تىڭ قۇجاتتار جيناعى جاريالاندى

قوس تومدىققا 1921-1923 جىل­دارداعى اشار­شىلىق تاريحىنا قا­تىست­ى تىڭ قۇجاتتار مەن ماتەريال­دار العاش رەت توپتاستىرىلىپ, عىلى­مي اينا­­لىمعا ەنگىزىلىپ وتىر. تا­­ريحي ادى­لەتتىلىكتى قا­لپىنا كەلتىرۋگە باعىت­تا­­لىپ وتىرعان ارحيۆ ما­مان­دارىنىڭ اۋقىمدى جۇ­مىسى وتكەن جىلى مامىر ايىندا قولعا الىنىپ, جىل سوڭىنا قاراي اياقتالعان بولاتىن. ءبىراز ۋاقىت باسپادا جاتىپ قال­عان كىتاپ مەتسەنات عاني سما­حان ۇلىنىڭ قولداۋ كور­­سەتۋىمەن جا­رىق­­قا شى­عىپ وتىر.

ارحيۆ دەرەكتەرى حالقى­مىز باسىنان كەشىرگەن اسا اۋىر ناۋبەتتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى جالعاسقانىن ايعاق­تايدى. 1918-1919 جىلدارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا قاراستى قازاق جەرلەرىندە, 1921-1923 جىلدارى قازاق اكسر-ءىنىڭ 5 گۋبەرنياسى مەن 1 ۋەزىندە جانە 1928-1934 جىلدارى بۇكىل قازاقستاندا بولعان الاپات اشتىقتان ۇلتىمىز ورنى تولماس شىعىنعا ۇشىرادى. جيناق ماتەريالدارىنا سۇيەنەتىن بولساق, قازاق حالقىنىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا بىرنەشە الاپات اشتىقتى باستان كەشىرگەنىنە كوز جەتكىزە تۇسەمىز.

سونىڭ ءبىرى – 1921-1923 جىلدارداعى اشار­شىلىق ەدى. بۇل اشارشىلىق – تەك قازاق­ستاننىڭ 5 گۋبەرنياسى مەن 1 ۋەزىن عانا ەمەس, كەڭەستىك رەسەي فەدەراتسياسى­­نىڭ ­30-دان استام گۋبەرنياسىن قامتىدى. اسى­رەسە رەسەيدىڭ سامارا, ساراتوۆ, پوۆولجە, وڭتۇس­تىك ۋكراينا, قىرىم, باشقۇرتستان, پري­ۋرالە جانە باتىس ءسىبىر ايماقتا­رى اشار­شىلىقتان قاتتى زارداپ شەكتى. اشار­شىلىق جايلاعان وسى 35 گۋبەرنيا­نى مەكەندەگەن 90 ميلليون حالىقتىڭ 33 ميلليونى (رەسمي مالىمەتتەردە 22 558 550 ادام) اشتىقتىڭ اۋىر زاردابىن تارتسا, ونىڭ 5 ميلليوننان استامى الاپات اشتىقتىڭ قۇر­بانى بولدى. بىراق بۇگىنگى تاڭعا دەيىن 1921-1923 جىلدارداعى اشارشىلىق پەن ونىڭ سالدارىنان ءورشي تۇسكەن جۇقپالى اۋرۋلار جانە ىندەت­تەردەن قايتىس بولعان ادامداردىڭ سانىن ناق­تى انىقتاعان بىردە-ءبىر زەرتتەۋ جۇ­مىسى جوق. 1921-1923 جىلدارى قازاق­ستاندا بولعان اشارشىلىق تاريحى – وتان­دىق تاريحناماسىنىڭ وسال تۇس­تارى­نىڭ بىرىنە جاتادى. بۇل تاقى­رىپ كە­شەگى كەڭەس تاريحناماسىندا دا دۇ­رىس قاراس­­تىرىلمادى. زەرتتەۋشىلەر ازا­مات سوعى­سىنان كەيىن بولعان 1921-1922 جىل­دارداعى اشار­شىلىقتىڭ باستى سەبەپتەرى رەتىندە كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ جولىن­دا­عى كۇرەس بارىسىندا شارۋا­شىلىقتىڭ كۇي­زە­لىس­كە ۇشىراۋىن, قۋاڭشىلىقتى, ازا­مات سوعى­سىنىڭ قيىن­شىلىقتارىن, بيلىك تارا­پىنان جىبەرىلگەن ەكونوميكالىق قاتە­لىكتەردى باسا كورسەتەدى.

