كوكمايسا جايلاۋ جايلاعان, جەلىگە ق ۇلىن بايلاعان اتا قازاقتىڭ سان عاسىر بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەمى ءداستۇرىنىڭ ءبىرى – قىمىزمۇرىندىق. ۋاقىت شىمىلدىعى تۇمشالاعان, سولتۇستىكتەگى ەل جادىنان وشۋگە از-اق قالعان يگى ءداستۇر قايتا جاڭعىرىپ, ءتامام ەل ءبىر سەرپىلىپ قالدى.
بۇل جولعى قىمىزمۇرىندىق مەرەكەسى ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قارابۇلاق اۋىلىندا ءوتتى. الىستان كوز تارتاتىن اقشاڭقان كيىز ۇيلەر تىگىلگەن, جەلىگە ق ۇلىن بايلاعان مەرەكەگە جينالعان قاۋىم ءبىر-بىرىنە ارقا-جارقا بولىپ قۇتتىقتاۋلارىن دا ايتىپ جاتىر.
– قىمىزمۇرىندىق – بيە بايلاعان سوڭ قۇت بايلانعان قارا كۇبى العاش قوتارىلعاندا ەلگە بال سۋسىننان اۋىز تيگىزۋ ءراسىمى, – دەيدى ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ اكىمى الپىسباي قايىرجانوۆ, – ارىدەگى جانى جومارت, كوڭىلى دارحان اتا-بابامىز ءدامنىڭ العاشقىسىنا اۋىلدىڭ اقساقالدارى مەن ىرگەلەس وتىرعان كورشى-قولاڭدى شاقىرعان. ەنشىسى بولىنبەگەن قازاقتىڭ جومارت پەيىلىنىڭ جاراسىمدى بەلگىسى. بۇرىنعىدان قالعان «قىمىز – كوپتىڭ اسى» دەيتىن اتالى ءسوز بار. وسى ءسوزدىڭ استارىندا حالقىمىزدىڭ دارحاندىعى مەن قوناقجايلىعى, جومارتتىعى جاتقانداي. اتى باردا جەلىپ ءجۇرىپ, جەر تانىعان اتالارىمىز اسى باردا بەرىپ ءجۇرىپ ەل تانىعان.
كونە ءداستۇردىڭ كوپ كوكەيىندەگى سۇلباسى قايتا ءتىرىلىپ, ءتۇپتىڭ تۇبىندە تۇراقتى داستۇرگە اينالىپ جاتسا, قانداي جاراسىمدى. يگى اسەرى دە مول بولماق. ماسەلەن, ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى – جىلقىنىڭ جايىنا كوڭىل اۋدارىلار ەدى. قازىر جايىلىمنىڭ تارلىعىنان ۇيىرلەپ جىلقى ۇستاي الماي وتىرعان مالساق قاۋىم قانشاما. امالسىز شىدەرلەپ باعىپ وتىر. قايران دا قايران جىلقىنىڭ ءبىر باسىنا جەتىپ ارتىلاتىن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى دە از ەمەس. ايتالىق, كەشەگى كەڭەس زامانىندا سايىن دالا توسىندە ساعىمداي ۇيىتقىعان سايگ ۇلىكتەردىڭ ءتورت اياعى تۇسالىپ, كەلەشەگى كەسىلدى. تەحنيكاعا يەك ارتقان جۇرت جىلقىعا دەگەن جاناشىرلىقتى ازايتىپ الدى. تۇقىمىنىڭ دا ازىپ كەتۋى وسى كەزدەن باستالدى.
