگەن ازاماتتىڭ ءوزى مۇنداي ارەكەتكە بارسا, ءسىزدى تانىمايتىن ادامنان اياۋشىلىق كۇتپەڭىز. بۇل رەتتە پوليتسەيلەر الاياقتاردىڭ تۇزاعىنا تۇسپەۋ ءۇشىن ەشقاشان ءوزىڭىزدىڭ جەكە دەرەكتەرىڭىزدى, پلاستيكالىق كارتالاردىڭ دەرەكتەمەلەرىن, ءتىپتى بانك نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بولىپ تابىلاتىن ادامدارعا دا جەكە اقپاراتتاردى حابارلاماۋدى ەسكەرتەدى.
«تازا» بولماعاندارعا جازا بار
الاياقتىق قىلمىس جاساعان ادامنىڭ مۇلكi تاركiلەنiپ, بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءۇش جىلعا شەكتەتىلەدى. ءتورت مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالۋ نەمەسە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا تارتۋ, ءتىپتى ءتورت جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان.
ال ەگەر اسا ءىرى مولشەردە قىلمىس جاساعان بولسا, مۇلكi تاركiلەنiپ, بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرا وتىرىپ نەمەسە بەس جىلدان ون جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ كوزدەلگەن.
وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, الاياقتىق باعزى زاماننان بەرى ادامزات بالاسىمەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان قىلمىستاردىڭ ءتۇرى. اقپاراتتىق قوعام قالىپتاسقان سايىن بۇل قىلمىس تا ءتۇرلى سيپات الىپ, «دامىپ» كەلەدى. وكىنىشتىسى سول, ينتەرنەت الاياقتاردى جەدەل قۇرىقتاۋ قيىنعا سوعۋدا. سەبەبى الەمنىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىندا وتىرىپ-اق جىمىسقى ارەكەتتەرىن جاساۋدا. ءيا, عالامتوردى تورۋىلدايتىن الاياقتار ءداستۇرلى الداۋ قاعيدالارىن ۇستانعانىمەن, ولاردىڭ ەرەكشە سيپاتتارى دا بار. ولار ينتەرنەتتى پايدالاناتىندىقتان, حالىقارالىق دەڭگەيدە تارالۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ياعني ءبىر ەلدە وتىرىپ, ەكىنشى ەلدەگى ادامداردى الداپ-ارباي بەرەتىن شەكارا تالعاماۋ سيپاتى بار. ەكىنشىدەن, ينتەرنەت-الاياقتار جاسىرىن بولىپ كەلەدى. ياعني ولار جالعان جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ اتىنان ءجيى ارەكەت ەتەدى.
ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, ومىردە بولىپ جاتقان ينتەرنەت الاياقتىق جاعدايلارى ءبىزدىڭ ستاتيستيكادا تىركەلگەن كورسەتكىشتەن الدەقايدا كوپ ەكەن. ماسەلەن, ءسىزدىڭ كومپيۋتەرىڭىزگە نەمەسە سمارتفونىڭىزعا ۆيرۋس كىرەدى دە, براۋزەرىڭىزدى بۇعاتتاپ تاستاپ, ول جەرگە ءوزىنىڭ براۋزەرىن جۇكتەپ قويادى. ءسىز وعان كىرگەندە باعدارلامالاردىڭ ءبارى تولىقتاي ىستەن شىعادى دا, ەكرانعا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى حابارلايدى. ءسىز وسىنداي زاڭسىز سايتقا كىرگەنىڭىزگە بايلانىستى كومپيۋتەرىڭىز بۇعاتتالدى. سول ءۇشىن ايىپپۇل تولەيسىز (10-15 مىڭ تەڭگە), سوندا ءسىزدى بۇعاتتاۋدان شىعارامىز», دەپ جازىلادى. وسىعان كوپ ادامدار, اسىرەسە, ينتەرنەتتەگى ءار سايتقا قىزىعىپ كىرە بەرەتىن جاسوسپىرىمدەر تاپ بولىپ قالادى دا, ۇيىندەگىلەرگە ايتپاۋ ءۇشىن كورسەتىلگەن شوتقا اقشا تولەپ جاتادى. ەستەرىڭىزدە بولسىن, مەملەكەتتىك ورگاندار كومپيۋتەردى نە سمارتفوندى بۇعاتتامايدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇنداي حابارلامالارعا قاتىسى جوق.
