پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەگىن, تازا سۋ ءاربىر ۇيدە, ءاربىر وتباسىندا بولۋىن مىندەتتەگەن تاپسىرما جۇكتەگەن بولاتىن. سوڭعى جىلدارى پاۆلودار وبلىسىندا اۋىل تۇرعىندارىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ جۇمىستارى جۇيەلى جالعاسىپ كەلەدى. كەز كەلگەن اۋىلعا بارا قالساڭ, اكىم-قارالار جوبانىڭ اياقتالعانى ياكي جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنىپ جاتقانى جايلى كوكىرەكتەنىپ سويلەيتىنى بار. ىسكە قوسىلعان جوبالاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى – بولەك اڭگىمە. جاسىراتىنى جوق, بۇعان دەيىن سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشى بويىنشا پاۆلودار وبلىسى رەسپۋبليكادا كوش سوڭىندا جۇرگەن-ءدى. سايكەسىنشە, ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا جىل سايىن رەسپۋبليكالىق قازىنادان قوماقتى قاراجات بولىنۋدە. ەندىگى جەردە قارجىنى ءتيىمدى كادەگە جاراتۋ – باستى مىندەت.
«اقبۇلاقتىڭ» اقىرى...
ەستەرىڭىزدە بولسا, 2011 جىلى ەلىمىزدە «اقبۇلاق» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلىپ, ءار وڭىردە ءىرى جوبالار جۇزەگە استى. پاۆلودار وبلىسىندا بەلوۆود جانە ماي توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنعان بولاتىن. كوپتەگەن سەبەپپەن ءتيىستى جۇمىستار سان مارتە تۇرالاپ, وسىدان 2-3 جىل بۇرىن عانا سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتكەن جوبالارعا سوڭعى نۇكتە قويىلدى. بۇگىندە تۇرعىنداردى تازا سۋمەن قامتۋ شارالارى وزگە باعدارلامالار ارقىلى جالعاسىن تابۋدا.
«جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020», 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جەر» باعدارلامالارى اياسىندا اياققا تۇرعان جوبالار بار. قارجىدان شاشاۋ شىعارماۋ ءۇشىن قالا جانە اۋدان اكىمدەرىمەن بىرلەسىپ, ارنايى جول كارتاسى دا ازىرلەنۋدە. پاۆلودار وبلىسىندا ازىرگە تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى قالالىق جەردە 95 پايىزعا, ال اۋىلدىق جەردە 94,1 پايىزعا تەڭ ەكەن. وسىدان شامامەن 5 جىل بۇرىن كورسەتكىش نەبارى 19,4 پايىزدى قۇراعانىن ەسكەرسەك, ءبىراز شارۋانىڭ اتقارىلعانىنا كۇمان كەلتىرە الماسپىز. وبلىس باسشىلىعى 2023 جىلعا دەيىن بارلىق اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى 100 پايىز تازا سۋدىڭ ءدامىن تاتادى دەپ سەندىرۋدە.
بىردەن ايتۋ كەرەك, ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ جوباسى اۋىلداعى حالىقتىڭ سانىنا بايلانىستى ىسكە قوسىلادى. اتاپ ايتساق, تۇرعىندار سانى 200-دەن اسسا عانا ءىرى جوبا قولعا الىنادى. ال 200-دەن تومەن بولسا, اۋىلداعى اعايىن كەشەندى بلوك ءمودۋلىن (كبم) جانە سۋ بولەتىن مۇنارالاردان تازا سۋدى پايدالانا الادى. بۇل ساناتقا وبلىس بويىنشا 110-نان استام ەلدى مەكەن ەنگەن. ال تۇرعىندار سانى 50-دەن تومەن ەلدى مەكەندەردى بىرىكتىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ جاتقاندىقتان, ول جەردە قانداي دا ءبىر قۇرىلىس جۇرگىزىلەدى دەپ ايتۋ قيىن.
باياناۋىلداعى بايانسىز جوبالار
وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسحات جاكۋپوۆتىڭ مالىمەتىنشە, بىلتىرعى جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە 12,7 مىڭ ادام ساپالى اۋىز سۋدىڭ ءدامىن تاتىپتى.