قازاقستاندىق تاريحنامادا اشتىق ماسە­لەسىنىڭ سەبەپتەرى مەن زارداپتارىن قاراس­تىرعان م.قوزىباەۆتىڭ ەڭبەكتەرى جوعارى باعالانادى. اكادەميك ءوزىنىڭ عىلىمي تۇجى­رىمدارى مەن ۇستانىمدارىن مەرزىمدى باسىلىمداردا جاريالانعان ماقالالارى مەن گازەت تىلشىلەرىنە بەرگەن سۇحباتتارىندا اشىپ كورسەتۋگە تىرىسقان. عالىمنىڭ ەسە­بىن­شە, 1921-1922 جىلدارداعى اشتىقتان قازاق­تار ۇلكەن دەموگرافيالىق اپاتقا ۇشى­­راعان. تاريحشى عالىم ت. وماربەكوۆ اشار­­شى­لىقتىڭ شىعۋىنا رەسەيدەگى ازامات سوعى­سى­نىڭ كەسىرىنەن قازاق دالاسىنداعى شا­رۋا­­شىلىقتاردىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراۋى جانە تابيعي اپات, قولايسىز اۋا رايىنىڭ سالدارىنان تۋعان جۇت اسەرى بولدى دەگەن جالپى تۇجىرىمدارمەن كە­لىسپەيدى. ال قازاق جەرىندەگى ءحىح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ 20-شى جىل­دارىنداعى جۇت پەن اشار­­شى­لىق ناۋبەتى تۋرالى ءار­حيۆ­تىڭ بۇرىن عىلىمي اينالىمعا تار­تىلماعان قۇجاتتارى نەگىزىندە جا­زىلعان س.سماعۇلوۆانىڭ «اشار­شى­لىق قاسىرەتى» مونوگرافياسى ىر­گەلى جانە العاشقى زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى.

1921-1922 جىلدارداعى اشار­شىلىق­تىڭ قازاق­ستان­عا تيگىز­گەن زاردابىن ءبىلۋ ءۇشىن 1920 جىلى جانە 1926 جىلى جۇرگىزىلگەن حالىق ساناعىنىڭ مالى­مەتتەرىنە جۇگىنۋگە تۋرا كە­لەدى. 1920 جىلدىڭ 28 تامىزىنا دەيىن جۇر­گىزىلگەن دەموگرافيا­لىق ساناق بو­يىنشا قازاق­ستان­دا (سول كەز­دەگى تاكسر قۇ­رامىنداعى جەرلەردى قوس­پاعاندا) بارلىعى – 4 781 263 ادام. ال 1920 جىلى قازان ايى­نىڭ سوڭى­نا دەيىن جۇرگىزىلگەن اۋىلشارۋاشى­لىق ساناعى بويىنشا قاكسر بويىنشا 4 369 650 ادام اۋىلدىق جەرلەردە ەسەپكە الىنعان. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەكى ساناقتاعى ايىر­ماشىلىق – 9 833. سول سياقتى 1920 جىلى ەكى ساناققا دا كىرمەي قالعان, ياعني ساناق ۋاقىتىندا ۋاقىتشا جوق بولعان كوش­پەلى اۋىل حالقىنىڭ سانى – 157 120. مىنە, وسى ايىر­ماشىلىقتاردىڭ بارلىعىن قوسا ەسەپتەگەندە, قاكسر ستاتيستيكالىق باسقار­ماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 1920 جىلدىڭ كۇزىندە قاكسر-دە بارلىعى 4 938 383 ادام ەسەپكە الىنعان. اشارشىلىق شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن 1922 جىلدىڭ قىس-كوكتەم ايلارىندا 3 ملن-عا جۋىق ادام اشتىق قۇرساۋىندا, 1 ملن-عا تارتا بالا قاراۋسىز قالدى. ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ەسەپكە الىنباي قالعاندار مەن قاكسر اۋماعىنداعى اسكەري بولىمدەردەگى (ونىڭ سانى بىزگە بەلگىسىز) ادام سانىن قوسا ەسەپتەسەك, 1920 جىلدىڭ كۇزىندە قاكسر تەرريتورياسىندا شامامەن 5 ميلليون ادامنان كەم بولماعان دەگەن قورىتىندى شىعادى.

الماتى