قازاق ءۇشىن ءدام دە, ءدارى دە, سۋسىن دا, ەم دە قىمىز. ءدارى بولعان سوڭ ءومىرىنىڭ ءمانى قىمىز ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. سوندىقتان تاريحىن تەرمەلەي بەرمەي, وسى جولى قادىرلى اسىمىز نەگە نارىقتا جاپپاي ساتىلىمدا جوق, سوعان باس قاتىرامىز.
اجالدان امان ساقتايتىن جالعىز سۋسىن
عالامتوردى اشىپ قالساڭىز, قىمىز تۋرالى مالىمەت جەتەرلىك. حالقىمىز «قىمىز – قىرىق اۋرۋعا ەم» دەۋشى ەدى, ءتىپتى ودان دا اسىپ تۇسەدى ەكەن. جەتپىس ەكى اۋرۋعا ەم بولاتىنىن دالەلدەپ جازعاندار دا بار. وعان ءشۇبا كەلتىرمەيمىز, داۋسىز اقيقات, تالاسسىز شىندىق. نەبىر بىلىكتى دارىگەر, اتاقتى پروفەسسورلار ەمدەي الماعان نەمەسە «ادام بولمايسىڭ» دەگەندى سىپايىلاپ ايتىپ شىعارىپ سالعانداردىڭ قىمىز نە ساۋمال ءىشىپ, قۇلان-تازا ايىعىپ كەتكەنى تۋرالى مىڭداعان فاكتى بار. ءوزىمىز دە كورىپ-بىلگەنبىز, اتى-ءجونىن ايتۋدىڭ قاجەتى جوق. انادا ودان دا ءبىر سۇمدىق وقيعانى ەستىدىم. وبىرعا شالدىققان ءبىر كەلىنشەكتى اۋرۋحاناداعىلار شىعارىپ سالعان عوي. وبىر جاتىرىن جەپ قويعانىن, بالا كوتەرە المايتىنىن تۇرمىسقا شىققاندا ءبىر-اق بىلسە كەرەك. ەشتەڭەدەن ءۇمىتسىز, ومىردەن دە, بالادان دا. سول كەلىنشەك جاز بويى ساۋىلعان بەتتە بيەنىڭ ءسۇتىن ءىشىپ, وبىردان جازىلىپ قانا قويماي, كەيىن نارەستە كورگەن.
اللانىڭ قۇدىرەتىندە شەك جوق, بيەنىڭ سۇتىنە وسىنداي ەمدىك قاسيەت دارىتىپ قويعان. ءۇمىتسىز دەپ دياگنوز قويىلعان نەبىر اتاقتى ادامدى بىلەمىز, قىمىز ءىشىپ جازىلعان. قازاقتار عانا ەمەس, قانشاما شەتەلدىك تاريحي تۇلعا ەمدەلگەن. قازاق دەسەڭ, قانىش ساتباەۆتى, ورىس دەسەڭ, تولستويدى ايتسا جەتكىلىكتى. بۇرىن اۋىلداردا ەكى ءۇيدىڭ بىرىنە كىرىپ ءىشىپ شىعاتىن سول قىمىزعا قازىر قالادا قول جەتكىزۋ قيىن. قالادا ەكى قادام باسساع ءبىر-ءبىر سىراحانا, قىمىزحانا جوق, بىراق. ىزدەپ ءجۇرىپ زورعا تاباسىڭ, باعاسى ۋداي, ءدامى دە سول شامالاس نەمەسە تاتىمال بولىپ شىعادى.
جالپى اق دەگەن وتە شامشىل نارسە, سۋ ارالاستىرعان قىمىز ۋعا اينالادى. ۇزاق ۋاقىت ساقتالعان ەسكى قىمىزدان اۋىرمايدى ادام. سۋ نەمەسە كۇرىشتىڭ سۋى قوسىلسا اۋىرتادى. مۇنىڭ ءبارى باستان وتكەن سوڭ بىلەمىز. تازا قىمىزدى باكلاشكاعا قۇيىپ, بەس-التى ساعات شايقاماي قويسا, كوك سۋى استىنا تۇنىپ, ءسۇتى بەتىنە شىعادى. قوسپاسىز قىمىز سويتەدى. بەس-التى ساعات تۇرعاندا ويتپەدى ەكەن, قىمىز تازا ەمەس دەگەن ءسوز. بۇعان ءباس تىگۋگە بارمىز.