– بيىل وڭىردە 27 جوبا ىسكە قوسىلادى دەپ كۇتىلۋدە. ءسويتىپ, تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشىن 97,5 پايىزعا جەتكىزبەكپىز. پروبلەمالار دا جوق ەمەس. بۇگىندە سۋ قۇبىرلارىن سالۋ جانە قايتا جاڭعىرتۋ بويىنشا مەردىگەرلەردىڭ شالاعاي ارەكەتى سالدارىنان 4 جوبا كەستەدەن كەشىگۋدە. اتاپ ايتساق, باياناۋىل اۋدانىنا قاراستى سۇلۋجون, تسەس (مايكوبە) جانە قىزىلشىلىك ەلدى مەكەندەرىندە, تەرەڭكول اۋدانىنا قاراستى قىزىلتاڭ اۋىلىنداعى جوبالاردىڭ تاعدىرى قۇزىرلى ورگانداردىڭ ارالاسۋىمەن دۇرىس شەشىمىن تابادى دەپ كۇتىلۋدە, – دەيدى ا.جاكۋپوۆ.
بىلۋىمىزشە, باياناۋىل اۋدانىنداعى وزگە اۋىلداردىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. ءتىپتى اۋدان ورتالىعىنداعى احۋال كۇردەلى. بەلگىلى بولعانداي, جوباعا كوپتەگەن ءۇي كىرمەي قالعان. اكىمدىكتەگىلەر 222 ءۇيدىڭ جارتاستى جەردە ورنالاسقانىن ايتادى. ياعني ءاۋ باستا جوبادا تاۋ جىنىستارىن شىعارۋ, ەلەكتر-مونتاجداۋ جۇمىستارى, سۋ قۇبىرىنىڭ جىلىتۋ كابەلىن ەلەكتر جەلىلەرىنە قوسۋ كوزدەلمەگەن. بۇگىندە اۋداندىق بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرىلىپ, جاڭا جوبالىق-سمەتالىق قۇجات ازىرلەنىپ جاتقان كورىنەدى. جارتاستى جەرلەردە ورنالاسقان ۇيلەردى جوبا قولعا الىنباس بۇرىن نازاردا ۇستاۋعا بولماس پا ەدى؟ جوبالاۋشى اۋىلدىڭ «ەسىك-تەسىگىن» دۇرىس بىلە قويماس. بۇل ىسكە ءاتۇستى قاراعان جەرگىلىكتى اكىمنىڭ سالعىرتتىعى ەمەي, نەمەنە؟!
جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىلەردە اتالعان اۋدانعا قاراستى ۇزىنبۇلاق اۋىلدىق وكرۋگى اقشي اۋىلىنداعى سۋ قۇبىرىن توسەۋ جۇمىستارى بارىسىنان بەينەجازبالار تارادى. وندا تۇرعىندار مەردىگەرلەردىڭ ءتيىستى شارالاردى قاتە ىستەپ جاتقانىن ايتىپ, دابىل قاققان ەدى. ءمان-جايدان حاباردار بولۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بەلسەندى سۇڭقار احانوۆقا حابارلاسقان ەدىك.
– قالادان اۋىلعا كەلسەم, مەردىگەر 2-3 كۇننىڭ ىشىندە 500 مەتر جەرگە قۇبىر توسەپ ۇلگەرىپتى. «مۇمكىن ەمەس, بۇل قالاي بولدى ەكەن؟» دەگەن كۇماندى ويمەن جۇمىس اتقارىلىپ جاتقان اۋماققا بارسام, قۇبىر توسەۋ ەشقانداي تەحنولوگيالار ساقتالماستان قالاي بولسا سولاي جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. قۇبىر توسەلمەستەن بۇرىن جەر جاقسىلاپ تەگىستەلىپ, 10 سم جەرگىلىكتى ۇساق توپىراق سەبىلۋى كەرەك. ونى نازارعا الماپتى. كەيىن پلاستيك قۇبىر قولمەن توسەلۋى قاجەت. جۇمىسكەرلەر بولسا اۋىر تەحنيكانى پايدالانۋدا. تەحنيكا ارقىلى قۇبىرعا كىشكەنە عانا سىزات تۇسكەننىڭ كەسىرى كوپ. قۇبىردىڭ ۇستىنەن تاعى 30 سانتيمەترگە دەيىن توپىراق سەبىلىپ, ارنايى اپپاراتپەن مىقتاپ تىعىزدالادى. ايتپەسە, توپىراق اراسىندا تاس قالىپ قويسا, كەيىن قۇبىر قىسىممەن قوزعالعاندا تاس قاجاپ, قۇبىر جارىلۋى مۇمكىن. سودان كەيىن عانا اۋىر تەحنيكامەن تەگىستەي بەرسە بولادى. ال جۇمىسكەرلەر جەڭىل جولدى تاڭداپ, بار شارۋانى تەحنيكامەن تىندىرعىسى كەلەدى. تاعى ءبىر كەمشىلىك, جەردىڭ قۇنارلى قاباتى بولەك الىنىپ, قۇبىر توسەلگەننەن كەيىن قايتادان ورنىنا قويىلۋى كەرەك-ءتىن. مەردىگەر باسشىسى بۇل شارۋا جوبادا جوق ەكەنىن العا تارتادى. بىلاي قاراساڭ, ماڭىزدى ەمەس سياقتى. نە ءۇشىن كەرەك؟ اۋەلى سارى توپىراق پايدالانىلىپ, كەيىن جەردىڭ ۇستىڭگى قۇنارلى قاباتىمەن تەگىستەلسە, قۇبىر توسەلگەن اۋماق بۇرىنعى قالپىن ساقتاپ, قارا جەر بولىپ قالادى. مەردىگەرلەر بولسا سارى توپىراقپەن تەگىستەي سالادى. سالدارىنان جەر ەزىلىپ, ادامعا دا, مالعا دا ىڭعايسىزدىق تۋدىرادى. جەردىڭ قۇنارلى قاباتى قالىپتاسقانشا 40-50 جىل ۋاقىت قاجەت شىعار, – دەيدى س.احانوۆ.
بەينەجازبالاردان كورگەنىمىزدەي, جەردەن سۋ شىعىپ جاتىر ەكەن. مەردىگەر ۇيىم بولسا, سۋ سورۋ جۇمىستارى جوبادا قاراستىرىلماعانىن العا تارتىپ, قۇبىرلاردى توسەۋگە اسىق. جوبانى وزگەرتۋ ءۇشىن قوسىمشا قاراجات قاجەت ەكەنىن سىلتاۋراتىپ الەك. «ول قارجى يگەرىلمەسە, قايتادان قايتارىپ الادى» دەپ ۇركىپ جۇرگەن كورىنەدى. جەرگىلىكتى اكىمدىك تە مەردىگەردىڭ سوزىنە ەرىپ, تۇرعىنداردى تىنىشتاندىرۋعا تىرىسۋدا. «جوبانى تۇزەتۋ ءۇشىن قاراجات, ۋاقىت كەرەك. جوبا توقتاپ قالادى. وسىدان دا ايىرىلىپ قالامىز», دەپ باسۋ ايتىپ ءجۇر ەكەن.
– «نولدىك سمەتا» دەگەن ۇعىم بار. ياعني ماڭىزدى شارۋاعا قاراجات جەتپەي جاتسا جوبادا قاراستىرىلعان اسا ماڭىزدى ەمەس شارۋادان قاراجاتتى باعىتتاۋعا بولادى. ايتپاعىم, جوباعا تۇزەتۋ جاساماي-اق اباتتاندىرۋ ءىس-شارالارىنا قاراستىرىلعان قاراجاتتى پايدالانسا ەكەن دەيمىن. قازىرگى كەزدە قۇبىردىڭ دۇرىس توسەلۋى ماڭىزدى بولىپ تۇر. جەر ۇستىندەگى اباتتاندىرۋ ءىسى كەيىن اتقارىلا جاتار. كوپ ۋاقىت وتپەي, قۇبىر جارىلىپ تۇرعىندار زاردابىن تارتىپ جاتسا وكىنىپ قالامىز. ونداي وقيعالار كوپ. قاتەلىكتى كوزبەن كورىپ, قۇبىرلاردىڭ دۇرىس توسەلۋىن باقىلاۋ «باقىتى» بۇيىرىپ تۇر ەكەن. تۇرعىندار باس كوتەرگەنگە دەيىن تەحنيكالىق قاداعالاۋ ماماندارىنىڭ رۇقساتىنسىز 500 مەتر اۋماققا قۇبىرلار زاڭسىز توسەلدى. جەمقورلىقتىڭ ءيسى شىعاتىنداي ما قالاي؟ ۋ-شۋ بولعاننان كەيىن عانا ءتيىستى مامان كۇنى-ءتۇنى قازىلعان ۋچاسكەنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇر, – دەيدى س.احانوۆ.
