قازاقتى قارىزعا باتىرىپ كەتكەن «استانا LRT» جەلىسى ارا-تۇرا كوتەرىلەتىن, بىراق ءتۇبى كورىنبەيتىن جوباعا اينالعالى قاشان؟! ەلوردانىڭ دامۋىنا قاتىستى جيىن بولا قالسا, جۋرناليستەر مىندەتتى تۇردە وسى جوبانى ەسكە سالماي قويمايدى. قالا باسشىلىعى دا ء«تۇبى ءبىر شەشىم قابىلدايمىز» دەپ جاۋاپ بەرۋدەن جالىقپايدى.
جاقىندا وتكەن بريفينگتە بۇل ماسەلە تاعى كوتەرىلدى. شاھار اكىمى التاي كولگىنوۆ بەتون تىرەكتەردى دەمونتاجداۋدان بولەك, ەكىنشى بالاما نۇسقانى دا قاراستىرىپ جاتقانىن, «تۇبىندە بۇل ماسەلەنى شەشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيتىنىن» تاعى دا قايتالادى.
جىل باسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلوردانىڭ كوركىن بۇزىپ تۇرعان بەتون باعانداردى سىنعا الىپ, وتاندىق ساۋلەتشىلەر مەن ۋربانيستەرمەن اقىلداسقان ەدى جانە وسى پروبلەماعا بايلانىستى ءبىر شەشىمگە كەلۋ كەرەگىن قاتاڭ ەسكەرتكەن بولاتىن.
وسىدان كەيىن «سەڭ قوزعالىپ», باس قالانىڭ ۋربانيستيكا ورتالىعى قۇرىلىس سالاسىن جەتىك بىلەتىن بىلگىر مامانداردان جوبا بويىنشا ۇسىنىس-پىكىرلەر قابىلداۋعا كىرىسكەن ەدى. بىراق التاي كولگىنوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, قۇرىلىسشى, ساۋلەتشىلەرمەن اقىلداسۋ دا ناتيجە بەرمەگەن سىڭايلى. ويتكەنى LRT جەلىسىن ءارى قاراي جالعاستىرۋ كەرەك پە, الدە بۇزىپ تاستاۋ كەرەك پە – ناقتى شەشىم قابىلدانا قويماعان. «ۋربانيستيكا ورتالىعىنا شامامەن 400-دەن استام ۇسىنىس ءتۇستى. مامانداردىڭ پىكىرىن سارالادىق. ولاردىڭ 51 پايىزى جوبانى اياقتاۋ كەرەك, دەدى. ال 42 پايىزى جەڭىل رەلستى كولىككە بالاما شەشىم ىزدەستىرۋدى, قازىرگى بەتون تىرەكتەردى جالعاستىرۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز ەكەنىن العا تارتتى», دەدى قالا اكىمى.
استانا LRT جوباسىن جالعاستىرۋ ءتيىمسىز دەپ سانايتىنداردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارحيتەكتورى سەرىك رۇستەمبەكوۆ. ساۋلەتشى-ماماننىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە وسى جەڭىل رەلستى كولىك جەلىسى باس شاھاردىڭ ءبىتىم-بولمىسىن ايشىقتاي تۇسەتىن جوبالاردىڭ ءبىرى رەتىندە جوسپارعا ەنگىزىلگەن. بىراق ءاۋ باستاعى جوبا بويىنشا جۇردەك كولىك پويىز سياقتى جەردىڭ بەتىمەن جۇرۋگە ءتيىس بولعان. «استانانى جان-جاقتى دامىتۋ قولعا الىنعان العاشقى كەزەڭدەردە ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىن دا كوركەيتۋ مىندەتى تۇردى. سول كەزدە ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋى مەن سول جاعالاۋىن تىكەلەي جالعايتىن ايرىقشا جوبا قاجەت ەدى. وسى كەزدە LRT پايدا بولدى. بىراق العاشقى جوبالاعانداي ەمەس, ول اياق استىنان «اسپالى كولىك جولاعى» بولىپ شىعا كەلدى. مۇندايدى ءبىز كۇتپەدىك. توسىننان نەگە وسىنداي شەشىم قابىلدانعانى دا بەيمالىم بولىپ قالدى. ال قازىرگى جوباعا قاتىستى ايتارىم, جەڭىل رەلستى كولىك جوباسىن اياقتاۋدىڭ پايداسى شامالى. ونى سالۋ ەلىمىزگە قيىنعا سوعادى. دۇرىسى – بۇزىپ تاستاۋ. ونىڭ ورنىنا باسقا شەشىمدەردى قاراستىرۋ قاجەت», دەيدى ارحيتەكتور.
Q88 قازاقستان ۋربانيستەر قاۋىمداستىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرلان اۋكەنوۆ تە رەلس جولىن ەستاكاداسىز سالۋ الدەقايدا ءتيىمدى دەگەن پىكىردە. ونىڭ ايتۋىنشا, اسپانمەن استاسىپ جاتقان بيىك جول سالۋ ءۇشىن ونىڭ ماڭايىندا ەلدى مەكەندەر كوپ شوعىرلانۋى كەرەك. سوندا عانا ەستاكادالى جول ءوزىن-ءوزى اقتايدى. نەگىزى تاۋلى ايماقتار مەن تابيعي كەدەرگىلەر كوپ بولعان جاعدايدا عانا اسپالى جولدار سالىناتىن كورىنەدى. ال جازىق دالادا ورنالاسقان ەلوردا ءۇشىن مۇنداي جولدار ءتيىمسىز. ونىڭ ورنىنا باسقا بالامانى قاراستىرۋ قاجەت.