قۇرىققا تۇسپەي, قۇتىلۋدىڭ جولى قايسى؟
جاسىراتىنى جوق, ينتەرنەتتە جارناماسى جارقىن تاۋارلاردى كورگەندە, قاي-قايسىمىز دا ونى ساتىپ الۋعا قۇلشىنامىز. مۇنداي جاعدايدا, ەڭ بىرىنشىدەن, سول تاۋار الاتىن سايت قانداي سايت, جالعان ەمەس پە, سونى انىقتاۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. ونىڭ مەكەنجايى, تەلەفوندارى بار ما, سوعان قارايمىز. ەگەر بولىپ جاتسا, وعان حابارلاسىپ, ساتۋشىسىمەن سويلەسۋىمىز قاجەت. وسى سايتتا بۇل تاۋاردى بۇرىن العان ادامداردىڭ پىكىرلەرى بار ما, ولار نە دەيدى, وسىعان دا نازار اۋدارعان ارتىق ەتپەيدى. وسىنداي جان-جاقتى اقپاراتتاردى انىقتاپ العاننان كەيىن عانا اقشانى تولەۋىمىزگە بولادى.
تاعى ايتا كەتەتىن ماڭىزدى ماسەلە – ءاربىر ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەردە, پلانشەتتە ۆيرۋسقا قارسى باعدارلامالار مىندەتتى تۇردە بولعانى دۇرىس. ويتكەنى ول سىزگە قاجەتسىز, كۇماندى, ءسىزدىڭ باعدارلامالارىڭىزعا تىكەلەي زيان كەلتىرەتىن بوتەن فايلداردى تەز انىقتاپ, ءبارىن ءوزى-اق جويىپ وتىرادى نەمەسە سىزدەن سۇراپ وتىرادى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بانكتەر بولسىن, قۇقىق قورعاۋ ورىندارى بولسىن, ەش ۋاقىتتا سىزگە تەلەفونمەن حابارلاسىپ نەمەسە مەسسەندجەرمەن جازىپ, لوگين, پارول سەكىلدى قۇپيا مالىمەتتەردى سۇرامايدى. تىپتەن قاجەت بولعان جاعدايدا, بانك قىزمەتكەرى سىزگە حابارلاسىپ, بار ماسەلەنى ناقتىلاۋ ءۇشىن ء«بىزدىڭ كەز كەلگەن بولىمشەمىزگە كەلىپ كەتىڭىز» دەپ ءوتىنۋى مۇمكىن. سەبەبى تەلەفون ارقىلى ونداي ماسەلەلەر شەشىلمەيدى. وسىنى ۇمىتپايىق.
ينتەرنەت الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا تۇسپەۋ ءۇشىن جەكە قۇجاتتاعى مالىمەتتەر مەن بانك كارتاسىنداعى مالىمەتتەردى اۋدارىمدار تۋرالى كۆيتانتسيالاردى, كودتار مەن كود سوزدەردى وڭدى-سولدى تاراتۋعا جول بەرمەۋ كەرەك. جەكە دەرەكتەردى تەكسەرىلمەگەن سايتتار مەن باسقا دا جەلىلەردەگى «كارتا ەنگىزىڭىز» دەگەن ورىندارعا جازۋعا بولمايدى. ينتەرنەتتەن قوسىمشالاردى جۇكتەۋ ءۇشىن تەك App Store مەن Play Market-ءتى پايدالانۋ كەرەك, كۇماندى سىلتەمەلەردى باسىپ, تەلەفونعا قوسىمشا جۇكتەۋدەن ساق بولۋ قاجەت. تولەم جاساۋ ءۇشىن كارتانىڭ 16 سانى جەتكىلىكتى. ال CVV-كود, كود ءسوز, جسن جانە باسقا دا دەرەكتەردى سۇراپ جاتسا, الاياقتار بولۋى مۇمكىن.
بۇگىندە الاياقتار قولداناتىن الەۋمەتتىك جەلىلەر اراسىندا قازاقستاندا Telegram مەسسەندجەرى الدىڭعى قاتارعا شىققان. ءيا, سوڭعى ۋاقىتتا وزگە ادامنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى اككاۋنتىن پايدالانىپ, قارجىلاي كومەك سۇرايتىن الاياقتاردىڭ ارەكەتى كۇشەيىپ كەتتى. مۇنداي الاياقتىقتىڭ قۇرباندارى كوبەيگەن. بۇعان دەيىن تانىمال تۇلعالاردىڭ, الەۋمەتتىك جەلى بەلسەندىلەرىنىڭ جالعان اككاۋنتتارىن جاساۋ ارقىلى ازاماتتاردان اقشا سۇراۋ ءجيى كەزدەسەتىن بولسا, ەندى الاياقتار قاراپايىم ازاماتتارعا دا كوشكەن. الاياقتىق سحەماسى قاراپايىم: كەز كەلگەن ادامانىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى جالعان اككاۋنتى جاسالادى. سول ارقىلى ونىڭ جاقىن تۋىستارىنا, دوستارىنا نە وزگە تانىستارىنا حات جازۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر بانك كارتاسىنا اقشا اۋدارۋ سۇرالادى. مۇنداي دەرەكتەر اسىرەسە Telegram مەسسەندجەرىن پايدالانۋشىلار اراسىندا جيىلەگەن.
