«كوك تۇرىكتىڭ بەسىگى, كونە دۇنيە ەسىگى» دەپ ەجەلدەن قۇلاعىمىزعا سىڭگەن, بۇگىندە قايتا جاڭعىرعان تۇركىستانعا كوپ جىلدان بەرى جولىم تۇسپەي ءجۇر ەدى. بيىل سوندا بولدىم.
وعان سەبەپشى بولعان – تۇركىستان وبلىسىندا «تاۋەلسىزدىكتىڭ بەسىگىن تەربەتكەن انالار» اتتى فورۋمدى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن بەلسەندى قىزدارىمىز ەدى. «انالار» جۋرنالىن شىعاراتىن, ءوزىم بۇرىننان تانيتىن جازۋشىنىڭ قىزى اجار مومبەكوۆا ەرتەمەن تەلەفون شالدى:
– اپا, كەلەسىز بە؟ بىزدە وسىنداي فورۋم بولاتىن ەدى, – دەدى.
ال بۇل فورۋمنىڭ تاقىرىبى مەنى دە تولعاندىراتىن.
تاۋەلسىزدىك بەسىگىن تەربەتكەن ايەلدەردىڭ ورتاسىندا الا قاپ اربالاپ ءوزىمنىڭ دە كەتكەنىم كوزىمە ەلەستەدى. ءيا, ەگەمەندىك العان 30 جىلدا تۇركىستان انالارىنىڭ دا باسىنان وتكەنىن ءبولىسىپ, ەستىپ, قىزداردىڭ ونى ەسكەرىپ جاتقانىن كوزىممەن كورەيىن دەپ, «تاۋەكەل» ەتىپ جولعا شىقتىم.
جاس كەزىمىزدەن كورىپ, ەسەيە كەلە بالالارىمىزدى جەتەكتەپ بارىپ كورسەتىپ, ءتاۋ ەتەتىن قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە, ارينە, تاعى دا ءبىر ورالىپ سوعۋ – مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش بولدى.
ونىڭ ۇستىنە, وبلىس قۇرىلعالى تۇركىستاندى كورگەن جوق ەدىم. بۇكىل ايماقتىڭ, ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارى كومەك كورسەتىپ, ءتۇرلى عيمارات سالىپ بەرگەن تۇركىستاندى تاعى دا ءبىر كورۋ – مەن ءۇشىن ءساتتى ساپاردىڭ ءبىرى بولدى.
ايەلدەر فورۋمى ءبىزدىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى سالىپ بەرگەن «اقجايىق» مەكتەبىنىڭ ۇلكەن زالىندا ءوتتى. ول عيماراتتىڭ مىنا زامانعا ساي جانە بارلىق تالاپقا لايىق سالىنعانىن كورىپ قاتتى قۋاندىم. مەنىڭ ەلىمنىڭ تۇركىستانداي وبلىسقا سىيى وسىنداي تارتىمدى بولعانى جۇرەگىمدى تولقىتتى. كىرەبەرىستە ءان سالىپ, دومبىراسىن قۇشاقتاپ ءشامشى اعامنىڭ وتىرعانى قانداي جاراسىمدى! جاس ۇرپاقتىڭ انگە, تالانتقا تاعزىم ەتىپ, مەكتەپكە كىرىپ-شىققانىنىڭ ءوزى باقىت ەمەس پە؟!
ۇلكەن وبلىستىڭ, جاڭا وبلىستىڭ, جاس وبلىستىڭ كوپتەگەن ايەلىمەن جولىقتىم. ءيا, سامايدا شاشى اعارعان ءوزىمنىڭ زامانداستارىمدى كوردىم, وعان ىلەسىپ «بيزنەس جاسايمىن» دەپ جۇرگەن تالاي شەبەر قولداردى كوردىم, وعان ىلەسىپ ء«بىز – جاستارمىز! جاڭا قازاقستانعا قىزمەت ەتەمىز!» دەپ جۇرگەن, جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس قىزدارىمىزدى كوردىم. ءبارى دە سالەمدەسىپ, ءبارى دە سۋرەتكە ءتۇسىپ, قۋانىپ جاتىر.