قىمىز شارۋاشىلىعى اقساپ تۇر
قازىر ارقادا بيە بايلاناتىن ۋاقىت, مامىر ايىنىڭ ورتاسىنان بەرى قىمىز ماۋسىمى اشىلدى. جەر-جەردە بيە بايلانىپ, ءسۇتى مەن قىمىزىن جارىسا ساتىپ جاتىر. ساتىپ جاتقاندا, قىمىزدى كاسىپكە اينالدىرعانداردىڭ ۇيىنەن تالاپ اكەتىپ جاتىر. وسىدان ءبىر اپتا بۇرىن ساۋمال ىزدەپ, استانانىڭ ءبىر شەتى قاراوتكەلدەگى شاعىن كاسىپ يەسى جانات قۇرمانوۆقا جولىققان ەدىك. جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقالى ءۇش جىلدان اسىپ بارادى ەكەن. ءبىز ماڭداي تىرەگەندە, بيەنىڭ ءسۇتىن ىشۋگە ەكى جىگىت كەزەكتە تۇر. ساۋىپ شىققان بويدا ءسۇزىپ جىبەرىپ, قىلق ەتكىزىپ الىپ جونەلدى ول جىگىتتەر. بىزدەن سوڭ تاعى بىرەر كەلىنشەك كەلىپ, كەزەك الدى. جۋرناليستىك ساۋالمەن اڭگىمەلەسىپ تۇرىپ, ول كىسىلەردى الدىمىزعا شىعارىپ ەدىك, بىزگە ءسۇت جەتپەي قالدى. جانە بۇل الدىن الا قوڭىراۋ شالىپ, جازىلىپ كەلگەندەگى جاعداي. قاراوتكەلدە جاناتتان باسقا جىلقىمەن اينالىسىپ, بيەنىڭ ءسۇتى مەن قىمىزىن ساتۋشىلار جەتىپ ارتىلادى. ەستۋىمىزشە 30-40-تان بيە بايلاپ وتىرعاندار بار. بارىندە كەزەك قالىڭ دەگەن ءسوز. كاسىپكەر ون بەستەي عانا بيە ساۋادى ەكەن. ماڭايداعى دۇكەندەر مەن تۇراقتى تۇتىنۋشىلارىنىڭ ءوزىن تولىق قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعانىن ايتادى. سۇرانىس وتە جوعارى, پاندەميادان كەيىن تىپتەن ەسەلەپ ارتقانىن ءبىلدىردى. «ەل قىمىزدىڭ قادىرىن ەندى بىلە باستادى. جىلقىنىڭ باسىن كوبەيتىپ, شارۋاشىلىقتى ىرىلەندىرۋگە جايىلىمدىق جەر تار, ءبىرىنشى ماسەلە وسى» دەيدى. جەمشوپ, تاعىسىن تاعىلاردى ءوزى ساتىپ الادى. جىلقىسى بار قاي قازاقتى قاراماڭىز, وسىلاي شاعىن كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىر. بيەنى ەلۋ-الپىس, جۇزدەپ ساۋاتىندار بار شىعار, بىراق زاڭداستىرىپ, ارنايى قۇرىلعىلار قويىپ, قويمالاردا ساقتاپ, قىمىز فابريكاسىن وركەندەتىپ وتىرعاندارىن ەستىمەدىك. بولسا دا ءبىرلى-جارىمىنىڭ ءونىمى قاي قازاقتىڭ اۋزىنا جەتكەندەي؟ جەر بەتىندە تۇڭعىش رەت جىلقىنى قولعا ۇيرەتىپ, بالەن مىڭجىلدىقتان بەرى بيە ساۋىپ كەلە جاتقان قازاق ۇلتى قىمىز ءوندىرىسىن جولعا قويا الماعانى سۇمدىق جاعداي ەمەس پە؟! نەمىس باياعىدا جولعا قويىپ, بيە ءسۇتىن تابلەتكا, ۇنتاققا اينالدىرىپ العان. ونىڭ ءوزىن 1950 جىلدارى كارلاگ-تا تۇتقىن بولىپ, اۋرۋدان ولۋگە اينالعاندا «بىزدەن كەتىپ ءول» دەپ بوساتىپ جىبەرگەن نەمىستى قازاقتىڭ قويشىسى تاۋىپ الىپ, بيەنىڭ سۇتىمەن ەمدەپ جازىپ, سودان 1953 جىلدارى ەلىنە بارىپ, قازاق اۋىلىنان كورگەنىن جۇزەگە اسىرعان. قازىر ونىڭ شارۋاشىلىعىن جۇرگىزىپ وتىرعان نەمەرە-شوبەرەلەرى كورىنەدى.