KZ-CERT كومپيۋتەرلىك ينتسيدەنتتەرگە ارەكەت ەتۋ قىزمەتىنىڭ ماماندارى شابۋىلعا ۇشىراعانداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردە بايلانىس دەرەكتەرىنىڭ دەربەستىگىن ساقتاماعانىن, سونداي-اق بايلانىس دەرەكتەرىنىڭ ەركىن تارالىپ كەتكەنىن ايتىپ وتىر. وسى ورايدا ينتەرنەت الاياقتارىنان ساقتانۋ ءۇشىن KZ-CERT قىزمەتى كەلەسى كەڭەستەردى ۇسىنادى:
- ينتەرنەت جۇيەسى ارقىلى كەلگەن سىلتەمە بويىنشا وتكەن كەزدە مەكەنجاي جولىنا, ياعني دومەننىڭ دۇرىستىعىنا, اكتسيا جۇرگىزەتىن ۇيىمنىڭ نە كومپانيانىڭ رەسمي اتاۋىنداعى ارتىق سيمۆولدارعا نازار اۋدارۋ كەرەك.
- الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءوز ءپروفيلىڭىزدىڭ دەربەستىگىن باپتاۋلاردا بايلانىس دەرەكتەرىن (قىزمەتتىك جانە جەكە تەلەفون ءنومىرى) كوپشىلىككە قولجەتىمدى ەتپەگەن دۇرىس. موبيلدىك ءنومىردى (بيزنەس-اككاۋنت) كورسەتۋ قاجەت بولعان جاعدايدا, جەكە جانە جۇمىس نومىرلەرىن ءبولۋ قاجەت, ياعني جەكە ءنومىردى تۋىستارمەن جانە جاقىندارمەن بايلانىسۋ ءۇشىن عانا پايدالانعان دۇرىس.
- ەسەپتىك دەرەكتەرىڭىزدى ۇنەمى تەكسەرىپ, كوپ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيا پايدالانىلاتىن سەنىمدى پارولدەردى قولدانىڭىز.
- براۋزەردە, وپەراتسيالىق جۇيەدە جانە موبيلدىك قۇرىلعىلاردا پايدا بولاتىن ءتۇرلى تەرەزەلەر مەن حابارلامالارعا قاتىستى اباي بولىڭىزدار.
- بانك كارتاڭىزدىڭ دەرەكتەرىن ساقتاپ, كارتانىڭ سىرتقى جاعىنداعى 3 ساندى CVV/CVC-كودىن ەشكىمگە ايتپاڭىز. سونداي-اق بانكتەن كەلىپ تۇسەتىن SMS-كودتى ەشبىر جاعدايدا بەيتانىس جاندارعا حابارلاماڭىز.
- ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋدىڭ اشىق قوعامدىق Wi-Fi-نۇكتەلەرىنە سەنبەڭىز, سونىمەن قاتار ءوز اۋتەنتيفيكاتسيالىق دەرەكتەرىڭىزدى قورعالماعان سىمسىز جەلىلەر ارقىلى ەنگىزبەۋگە تىرىسىڭىز.
- بوپسالاۋشىلاردىڭ تەلەفون بويىنشا تالاپتارىن ورىنداماڭىز, ال ەگەر ءسىز ينتەرنەت-الاياقتاردىڭ قۇربانى بولساڭىز ەڭ جاقىن پوليتسيا بولىمىنە نەمەسە 102 تەلەفونى ارقىلى دەرەۋ جۇگىنىڭىز.
قورىتا ايتساق, ينتەرنەت الاياقتارىنا الدانۋ-الدانباۋ ءوز قولىڭىزدا. قۇردىمعا كەتپەۋ ءۇشىن قۇقىقتىق ساۋاتىڭىزدى ارتتىرىپ قويعانىڭىز دا ارتىق ەتپەيدى.