استانا ءومىر سۇرۋگە وتە قولايلى قالاعا اينالادى

كەشە «استانا وپەرا» تەا­ترىندا ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ توراعا­لىعىمەن ەلوردانى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەس بولىپ ءوتتى. مىنە, ەلوردامىزدى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە استانا رەتىندە جاريالا­عا­نىمىزعا 16 جىل بولادى. وسى جىل­داردىڭ ىشىندە ءبىز قىرۋار شارۋالاردى تىندىردىق. ءبىز الەمدەگى ەرەكشە وزىق قالالاردىڭ ءبىرى رەتىندەگى ەلوردامىزدى سالدىق. استانا بۇگىندە ادەمىلىگى جاعىنان دا, ادامدارعا قولايلىلىعى جاعى­نان دا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ وزىق قالالاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلە جاتىر. قالامىزدىڭ گۇلدەنۋىنە بار­لىق حالىق, قالا اكىمدىگى, وسى وتىر­عان بارلىعىڭىز ەرەكشە ۇلەس قوستىڭىزدار. ول ءۇشىن تەك قانا ريزاشىلىق پەن راحمەتىمدى ايتا­مىن. بۇل – ءبىر. دەگەنمەن, ءبىز ەش­ۋاقىتتا ىستەگەنىمىزگە توقمەيىلسىپ توقتاپ قالمايمىز, قالامىزدى ودان ءارى دامىتۋ جولىندا بارلىق جاعدايلاردى جاساۋىمىز كەرەك. ءبىز ەلوردامىزدى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ كورىكتى قالالارىنىڭ, الەمدەگى ءومىر سۇرۋگە ەڭ قولايلى قالالاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋىمىز كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە. ودان ءارى ەلباسى وسى 16 جىل ىشىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا استاناسىن سالۋ ماقساتىندا وراسان زور جۇمىس اتقارىلعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. استانانى بۇگىندە الەم­دەگى اسا سەرپىندى دامىپ كەلە جات­قان قالا دەپ ەسەپتەيمىز. مۇنى تەك ءبىز عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ساراپشىلارى مويىندايدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن وسىنداي ەلوردا سالعانىمىزعا ماقتانامىز. جەتكەن جەتىستىكتەر ۇلكەن. سونىمەن بىرگە ءبىز قازىر بۇدان دا جوعارى مەجەلەردى بەلگىلەپ, استانامىزدى ءومىر سۇرۋگە ەڭ قولايلى قالالاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ جولىندا مىندەتتەر قويىپ وتىرمىز. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ قالامىزبەن بارلىق جاعىنان, اۋا رايى, تابيعاتى جاعىنان دا ۇقساس قالالاردى ۇلگى تۇتۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, كانادا ەلىنىڭ قالالارىمەن, سونىمەن بىرگە, سينگاپۋر سياقتى ءبىزدىڭ قالامىزبەن ۇقساس جاعدايلارى بار قالالارمەن دەڭگەيلەسۋىمىز كەرەك. ودان ءارى مەملەكەت باسشىسى قالا ەكونوميكاسىنا توقتالدى. قالاداعى ءوندىرىس ونەركاسىبىنىڭ كولەمى 260 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, 7 پايىزعا ءوستى. ەكونوميكاعا 545 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىندى. بۇل جاقسى كورسەتكىش. بۇگىندە قالادا شاعىن جانە ورتا بيزنەس قارقىندى دامىپ كەلەدى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى وندىرەتىن ونىمدەر جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ 40 پايىزىن قۇرايدى. شاعىن كاسىپكەرلىككە جۇمىسقا قابىلەتتى قالا تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قاتىسىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تۇسەتىن تابىستىڭ 70 پايى­زىن بەرەدى. بۇل بۇكىل قازاق­ستانعا ۇلگى بولارلىق جاقسى كور­سەت­كىش. وتكەن جىلى قالادا 1 ميلليون 100 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. 4 مەكتەپ, 8 بالالار باقشاسى جانە بىرقاتار دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى سالىندى, دەدى پرەزيدەنت. ءوزىنىڭ سالتاناتى جاراسقان ەرەكشە نىساندارىنىڭ ناتيجەسىندە ەلوردا ءىرى مادەنيەت, ساۋدا جانە تۋريستىك ورتالىققا اينالدى. سوڭعى جىلى استاناعا 1 ميلليوننان استام تۋريستەر, ونىڭ ىشىندە 100 مىڭنان استام شەتەل تۋريستەرى كەلگەن. تاياۋ جىلدار ارالىعىندا اتقارىلاتىن مىندەتتەر ساناتىندا قالانىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ جوعارى دا جاۋاپتى مىندەت – ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن جوعارى دارەجەدە وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. بۇل قالامىزدىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى. ەلوردامىزدا ساپالىق دەڭگەيى اسا جوعارى جاڭا ورتالىق سالىنادى. ءبىز ەكسپو قالاشىعىن سالىپ قانا قويمايمىز, ءبىز بولاشاققا باعدار العان قۇرىلىس نىساندارىن سالامىز. كورمە قالاشىعىندا تەك «جاسىل ەكونوميكاعا» عانا قاتىستى ەمەس, سونىمەن بىرگە, وزىق تەحنولوگياعا جاۋاپ بەرەتىن يننوۆاتسيالىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. ۋاقىت از, اتقاراتىن جۇمىس اۋقىمى زور. سوندىقتان بارىنشا جۇمىلىپ ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى. سودان كەيىن ەلباسى بايانداما جاساۋ ءۇشىن ءسوز كەزەگىن قالا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە بەردى. – بۇگىن استانانىڭ دامۋى بارىسى جايىنداعى ءداستۇرلى كەڭەس­تە جۇزدەسىپ وتىرمىز, دەدى بايانداماشى. وتكەن كەڭەستەن بەرگى ارالىقتا اتقارىلعان جۇمىستىڭ ناتيجەلەرى جامان ەمەس. جالپى العاندا, 2008 جىلدان بەرى ەلوردامىزدى دامىتۋ ماقساتىندا ءسىزدىڭ تاراپىڭىزدان 323 حاتتامالىق تاپسىرمالار بەرىلدى. ونىڭ 243-ءى تولىق ورىندالدى. 80 تاپسىرماڭىز ءىس جۇزىنە اسىرىلۋ ۇستىندە, ال 38 تاپسىرما ۇكىمەتپەن بىرىگىپ جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2013 جىلى قالانىڭ جالپى وڭىرلىك ءونىمىنىڭ كولەمى 2,7 تريلليون تەڭگەگە جەتىپ, جان باسىنا شاققانداعى بۇل كورسەتكىش 23 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. وتكەن جىلى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كولەمى 6,7 پايىزعا ءوسىپ, 263,2 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. قازىرگى تاڭدا ەلوردانىڭ ەكونوميكالىق نەگىزىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سەكتورى قۇرايدى. ولار جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ 60 پايىزىن وندىرەدى. وتكەن جىلى قالاداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى 1 تريلليون 200 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. بۇگىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى قالا تۇرعىندارىنىڭ 77 پايىزى, ياعني 316 مىڭ ادام ەڭبەك ەتەدى. كەلەسى جىلدان باستاپ ەلوردا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 7,5 ميلليارد تەڭگە, ال 2016 جىلدان باستاپ 17,3 ميلليارد تەڭگە قارجى اۋداراتىن بولادى. ياعني استانا قالاسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورى بولىپ سانالاتىن الدىڭعى قاتارلى 4 ءوڭىردىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ودان ءارى قالا