ايتپاقشى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىنىنان كەيىن استانا LRT جوباسىنىڭ بەتون تىرەكتەرىن ء«وز ەسەبىمىزدەن بۇزىپ بەرەمىز» دەگەن قۇرىلىس كومپانياسى بولعان. الايدا جەمە-جەمگە كەلگەندە ولار دا قىمباتقا تۇسەتىن «ساقالدى» قۇرىلىستان باس تارتقان. ايتپەسە, قالالىق اكىمدىك بەتون قاڭقالاردى تەگىن بۇزىپ بەرەمىز دەگەن كومپانيانىڭ مەسەلىن قايتارماعان. بىراق دەمونتاجداۋ جۇمىسىنا كەتەتىن شىعىندى وزدەرىنە ەسەپتەتكەن. «قۇرىلىس تىرەكتەرىن بۇزۋعا قانشا قارجى كەتەتىنىن وزدەرىڭىز ساناپ كورىڭىزدەر دەپ ۇسىندىق. جالپى سوما – 20 ملرد تەڭگەگە شىقتى. سول كەزدە ولار باس تارتتى. بۇل – وتە كۇردەلى پروتسەسس. بىراق ءبىز ءتۇبى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە ءتيىسپىز», دەيدى جۋرناليستەردىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەن ا.كولگىنوۆ.
جالپى, استانا LRT – قازاققا وتە قىمباتقا تۇسكەن جوبا. قالا اكىمىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, جەڭىل رەلستى كولىك جەلىسىنە قاتىستى اۋەلگى كەلىسىمشارت دوللارمەن جاسالعان. باستاپقى جوباعا 1,8 ملرد دوللار بولىنەتىنى جوسپارلانعان. كەلىسىمشارت جاسالعاننان كەيىن قازاقستان تاراپى قىتايدىڭ دامۋ بانكىنەن 20 جىلعا 4,9 پايىزبەن استا-توك كرەديت العان. بۇل قارىز اقشانىڭ ءوزى دۇرىس جۇمسالماعان. «تىستەگەننىڭ اۋزىندا, ۇستاعاننىڭ قولىندا» كەتكەن.
ال ەندى جوبانى وزگەرتىپ, ودان گورى ارزانداۋ ەلەكترواۆتوبۋستار جەلىسىنە كوشەيىك دەسە, قىتاي كونتسورتسيۋمى بۇل جوبا ءاۋ باستا جەڭىل رەلستى جوبا رەتىندە جاسالعانىن ەسكەرتكەن جانە بۇل كەلىسىمشارتتا دا كورسەتىلگەنىن مەڭزەگەن. ال قۇجاتتا تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان شارتتاردى بۇزۋعا قازاقستان تاراپىنىڭ قۇقى جوق. ويتكەنى كەلىسىمشارت بۇزىلسا, بۇل ءىستى اناۋ-مىناۋ ەمەس, حالىقارالىق اربيتراجدىق سوتى قارايدى. مىنە, وسىنداي كۇردەلى جاعدايدىڭ ءبارى جوبانىڭ بىتپەس داۋعا اينالۋىنا سەبەپكەر بولىپ وتىر.
دەگەنمەن دە قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, ماسەلەنى شەشۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى جولدارى قاراستىرىلىپ جاتىر. ايتالىق, جوبادا كورسەتىلگەن 18 ستانسا 8-گە دەيىن قىسقارعان. «ەگەر ءاۋ باستا 1 ملرد دوللار كەرەك بولسا, قازىر جوبانى اياقتاۋعا 577 ملن دوللار قاجەت دەپ وتىرمىز. ءبىز قازىر ىشكى قارىزعا اۋىستىق, ياعني ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن 3,25 پايىزبەن وبليگاتسيالىق قارىز الۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزدىك. بۇل دەگەنىڭىز جوعارىدا كورسەتىلگەن 4,9 پايىزدان الدەقايدا تومەن. وسى بويىنشا جىل سايىن كۇزدە جانە كوكتەمدە ەكى ترانشپەن بيۋدجەت ەسەبىنەن پايىزىن قوسىپ, قارىزدى تولەپ جاتىرمىز. كەلىسىمشارتقا قول قويىلعاننان كەيىن قارىزدى قايتارۋعا مىندەتتىمىز. جالپى, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قىتاي كونتسورتسيۋمىنا اۆانس رەتىندە 377 ملن دوللار بولىنگەن. ءدال قازىر ورىندالعان جۇمىسقا بايلانىستى 116 ملن دوللار قارىزبىز», دەيدى ەلوردا اكىمى.
ءساتسىز بولعان استانا LRT جوباسى ەلىمىزگە, سونىڭ ىشىندە ۇكىمەتكە ۇلكەن ساباق بولۋعا ءتيىس ەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاي ەمەس سياقتى. باس قالاداعى جەڭىل رەلستى كولىكتىڭ شارۋاسىن تىندىرىپ تاستاعانداي, ەندى الماتى مەن شىمكەنتتە LRT سالىنباقشى. «مەملەكەت مۇنداي ءىرى جوبالاردى قولعا الاردا اسا قىراعى بولعانى ءجون. اسىعىس, ويلانباي جاسالعان ءىستىڭ سوڭى قاتەلىككە ۇرىندىرادى. ەلورداداعى جەڭىل كولىك جەلىسى بىزگە ساباق بولۋعا ءتيىس. ەندى وسىنداي قاتەلىكتى قايتالاماي, ينفراقۇرىلىمدىق شەشىمدەردى ابدەن سۇزگىدەن وتكىزىپ, قوعام تالقىسىنا ۇسىنىپ بارىپ قابىلداۋ قاجەت», دەيدى ەكونوميست ماقسات حالىق.