قايتا بۇل اۋىلدا سۇڭقار سياقتى قۇبىر توسەۋدىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن ازامات بار. ايتپەسە, اقشي اۋىلى دا جوبا ىسكە قوسىلعانىمەن, تۇرعىندارى ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكىزە الماي وتىرعان ەلدى مەكەندەردىڭ قاتارىنا كىرەتىن ەدى. ءالى قۋانۋعا ەرتە. سەبەبى مەردىگەردىڭ ءار ادىمىن اڭدىپ وتىرۋعا تۇرعىنداردىڭ شاماسى جوق. مىندەتتى ەمەس تە. حالىق جەرگىلىكتى اكىم باستاعان قۇزىرلى ورگاندار جوبانىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا باس-كوز بولادى دەگەن سەنىمدە.
ءتاريفتىڭ تاعدىرى
تاريف دەسە تۇرعىنداردىڭ ەلەڭ ەتە قالاتىنى راس. ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى جوباسىن ىسكە قوسۋ ءبىر بولەك, ونى كۇتىپ-ۇستاۋ – ماڭىزدى ءىس. بۇل شارۋادان تابىس تۇسپەيتىندىكتەن, كەز كەلگەن كاسىپكەر جاۋاپكەرشىلىگى مول جۇمىستى الۋعا ىنتالى ەمەس. دەسە دە جەرگىلىكتى اكىمدەر رەتىن تاۋىپ, تۇرعىندارعا قولجەتىمدى باعامەن سۋ بوساتىپ وتىر.
بۇگىندە ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ كوميتەتى 2022 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن كوممۋنالدىق تاريفتەرگە موراتوري جاريالاعانى بەلگىلى. وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى باسشىلىعىنىڭ مالىمدەۋىنشە, كەيىن اۋداندار بويىنشا بىرىڭعاي تاريف ەنگىزۋ قاراستىرىلۋدا. سۋ قۇنىن سۋبسيديالاۋ جايى دا ارا-تۇرا ايتىلىپ ءجۇر. ايتپەسە, ءار اۋداندا تاريف باعاسى ءارتۇرلى. جالپى, تاريف باعاسى ماتەريالدىق شىعىندار مەن وندىرىستىك پەرسونالدىڭ ەڭبەكاقىسىن ەسەپتەۋ ارقىلى بەكىتىلەدى.
تاريف جوبا ىسكە قوسىلعاننان كەيىنگى اڭگىمە عوي. ماماندارمەن اڭگىمەلەسكەنىمىزدە جوبانى ازىرلەۋ وڭاي شارۋا ەمەستىگىن ايتادى. ءبىر اۋىلعا سۋ قۇبىرىن تارتۋدىڭ وزىنە كەم دەگەندە 4-5 جىل ۋاقىت قاجەت ەكەن. اتاپ ايتساق, ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ 3 كەزەڭنەن تۇرادى. ەڭ اۋەلى جەراستى سۋ كوزدەرىن ىزدەستىرۋ-بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. وعان شامامەن 3 جىلداي ۋاقىت جۇمسالادى. مەردىگەر ۇيىم جىل بويى سۋدىڭ دەڭگەيىن, ساپاسىن انىقتاپ, «قازجەر قويناۋى» ورتالىعىنا ساراپتامالىق قۇجاتتاردى جىبەرەدى. ول جاقتان قولداۋ تاپسا عانا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەنەدى. ودان كەيىن جوباعا قاراجات قاراستىرۋ, كونكۋرس جاريالاۋ, قىسقاسى, سۋ قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستارىنىڭ ماشاقاتى كوپ.
قورىتا ايتساق, تۇرعىنداردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىل سايىن قازىنادان قوماقتى قاراجات بولىنۋدە. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر اۋىلداردا مەردىگەردىڭ سالعىرتتىعىنان ءتيىستى جۇمىستار كەشىگۋدە. سەبەبى دۇرىس باقىلاۋ جوق. جەرگىلىكتى اكىمدەر «شايناپ بەرگەندى جۇتا الماي», سۋ, جول, جارىق سياقتى نەگىزگى جوبالاردى قاداعالاماي اي باعىپ وتىرعانى وكىنىشتى-اق. ساپالى اۋىز سۋ – تەك زور دەنساۋلىقتىڭ كەپىلى ەمەس, اۋىلداعى اعايىننىڭ اتا قونىسىندا تۇراقتاپ قالۋىنا جاسالعان قۋاتتى ينفراقۇرىلىم ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون.
پاۆلودار وبلىسى