اكىمى ەلوردانىڭ ەكونوميكالىق دامۋى بارىسىندا يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ باعىتىنا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا قالادا جۇمىس ىستەپ تۇرعان يندۋستريالىق پاركتىڭ قوسقان ۇلەسى زور. بۇگىندە يندۋستريالىق پارك­تەر اۋماعىندا جالپى قۇنى 180 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 49 جوبا ءىس جۇزىنە اسىرىلۋدا. وسىندا جۇزەگە اسىرىلعان 19 جوبا بۇگىندە ويداعىداي جۇمىس ىستەپ تۇر. 2014 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تاعى دا 4 ءىرى كاسىپورىن ىسكە قوسىلماق. جالپى العاندا, يندۋستريالىق پاركتە جوسپارلانعان بارلىق كاسىپورىندار 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تولىق ىسكە قوسىلاتىن بولادى. «قولجەتىمدى باسپانا-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2013 جىلى 3 تۇرعىن ءۇي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىرگى كەزدە 4 مىڭنان استام پاتەردەن تۇراتىن 11 كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى سالىنىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە 8 تۇرعىن ءۇي كەشەنى اعىمداعى جىلى اياقتالادى. ال كوپ پاتەرلى 3 تۇرعىن ءۇي كەشەنى 2015 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى. قازىر نەگىزىنەن قۇرىلىس جۇمىستارى باس جوسپار اياسىنداعى باسىمدىق بەرىلگەن بەس باعىت بويىنشا ءجۇر­گىزىلۋدە. 2013 جىلى 4 ورتا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلسە, ۇستىمىزدەگى جىلى 9 جاڭا مەكتەپ قۇرىلىسى سالىنباق. بيىل قۇرىلىس ماماندارىن دايارلايتىن 800 ورىندىق 1 كوللەدج پايدالانۋعا بەرىلىپ, ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ماماندارىن دايارلايتىن 800 ورىندىق تاعى ءبىر كوللەدجدىڭ قۇرىلىسى باستالماق. 2012-2013 جىلداردا قالامىزدا 2 اۋرۋحانا جانە 2 ەمحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. 2014 جىلى سول جاعالاۋدا ءبىر اۋىسىمدا 500 ادام قابىلدايتىن امبۋلاتوريالىق ەمحانالىق كەشەن, سونىمەن بىرگە, يلينكا كەنتىندە 2 ەمحانا, دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى كوشەدە 1 ەمحانا پايدالانۋعا بەرىلەدى. ءسويتىپ, قالا تۇرعىندارىنا ەمحانالىق قىزمەت كورسەتۋ تولىق دارەجەسىندە شەشىم تابادى. ودان ءارى بايانداماشى ەلوردانى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. قازىر قالاعا 60 مىڭ توننا كولەمىندە كوكونىس ونىمدەرىن ساقتايتىن قويما ورىندارى قاجەت. وتكەن جىلى 3 قويما قۇرىلىسى سالىندى. قازىر قالا بويىنشا 22 مىڭ توننا كوكونىس ونىمدەرىن ساقتايتىن قويمالار بار. بيىلعى جىلى جالپى كولەمى 11 مىڭ توننا كوكونىس ساقتاۋعا ارنالعان 3 قويما پايدالانۋعا بەرىلەدى جانە جالپى كولەمى 13 مىڭ توننا كوكونىس ساقتاۋعا ارنالعان 3 قويمانىڭ قۇرىلىسى باستالماق. 2016 جىلى قالا سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرۋ مەجەسىنە قول جەتكىزىلمەك. بۇگىنگى كۇنى قالادا جالپى قۋاتى 2,5 مىڭ توننا كوكونىس وسىرۋگە نەگىزدەلگەن 2 جىلىجاي جۇمىس ىستەسە, جالپى قۋاتى جىلىنا 6,9 مىڭ توننا كوكونىس وسىرۋگە نەگىزدەلگەن 3 جىلىجاي قۇرىلىسى سالىنۋدا. بايانداماشى ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا قالانى كوگالداندىرۋ جانە اباتتاندىرۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىسقا دا جان-جاقتى توقتالىپ ءوتتى. 