ءيا, بۇل فورۋم – ايەلدەردىڭ باسىنان وتكەندى ەسكە قايتا ءبىر سالعانداي بولدى. ال فورۋمنىڭ اياعىندا دومالاق انانىڭ بەينەسىن تاققان, جارقىلداپ كۇلگەن جانداردى كورىپ, كەشەگى 30 جىل كورگەن قيىندىعىن, سول 30 جىل بۇرىن ارقالاعان قاپتارىن ۇمىتقان, كەلەسى كۇننەن ءۇمىت كۇتكەن جارقىن كوزدەردى, جارقىن جۇزدەردى كورىپ, قۋانىپ, شارانى اياقتادىق.
كەشكى جوسپار – قالانى ارالاۋ. نە دەگەن سۇلۋلىق! نە دەگەن عاجايىپ وزگەرىس! نە دەگەن ادەمى قالا! قانداي كوشەلەر؟ جاپ-جاسىل! سىلدىرلاعان بۇلاقتىڭ, جۇگىرگەن بالانىڭ داۋىسى! «قازاقتىڭ دالاسى نە دەگەن تاماشا, نە دەگەن جاراسىمدى ەدى؟» دەپ سەرۋەنگە شىقتىق.
جاڭارىپ كەتكەن تۇركىستان. عاجايىپ عيماراتتار. جاڭا زاماننىڭ دا ۇيلەرى, بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا تۇراعى سالىنىپ جاتىر.
ەسكى تۇركىستان. ونىڭ دا كوشەلەرى تۇزەلگەن, اعاشتارى ەگىلگەن. ءوز ومىرلەرىن ەركىن ءسۇرىپ جاتىر ەڭبەكسۇيەر قاۋىم. وندا دا ۇرپاق ءوسىپ جاتىر. اناۋ تۇرعان بالاباقشا. اينالاسىنىڭ ءبارى جاسىلدانعان. ءبارى كوركىنە ساي. وسى زاماننىڭ عيماراتتارى كوز اربايدى. اسىرەسە فاراب كىتاپحاناسى نە دەگەن عاجاپ ەدى؟ ءىشى-سىرتىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەيدى. مىنە, ءبىلىم الۋ ءۇشىن وسىنداي جەرگە كىرىپ-شىعۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت!
پوەزيا كەشىمدى سوندا تاماشالاۋعا كەلگەن ايەلدەر, ۇستازدار, جاس قىزدار قاۋىمى مەنىڭ جۇرەگىمدى قايتادان قۋانىشقا بولەدى.
كەشكى ساۋىق-سايرانعا تولى تۇركىستان مەنىڭ باقىتىمدى مولايتىپ, ءۇمىتىمدى ارتتىردى. «ەرتەڭگى ۇرپاقتارىم وسى جەرگە كەلىپ جۇرەدى-اۋ, مىنا كونە تۇركىستاننىڭ جاڭارعانىن كورىپ, ودان ءارى جاڭا قازاقستاندا ءومىر سۇرەدى-اۋ» دەگەن تاماشا ءبىر ويلارمەن مەن دە جاستارعا ىلەسىپ, سەرۋەنگە كەتتىم.
كەرۋەن سارايى. ءيا, باياعى قالپى بىزگە جەتكەن جوق. ونى ساقتاماعانمەن, جاڭا كوزقاراسپەن تۇرعىزىلعان بۇگىنگى كۇننىڭ كەرۋەن سارايى. ورتاسىندا اعىپ جاتقان ءموپ-ءمولدىر وزەن. ياعني كيەلى تۇركىستاننىڭ تامىرىن تەسىپ شىققان ءمولدىر بۇلاقتىڭ سۋى. سوندا جۇزگەن باقىتتى جاندار وتىرعان قايىقتار. مىنە, مەن سونىڭ اراسىندا تۇرمىن.