قىمىز ءوندىرىسى قايتسە داميدى؟
ءبىز «قىمىز ءىشىپ قىزارىپ, ماستانىپ تەرلەپ» (اسان قايعى) وتىرىپ, قىمىزدى برەندكە شىعارۋ كەرەك دەيمىز. «وسى قىمىز قازاققا ماقتانىڭ با, اسىڭ با؟» دەگەن ابايدىڭ ايتپاعى ءالى زار كۇيىندە تۇر. برەندكە شىعارۋ ءۇشىن ارنايى قۇتىلارعا قۇيىلىپ نەمەسە دۇكەندەردە تۇراتىن ءسۇت ونىمدەرىندەي فابريكات رەتىندە جاپپاي ساتىلىمعا شىعۋى كەرەك قوي اۋەلى؟ شەتەلدىك كوپ سۋسىننىڭ قاتارىنان قولجەتىمدى باعادا ورىن تاپپايىنشا قىمىز قالاي برەندكە اينالماقشى؟ قازاقتا قىمىز بولعانىمەن, قىمىز ءوندىرىسى جولعا قويىلماعان. الگىندەي جەكە-جەكە شارۋاشىلىقتارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلۋ كەرەك شىعار؟ قىمىزبەن ول باستا اينالىسىپ, ءتىپتى بيە سۇتىنەن ءتۇرلى ونىمدەر الىپ, تابلەتكالار جاساپ ساتىپ جۇرگەن قىمىزتانۋشى كاسىپكەر ايتۋعان مۇقاشەۆتىڭ پىكىرىن بىلگەنبىز. ول «قازاقستاندا قىمىز نارىعى قالىپتاسقان جوق. ول قالىپتاسۋ ءۇشىن قىمىز ءوندىرىسى دامۋى كەرەك. ءوندىرىس قالاي داميدى. وعان ارنايى باعدارلاما جاسالۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ جاقتا نەگە دامىمايدى قىمىز ءوندىرىسى؟ ماسەلەن, «كوكا-كولانى» قىسى-جازى شىعارا بەرەدى. ال قىمىز ارقادا 100-اق كۇن جاسالاتىن دۇنيە. مامىر ايىندا باستالىپ, قىركۇيەكتە اياقتالادى. كۇزگەسالىم جىلقىنى اعىتىپ, تابىنعا دالاعا جىبەرەدى. ءبىر سەبەپتەن وسىعان دا بايلانىستى تولىق ءوندىرىس قالىپتاسا الماي وتىر. 3 اي عانا ىستەپ, 9 اي توقتاپ تۇراتىن ءوندىرىس بولمايدى عوي. ءوندىرىس بولۋ ءۇشىن بيە جىل ون ەكى اي ساۋىلۋ كەرەك. وعان ارقا تابيعاتى قولايسىز, ىڭعاي بەرمەيدى. سوندىقتان جىلقى شارۋاشىلىعىنا كوڭىلدى مىقتاپ بولمەسە بولمايدى. مىسالى, قىمىزعا سۋبسيديا بەرەمىز دەيدى. ءبىر ليتر سۇتكە 60 تەڭگەدەن. نەگىزى ول جارامايدى. قىمىزدىڭ ءبىر ءليترى 500 تەڭگە تۇرا ما, وندىرىسكە 500 تەڭگە سۋبسيديا بەرۋ كەرەك. سوندا دۇكەندەرگە قىمىز 500 تەڭگەدەن قويىلادى. سوندا ءوندىرىس ءوز الدىنا داميدى. ال ءوندىرىس دامىسا, قىمىزىن وتكىزەتىن مۇمكىندىك اشىلسا, حالىق قىسى-جازى بيە ساۋدى جولعا ءوزى-اق قويىپ الادى. وندىرىسكە اكەلىپ ءسۇتىن وتكىزە بەرەدى. بۇل شارۋاشىلىقتار الماتى جاقتا ازداپ جولعا قويىلعان. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى ارقادا ىسكە اسپاي تۇر. سونداي-اق مەملەكەت تاراپىنان جىلقى شارۋاشىلىعىنا كوڭىل از بولىنەدى. بۇقا ساتىپ الساڭىز 500 مىڭ تەڭگەگە دەيىن سۋبسيديا قاراستىرىلسا, ايعىر ساتىپ العانعا بار-جوعى 100-اق مىڭ تەڭگە بەرەدى. سيىر ساتىپ الۋ ءۇشىن 250 مىڭ تەڭگەگە دەيىن بولسە, بيەگە ءبىر تيىن دا قاراستىرىلماعان. جىلقى ۇلتتىق قازىنامىز بولعاندىقتان, مەملەكەت ەرەكشە نازاردا ۇستاپ, ءتىپتى مارتەبە بەرسە دە ارتىق ەتپەيدى», دەيدى.
ماسەلەن, گەرمانيادا ءبىر جەر تەك بيە ساۋمەن اينالىسسا, ەكىنشى جەر ونى وڭدەۋمەن شۇعىلدانادى. ءۇشىنشى جەر سول ونىمنەن نە شىعارۋعا بولاتىنىن انىقتاپ ايتادى. ءتورتىنشى ورىن الگى زاتتى كىرىكتىرىپ, ءونىم جاساپ بەرەدى. بىزدە مۇنىڭ ءبىرى جوق. عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ دامىمايتىنى سودان. بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن اۋەلى عىلىمي ينستيتۋت (مەنەدجەرلىك كەڭسە) بولۋى شارت. تاۋار شىقپاي تۇرىپ, ءبىرىنشى ماركەتينگتىك قىزمەتتەر اتقارىلۋ كەرەك. ول زاتقا سۇرانىس بار ما؟ ءبىر تەلەفون ۇلگىسىن جاساپ شىعارماي تۇرىپ, اۋەلى ونىڭ جارناماسى كەتەدى. بالەن ميلليون سۇرانىس بولسا, سول دۇنيەنى شىعارا باستايدى دامىعان ەلدەر. ال قازاقتىڭ قىمىزى جارنامادان جۇرداي.
ساۋمال, قىمىزبەن ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى كەرەك
بيە ءسۇتىنىڭ قۇنارىن ەشقانداي ءدارى الماستىرا المايدى الەمدە. وعان سەنىڭىز. كەز كەلگەن ەسى دۇرىس دارىگەر بۇل ءسوزدى جوققا شىعارماسا كەرەك. ينتەرنەت تە ايتىپ بەرەدى قازىر اشىپ جىبەرسەڭىز. اسىرەسە نەمىس عالىمدارىنىڭ پىكىرى كۇشتى. قازاقتا قىمىزتانۋشىنىڭ ءوزى شامالى, بىرەن-ساران... ءبىزدىڭ قىمىزعا كەلگەندە كەرەناۋ ەكەنىمىزدى وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