2013 جىلى قالادا جالپى كولەمى 6 گەكتاردى قۇرايتىن 12 سكۆەر جاساقتالعان. ۇستىمىزدەگى جىلى قالادا 13 سكۆەر جانە 2 ساياباق قۇرىلىسى سالىنادى جانە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. بيىلعى جىلى ورتالىق ساياباقتى قايتا قۇرۋ جۇمىسى تولىعىمەن اياقتالادى. سونىمەن بىرگە, بيىل ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى جالپى كولەمى 190 گەكتار بولاتىن ساياباق قۇرىلىسى اياقتالادى. سايا­باقتا قاجەتتى بارلىق ينفرا­قۇرىلىمدارمەن بىرگە 15 مىڭنان استام اعاش بۇرشىك جاراتىن بولادى. سول سياقتى بوتانيكالىق باق ىسكە قوسىلاتىن بولادى. الداعى ۋاقىتتا قالادا اتقا­رىلاتىن مىندەتتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى قوعامدىق كولىك سالاسىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا قالاعا قاجەتتى اۆتوبۋستار سانى 900 بولسا, ونىڭ ىشىندە 350 اۆتوبۋس جەتىسپەيدى. بيىلعى جىلى 350 جاڭا اۆتوبۋس ساتىپ الىنباق. ءسويتىپ, قالاعا قاجەتتى اۆتوبۋس كولىگى تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى. ەلوردادا بيىلعى جىلى 2 كوممۋنالدىق اۆتوبۋس پاركىنىڭ قۇرىلىسىن باس­تاۋ جوسپارلانىپ وتىر. ول ءۇشىن يندۋستريالىق پارك اۋماعىندا 8,5 گەكتار جەر تەلىمى ءبولىندى. العاشقى جوبا بويىنشا قۇرىلىس مامىر ايىندا باستالىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازان ايىندا اياقتالماق. ال ەكىنشى كوممۋنالدىق پارك قۇرىلىسى 2014 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىجىلدىعىندا باستالماق. سونىمەن بىرگە, استانادا جاڭا تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ قۇرىلىسى باستالماق. بولاشاقتا قالادا 2 جاڭا اۆتوۆوكزال بوي كوتەرەدى. بۇگىندە بۇل ءىرى جوبالاردىڭ دايىندىق جۇمىستارى اياقتالدى, جەر تەلىمدەرى ءبولىندى. قۇرىلىس جۇمىستارى 2015 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا باستالادى. بايانداماشى استانا قالا­سىنداعى جالپى ۇزىندىعى 35 شاقىرىمدى قۇرايتىن كىشى كولىك ساقيناسىنىڭ قۇرىلىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ 20 شاقىرىمى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل جوبا اياسىندا سونىمەن بىرگە, 18 جول ايرىعى جانە كوپىر قۇرىلىستارى سالىندى. كىشى كولىك ساقيناسىنىڭ قۇرىلىسى 2016 جىلى تولىق اياقتالادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 20 مىڭ اۆتوكولىك قالانىڭ ورتا­لى­عىن اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك الادى. 2013 جىلى سارىارقا داڭعىلى بويىنشا ەسىل وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىردى جانە م-2 كوپىرىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. بيىلعى جىلى تاعى دا 2 ءىرى كوپىردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ كوزدەلۋدە. قالا بويىنشا جالپى ۇزىندىعى 120 شاقىرىم جاڭا جول قۇرىلىسى سالىنادى جانە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلەدى. سونىمەن بىرگە, بايانداماشى قالانىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كور­مەسىن وتكىزۋگە دايىندىق جۇمىس­تارى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتىپ, وسى ورايدا اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستاردى تىلگە تيەك ەتتى. «تمد ەلدەرىندە العاش رەت وتەتىن ەكسپو-2017 كور­مەسى – قازاقستاننىڭ نەگىزگى جوبالارىنىڭ ءبىرى. وسى