قىمىزمۇرىندىق مەرەكەسىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يۋنەسكو جانە يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسى جانىنداعى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى قورعاۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەت, « ۇلى تاعزىم» قوعامدىق قورىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. قولدانبالى ونەر شەبەرلەرى وزدەرىنىڭ كوز جاۋىن الاتىن بۇيىمدارىن جينالعان جۇرتتىڭ نازارىنا ۇسىندى. ادەمى ءان اۋەلەپ, اسەرلى بي بيلەندى. سپورت سايىستارى دا قىزعىلىقتى وتكىزىلدى. ەڭ باستىسى, بۇگىنگى مەيرامنىڭ تاقىرىبىنا ساي ۇيىمداستىرىلعان اتا ءداستۇرى ەدى. بوساعاسىنا بەرەكە بايلانعان اقشاڭقان كيىز ۇيلەردىڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ, تورىنە شىققان مەيماندار ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن سارى قىمىزدان تولعاي جۇتىپ وتىرىپ, اتا ءداستۇرى تۋرالى اتالى ءسوز ساباقتادى. ال ىرگەدە جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن ق ۇلىندى ىقشام كيىنگەن ەپتى جىگىتتەر قۇلاعىنان باسىپ تۇرىپ, نوقتالاپ جاتتى. مۇنان سوڭ جاس كەلىنشەكتەرگە بيە ساۋدىڭ قىر-سىرى كورسەتىلدى. قىمىز باپتاۋدىڭ ءوزى قىر-سىرى مول كاسىپ.
– اتاكاسىپتى قايتا جاڭعىرتۋدىڭ ناتيجەسىندە ەلدى ەڭبەكقورلىققا باۋلۋعا بولادى, – دەيدى ءبىرجان سال اۋدانىنىڭ تۇرعىنى مۇرات اجىباەۆ, – اۋىل بالالارى اۋىلدىڭ وسىنداي ءدامىن تاتىپ وسسە, دەنساۋلىعى مىقتى بولار ەدى عوي. وكىنىشكە قاراي, قازىر ەل ىشىندە وتىرىپ, بيە بايلامايتىندار كوبەيدى. قىمىزدىڭ دا ءبىر-اق ءتۇرى دايىندالادى. بالا كەزىمىزدە ءتۇر-تۇرىنەن اۋىز ءتيىپ ەدىك. وسى تۇرعىدان العاندا ەتنوفەستيۆالدىڭ ءتيىمدى ەكەنى داۋسىز. تۇتاستاي العاندا, الميساقتان جالعاسىپ كەلە جاتقان اتا ءداستۇردىڭ الپىس ەكى تامىرىنا قان جۇگىرتىپ, دارىپتەۋ.
اقساقالدىڭ ءسوز ءلامى شىندىق. ارىدەن قازساڭ, قىمىزعا بايلانىستى مەيرامداردىڭ مىڭ جىلدان استام تاريحى بار ەكەنى بەلگىلى. جالعىز الاش دالاسىندا عانا ەمەس, تۇركى, موڭعول مادەني ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العانى داۋسىز. مازمۇندىق تۇرعىدان ۇقساس وسىنداي مەرەكەلەر باشقۇرستان, بۋرياتيا, قىرعىزستان, موڭعوليا, ياكۋتيادا دا اتالىپ وتەدى.
بۇل كۇن قارابۇلاق اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى ەلدى مەكەندەر ءۇشىن اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان كۇن بولدى. جاستار جاعى ىلكىدەن شىرعا تارتقان اتا ءداستۇرىنىڭ ىزەتتى كورىنىسىن كورىپ, باعزى زاماننىڭ باعالى بەينەسىمەن تابىسقانداي. سوڭعى جاۋىنداردىڭ اسەرىنەن قاۋلاي وسكەن كوكمايسانىڭ ۇستىندە كونە زاماننىڭ كوركەم كورىنىسى كوشىپ كەلىپ قونعاندا, جىلىكتىڭ مايىنداي سارى قىمىز ساپىرىلىپ, حوش ءيىسى اڭقىپ, بار دالانى بەرەكە مەن ىرىستىڭ شۋاعى شومىلدىرىپ تۇر ەدى.
اقمولا وبلىسى,
قارابۇلاق اۋىلى