قازاقستاندا 1950 جىلدان 1980 جىلعا دەيىن قىمىز قاتتى زەرتتەلىپ, ەمگە پايدالانىلعان ەكەن. بۇكىل اۋرۋحانا قىمىزبەن ەمدەۋدى جولعا قويعان. «ونىڭ ناتيجەلەرى ارحيۆتەردە سايراپ جاتىر», دەيدى قىمىزتانۋشى ايتۋعان. بيە سۇتىنەن, قىمىزدان جازىلمايتىن اۋرۋ جوق. ۇلتتىق سۋسىننىڭ اسەرى, ءتىپتى اۋرۋىنا بايلانىستى قاي ۋاقىتتا قانشا مولشەردە ءسۇت, قانشا مولشەردە قىمىز ءىشۋ كەرەكتىگىنە دەيىن جازىلعان قۇجاتتارمەن تانىسقان دا وسى ايتۋعان ۇلدارىڭىز. بىراق كەڭەس وكىمەتى ويلانا كەلە مۇنداي ەمدەۋ جولىن توقتاتۋدى ۇيعارعان. وعان ءۇش ءتۇرلى سەبەپ بولعان. ءبىرىنشى, قىمىزبەن ەمدەگەندە, باسقا ۇلتتارعا قاراعاندا, ونى بۇرىننان بەرى ءىشىپ كەلە جاتقان قازاق ۇلتى تەز جازىلىپ كەتكەن. ءبىزدىڭ گەنىمىزدەگى فەرمەنت قىمىزدى 100 پايىز ىدىراتادى ەكەن. باسقا حالىقتا ول فەرمەنت قالىپتاسقانشا, ءبىراز ۋاقىت ءوتىپ كەتەدى. ەكىنشىدەن, جىلقى ۇستاعان سوۆحوزدار تەز بايىپ كەتىپ وتىرعان دا, اتقا مىنگەن قازاقتار قاۋىپ تۋدىرا باستاعان. سوسىن 1982-1984 جىلدارى بولۋ كەرەك, اسحانالاردا قىمىز تەگىن بەرىلگەن. قانشا ىشىلسە دە. سويتسە, قازاقتارعا تەكسەرىس جۇرگىزگەن ەكەن عوي كەڭەس وكىمەتى. ناتيجەسىندە, قازاقستان ءدارىحانالارىندا ءدارى ساتىلماي كەتكەن. فارماتسەۆتيكا تۇرالاپ, قازاقتىڭ كۇشەيىپ كەتۋىنە بايلانىستى كەڭەستىك جۇيەگە كەرى اسەر ەتەتىندىكتەن, قىمىز ءوندىرىسىن ساپ تىيعان. «مەن وسى فاكتىلەردى قۇجات جۇزىندە دالەلدەپ بەرەمىن, بارلىق فاكت قولىمدا», دەيدى قىمىز تەحنولوگياسىن گەرمانيادان وقىپ, عىلىمي جوبا قورعاپ كەلگەن ايتۋعان مۇقاشەۆ.
وتكەن عاسىردا رەسەيدە قىمىزدى ەم رەتىندە قولداناتىن بىرنەشە ەمدەۋ, ايىقتىرۋ نىساندارى بولعان. سول نىساندارعا حالىق ەم الۋ ءۇشىن كوپتەپ اعىلعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. ءبىزدىڭ قازاق دالاسىندا دا بىرەن-ساران بولعان دەسەدى بىلەتىندەر. كوكشەتاۋدا بۋرابايدا, تورعايدا قىمىزبەن ەمدەيتىن ەرەكشە ەمحانا بولىپتى-مىس. قازىر جوق, بىراق.
قىمىز – قازاقتىڭ رۋحى
قازاق ءوزىنىڭ قانداي ۇلت ەكەنىن ۇمىتىپ قالعانىن تاعى دا قايتالاپ ايتامىز. ۇلتتىڭ دەنساۋلىعىن كوتەرەتىن بيەنىڭ ءسۇتى مەن قىمىز دەسەك تە قازىر قىمىز تۋرالى, ونىڭ تولىپ جاتقان ەمدىك قاسيەتتەرى تۋرالى ايتىلمايدى. جارناماسى جوق. ءتىپتى ەل بيە ساۋىپ, قىمىز اشىتۋدى ۇمىتىپ قالعان. ءبىر اۋىلدا بىرەن-ساران ۇيدە عانا ساۋىلادى. ونىڭ وزىندە كاسىپكە اينالدىرعاندار عانا قولعا الىپ وتىر. وتكەندە قاراوتكەلدەگى جانات قۇرمانوۆ «قازاقى بيەلەردىڭ ءسۇتى از, ءبىر ءليتردىڭ ءار جاق-بەر جاعىندا عانا. رەسەيدىڭ بيەلەرى ءسۇتتى, ءبىر جارىم, ەكى ليتردەن بەرەدى», دەيدى. ساۋىپ وتىرعان رەسەي بيەلەرىن كوردىك جانە قازاقىلارعا قاراعاندا بويشاڭ ەكەن. بالا كۇنىمىزدە اۋىلدا كۇنىنە جەتى-سەگىز بيە بايلاپ, ساۋاتىنىمىز ەسىمە ءتۇستى. ساقا بيەلەر شەلەكتى كۇرپىلدەتىپ, ءبىر جارىم, ەكى ليتردەن, جاڭا ق ۇلىنداعان قۋلىقتار ءبىر ليتردەي بەرەتىنى انىق ەسىمدە. «ماما بيەلەر ساۋىنى كەلگەندە ەكى ليتردەن كەم سوقپايدى», دەپ وتىراتىن اپام. ۇلكەن ۇيدەن بولەك اكەمنىڭ جاس وتباسىندا جالعىز بيە ەدى, سونىڭ ءوزى ءبىر ءۇيلى جاندى اسىرايتىن جانە كەزى كەلگەندە كورشى-قولاڭ دا اۋىز ءتيىپ كەتەتىنىن بالا دا بولساق ۇمىتپادىق. دەمەك قازاق جىلقىسىنىڭ تۇقىمى ازۋعا اينالعان. سۇيەگى ارىپ, ءسۇتى قاشپاعاندا قايتەدى ۋاقىتىندا سەلەكتسيا جاسالىپ وتىرماسا. ەرتەرەكتە ۇلكەندەر ايتاتىن, «ات قايدان تۋادى, دامەلى تاي-قۇناننىڭ ءبارىن سۇلۋلاپ ء(پىشتىرىپ) جىبەرەسىڭدەر؟» دەپ وتىراتىن. ايتەۋىر وزىمىزدىكىن قور تۇتىپ, قادىرىن قاشىرىپ شەتەلدەن الۋعا قۇمارمىز. قازاقى تۇلپارلاردى قويىپ, اعىلشىن, اراب جىلقىسىن جۇگىرتۋگە, قىمىزدى ۇمىتىپ – «كولا», «ديزي», سىرا ىشۋگە, ەسىك پەن توردەي بيەلەردى ازدىرىپ, رەسەيدەن بيە الۋعا, ويپىر-اي, ءا! قالاي ارلانىپ, نامىستانبايتىن ۇلتقا اينالدى وسى قازاق؟ مەنىڭشە مۇنىڭ كوپتەگەن سەبەبىنىڭ ءبىرى الاش بالاسىنىڭ اتتان ءتۇسىپ, بايىرعى سەزىمدەرىنەن ايىرىلعانىنان. قازىققا اينالىپ كەلسەك, جىلقى – قازاقتىڭ بويداعى قۋاتى مەن دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى عانا ەمەس, ەڭ باستىسى ول – قازاق بالاسىنىڭ رۋحى ەدى. كەڭەس وكىمەتى قازاقتى اتتان تۇسىرۋگە ۇمتىلدى دەيتىن. رۋحىنان ايىرۋ ءۇشىن. جاياۋ جۇرگەندە يتتەن سەسكەنەتىن قازاق اتقا مىنسە, قاسقىردى دا تۇرا قۋادى, يمەنبەيدى. جاۋىنگەر رۋحقا يە بولادى. قازاق بەسىكتەن بەلى ەندى شىققان بالاسىن اشامايعا وتىرعىزىپ, قولىنا تىزگىن بەرەدى. جاسىندا تاي تىزگىنىن ۇستاپ, اساۋ ۇيرەتىپ وسكەن بالاعا ەسەيگەندە باسقا نارسەنى تىزگىندەۋ نە ءتايىرى؟ «ات جالىن تارتىپ ءمىندى» دەگەن ءسوز بار ەدى عوي؟ سونى قايتا ءتىرىلتۋ كەرەك.