ورايدا ءسىزدىڭ ەلىمىزدىڭ جۇرەگى بولىپ تابىلاتىن استانادا تاريحي ماڭىزداعى الەمدىك ءىس-شارانى وتكىزۋ تۋرالى باستاماڭىز جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ءسىز اتاپ وتكەندەي, كورمە قازاقستان ەكونوميكاسىندا جاڭا كەزەڭ بولىپ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ جاڭا الاڭىنا اينالدى», – دەدى ودان ءارى ءسوز العان «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسقارما توراعاسى تالعات ەرمەگياەۆ. توراعانىڭ ايتۋى بويىنشا, تىركەۋ قۇجاتى كورمە نىساندارىنىڭ بارلىق تەحنيكالىق قۇجاتتارىن قامتيتىن باستى جوس­پار بولىپ سانالادى. جاقىندا پاريج قالاسىندا قازاقستاندىق دەلەگاتسيا حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ (حكب) اتقارۋشى كوميتەتى وتىرىسىندا ەكسپو-2017-ءنىڭ تىركەۋ قۇجاتتارى بويىنشا ەسەپ بەردى. اتقارۋشى كوميتەتتىڭ مۇشەلەرى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ تىركەۋ قۇجاتىن ءبىراۋىزدان قولداپ, ۇستىمىزدەگى جىلعى 11 ماۋسىمدا پاريجدە وتەتىن حكب-ءنىڭ 155-ءشى باس اسسامبلەياسىنىڭ ماقۇلدانۋىنا ۇسىنۋعا شەشىم قابىلدادى. ماۋسىمدا «قازاقستان» ۇلتتىق پاۆيلونى قۇرىلىسىنا كىرىسەمىز. ەكى ايدان كەيىن حالىقارالىق تاقى­رىپتىق كورپوراتيۆتىك پاۆي­لونداردىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جۇمىستار باستالادى. تامىزدا ۇيىمداستىرۋشى كەڭسەسىن, ال قىر­كۇيەكتە تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى قۇرى­لىسىن قولعا الامىز. تولىقتاي العاندا, اعىمداعى جىلدىڭ جەل­توق­سانىندا 25 گەكتارداعى كورمە ايماعىنىڭ نولدىك تسيكلىن اياقتاي­مىز, دەدى ءوز سوزىندە تالعات ەرمە­گياەۆ. ەلوردانى ودان ءارى دامىتۋعا بايلانىستى وتكەن كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت سوڭعى بەس جىل ىشىندە استانا قالاسىنان مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن تۇسىمدەر ەكى ەسە ارتىپ, 60 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. كەلەسى جىلدان باستاپ ەلوردا ەل بيۋدجەتىنىڭ نارلەندىرۋشىسى بولادى. ءون­دىرىلگەن ءونىم كولەمىن, اكتيۆ­تەر قۇنىن ەسەپتەگەندە اس­تانا قازىردىڭ وزىندە مەملەكەت تاراپىنان سالىنعان شىعىن­دى تولىق اقتادى. ءبىز قازاقستان­نىڭ ۇلتتىق بايلىعىنا قار­قىن­دى دامۋىن بارعان سايىن جالعاس­تىرىپ وتىرعان تۇتاس ءبىر قالا­نى قوستىق, دەدى مەملەكەت باسشى­سى. ودان ءارى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ قالا ەكونوميكاسىنا سالىن­عان ينۆەستيتسيانىڭ جارتىسى­نا جۋىعىن جەكەمەنشىك كاپيتالدىڭ ۇلەسى قۇرايتىندىعىن اتاپ كور­سەتتى. سولاي بولا تۇرسا دا, شەتەل كاپيتالىن تارتۋ جونىندەگى جۇمىس جوعارى دارەجەدە جۇرگىزىلمەي وتىر. 2013 جىلى ينۆەستيتسيانىڭ جالپى كولەمى 540 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن, ونىڭ ىشىندە شەتەل ينۆەستيتسياسى بار بولعانى 1,4 ميلليارد تەڭگەنى نەمەسە 0,2 پايىزدى قۇرادى. بىزدە ينۆەستورلارعا قىزمەت كورسەتەتىن ورتالىق, ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قۇرىلعان. الايدا, شەتەل ينۆەس­تيتسيالارىن تارتۋ سالاسىنداعى ناتيجە ويداعىداي ەمەس. ءبىزدىڭ قالامىزعا كوپتەگەن ەلدەردىڭ قىزىعۋشىلىعى بار, كوپشىلىگى قارجى سالعىسى كەلەدى, بىراق, ولار كوپتەگەن كەدەرگىلەرگە تاپ بولادى. قالادا بارلىق قىزمەت تۇرلەرىن ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋ جونىندە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇل شەتەل ينۆەستورلارىنا دا قاتىستى بولۋى كەرەك, ولارعا «ءبىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قىزمەت كورسەتىلۋى كەرەك, دەدى ەلباسى. مەملەكەت باسشىسى ماڭىزدى ەكونوميكالىق اكتيۆ بولىپ سانالاتىن استانالىق جەر تەلىمدەرىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. باس پروكۋراتۋرانىڭ دەرەگى بويىنشا, قالادا جالپى كولەمى 15 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن 800-دەن استام جەر تەلىمى يگەرىلمەي جاتىر. ولاردى قايتارىپ الۋ جانە بۇل جەرلەردى قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ىنتالى ينۆەستورلارعا بەرۋ جونىندەگى جۇمىستى ودان ءارى جالعاستىرۋ كەرەك. باس پروكۋراتۋرا يگەرىلمەگەن جەر تەلىمدەرى بويىنشا جاسالعان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى بويىنشا تەكسەرىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋى ءتيىس. قاجەت بولعان جاعدايدا يگەرىلمەگەن مۇنداي جەرلەردى قايتىپ الۋ جونىندەگى قۇجات بەرىلگەننەن كەيىن ونى ساتۋعا جانە سىيلاۋعا تىيىم سالۋ جونىندە زاڭناماعا وزگەرىس ەنگىزىلۋى كەرەك, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت استانانى دامىتۋعا بولىنگەن قار­جىنى پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىنە باسا نازار اۋداردى. وتكەن جىلى قالا بيۋدجەتىنەن تەك اكىمدىككە قاراستى ۇيىمدارعا 85 ميلليارد تەڭگە, ياعني قالا بيۋدجەتىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرايتىن قارجى بولىنگەن. ال بۇل ۇيىمداردىڭ 32-ءسى شىعىنمەن جۇمىس ىستەسە, 8-ءى بان­كروتتىق جاعدايعا جەتكەن. مەن بۇل پروبلەما تۋرالى جىل سايىن ايتامىن, الايدا شىعىندى وڭتايلاندىرۋ, مۇنداي كاسىپورىنداردى ازايتۋ بارىسىندا ەشقانداي جۇمىس جۇرگىزىلمەي كەلەدى. قالىپتاسقان وسىنداي احۋال بارلىعىن قاناعاتتاندىرىپ وتىر. بۇل ماسەلەنى شەشۋمەن شۇعىل اينالىسۋ كەرەك, دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوڭعى جىلدارى قالالىق اۋدانداردىڭ ارحيتەكتۋرالىق-قالا قۇرىلىسى جانە ينفراقۇرىلىمى اراسىندا ايىرماشىلىقتاردىڭ ۇدەپ بارا جاتقاندىعى تۋرالى دا اتاپ كورسەتتى. ماسەلەن, قالانىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندەگى الەۋمەتتىك نىساندار ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاعدايى ورتالىقتاعى جاعدايدان مۇلدەم باسقاشا. ءىس جۇزىندە الەۋمەتتىك كەسكىنى مۇلدە باسقا ورامدار سالىنۋدا. قالانىڭ شەتكەرى ايماقتارى كەلەڭسىز جاعدايدا بولۋعا ءتيىس ەمەس. ولاردىڭ تاراپىنا بىرىڭعاي كوزقاراس قالىپتاسىپ, ولار دا قالا قۇرامىندا دامۋى كەرەك, دەدى پرەزيدەنت. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسى قالالىق بازارلاردىڭ ۇسقىنسىز كەلبەتى, انتيسانيتارلىق جاعدايى جانە سالىق تولەمەۋى فاكتىلەرىنە جول بەرۋگە بولمايتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. ولاردىڭ بارلىق تالاپتاردى ورىنداۋى قاجەتتىگىن تاپسىردى. ەلباسى قالانى سۋ تاسقىنىنان قورعاۋ, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, №3 جەو قۇرىلىسىنا باقىلاۋ جاساۋدى كۇشەيتۋ ارقىلى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندەگى پروبلەمالاردى شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى. ءۇش جىل ىشىندە قالادا 330 شاقىرىم جول جوندەلدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى جول قۇرىلىسى ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە جانە ساپانى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە ەلوردادا قازاقستان بويىنشا ەڭ جوعارى قىلمىس دەڭگەيى تىركەلىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. وتكەن جىلى قىلمىس سانى 53 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە اۋىر قىلمىس ەكى ەسە وسكەن. ال قىلمىستى اشۋ دەڭگەيى 36 پايىزدى قۇراپ وتىر. قالا باقىلاۋ پۋنكتتەرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن 2 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمساعان, الايدا ولاردىڭ ەسەبىنەن قىلمىستى اشۋ دەڭگەيى بار بولعانى 1 پايىزدى قۇراعان. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت استانانى قالا تۇرعىندارى ءۇشىن قاۋىپسىز قالاعا اينالدىرۋ تۋرالى مىندەت قويدى. مەملەكەت باسشىسى قالادا بار مادەنيەت نىساندارىن پايدالانۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. بۇل مادەنيەت ورتالىقتارىندا قالا كەلبەتى قالىپتاسادى, تۇرعىنداردى ادەمىلىككە, ونەرگە, مۋزىكاعا باۋلۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلادى. بيۋدجەت ەسەبىنەن سالىنعان الەۋمەتتىك نىساندار ۇنەمى سول بيۋدجەتكە تاۋەلدىلىگىنەن شىعا المايدى. ولار بارىنشا ءتيىمدى پايدالانىلۋى قاجەت جانە تىم بولماعاندا وزدەرىنىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە جەتەتىن تابىس تابۋى كەرەك, دەدى ەلباسى. ەلباسى 120 مەملەكەت جانە كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىم­داردىڭ قاتىسۋى جوسپارلانىپ وتىرعان ەكسپو-2017 كورمەسىن ويد­ا­عىداي وتكىزۋ استانا قالا­سىنىڭ جانە جالپى ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ول استانا قالاسىنىڭ جانە الدا تۇرعان ەكسپو-2017 بۇكىل­الەمدىك كورمەسىنىڭ تانى­مالدىلىعىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. ءسوزىنىڭ قورى­تىندىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلوردانىڭ الدىندا الەمنىڭ جە­تەكشى قالالارىمەن باسەكەگە ءتۇسۋ ماقساتى تۇرعاندىعىن اتاپ كور­سەتتى. الەمدە قالالاردى ءارتۇرلى دارەجەدە باعالاۋ قالىپتاسقان, باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك ين­دەكسى, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى جانە قولايلىلىعى ءۇشىن, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى بويىنشا باعالاۋ رەيتينگتەرى بار. ءبىز وسىنداي رەيتينگتىك كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. تۇرعىندار وزدەرىنىڭ قالاسىن ءسۇيۋى جانە وندا سالىنعان بارلىق عيماراتتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىندا قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قۇرامىنا كىرۋ تۋرالى ماقساتى ايقىندالعان. سوندىقتان استانا قالاسىنىڭ الدىنا اسا جوعارى مىندەت – 2050 جىلى الەمدەگى ەڭ دامىعان 10 قالانىڭ قۇرامىنا كىرۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر, دەدى ەلباسى. كەڭەستە كوتەرىلگەن بارلىق ماسەلەلەر بويىنشا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, ونىڭ ىشىندە وكىلەتتى قالالىق قىزمەت ورىندارىنىڭ باسشىلارى ءتيىستى تۇسىنىك بەردى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان». ----------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.