ءيا, قايىققا ءجۇزىپ, قۋانىپ, كەشتى ادەمى وتكىزىپ, «ۇشاتىن تەاتردا» دا بولىپ, بالالارمەن كۇلكىگە كومىلىپ, كەشتەتە كەلىپ دەمالدىم. ال تەرەزەمنەن باياعى بالا كۇنى ەستىگەن, بالا كۇنى كورگەن كەسەنەم قاراپ تۇردى. ەندى مەنىڭ ۇيقىم بۇزىلدى. ويتكەنى مەن سونىڭ الدىندا كەسەنەگە بارعاندا, ونىڭ جانىندا قالىڭ ويعا باتقان ەدىم.
وسىدان 40 جىل, ءتىپتى 50 جىل بۇرىن مەن كورگەن كەسەنە اينالاسىنىڭ ءبارى كومىلگەن زيرات, اشىق-شاشىق جاتقان, ءتىپتى ادامدار قايتا كومىپ جۇرگەن سۇيەكتەر ەدى-اۋ! قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە قازاقستاننىڭ بارلىق تۇكپىرىنەن بۇكىل اۋليە-امبيەسىن وسى جەرگە اكەلىپ كومگەن ەكەن. سولاردىڭ ءبارى قايدا كەتكەن؟ قۇداي-اۋ, مىناۋ ەلەكتروكار زۋلاپ كەلە جاتقان جولدىڭ استىنىڭ ءبارى مەن كورگەن مولالار ەدى عوي! ونىڭ ءبارىن قازىپ الدى ما, جوق الدە ۇستىنەن تاپاپ ءجۇرىپ كەتتى مە دەگەن وي مازالاعان مەنى.
ودان كەيىن قۇران وقىپ بولىپ, بەتىمدى سيپاردا, اناۋ تۇكپىردەگى كىرپىشكە ءسال عانا ىلعال ەنگەنىن بايقادىم. «اپىر-اۋ, وزەندە شۋلاپ ءجۇزىپ جۇرگەن قايىقتاعىلار ەرتەڭ ۇرپاعىنا مىنا كەسەنەنى كورسەتە الماي قالسا قايتەدى؟ ياعني ول سۋدان كەسەنەگە ىلعال كىرىپ كەتسە قايتپەك؟ مىناۋ نەتكەن ىلعال؟ بۇرىن جوق ەدى عوي! مىناۋ 7 عاسىر بويى ساقتالىپ جەتكەن كىرپىشتەردى مىنا ءبىزدى قۋانتىپ جۇرگەن سۋ ۇگىتىپ جىبەرسە, مىنا كەسەنە ەندىگى ۇرپاققا جەتپەي قالسا, قالاي بولادى؟ بۇل جايلى وسىنى تۇرعىزعاندار ويلاندى ما ەكەن؟» دەگەن وي مازالاپ ەدى عوي بەتىمدى سيپاردا.
تۋريست شاقىرامىز, قايىقتا جۇزگىزەمىز, ورتاسىنان سۋ اعىزامىز دەپ قالانىڭ ىشىندە شۋلاپ ءجۇرىپ, ءبىز تاعى دا بابالار تاريحىن جويىپ المايمىز با دەگەن وي مەنىڭ جۇرەگىمە تىنىشتىق بەرمەدى. ءيا, مەن بۇل تاڭدا ۇيىقتاي الاتىن ەمەسپىن.
اقجايىق جاعاسىندا تۇرعان مەنىڭ ورالىم قاشان وسىلاي جاڭعىرار ەكەن؟!
مىنە, مەن تۇركىستانعا قۋانىپ بارىپ, ويعا شومىپ ورالدىم...
اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى