ادامزات تاريحىنىڭ ازالى كۇيى

وسىعان وراي پرەزيدەنت قاسىم-جو­مارت توقاەۆ ۇندەۋىندە «زۇلمات جىلداردا قازاقستانعا كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن بەس ميلليوننان استام ادام جەر اۋدارىلدى. 100 مىڭعا جۋىق ازاماتىمىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, سونىڭ 20 مىڭنان استامى اتىلدى. جازىقسىز جازا­لانعانداردىڭ قاتارىندا ءا.بوكەيحان, ا.باي­تۇرسىن ۇلى, م.تىنىشباەۆ, م.دۋ­لات­ ۇلى, ت.رىسقۇلوۆ, م.جۇماباەۆ, س.سەي­­فۋللين, ءى.جانسۇگىروۆ, ب.مايلين, س.اسفەن­­دياروۆ سياقتى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, باسقا دا ۇلت زيا­لىلارى بار...

بۇل زوبالاڭنىڭ قاسىرەتىن ءۇش ميل­ليون­عا جۋىق ادام تارتتى... وتكەن عاسىر­داعى ەڭ قيلى كەزەڭنىڭ بىرىندە جازىق­سىز جاپا شەككەندەردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – بارشامىزدىڭ پەرزەنتتىك بورىشىمىز», دەگەن ەدى. سونىمەن قاتار مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى 24 قارا­شاداعى جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, جۇيەلى جۇمىستار اتقارىلۋدا بۇگىندە.

...قار استىنان جاس ءسابيدىڭ دوم­بىققان ساۋساعى دارمەنسىز قىبىر ەتتى. كەزەگىن تاپسىرىپ, ۇيىنە اسىعىپ بارا جاتقان بالالار ءۇيىنىڭ تاربيەشىسى كەنەت اڭعارىپ, جان-جاعىن ابايلاپ بارىپ, قايتا ورالدى. بالا ءتىرى. قوينىنا تىعىپ الا جونەلدى. ۋىلدەگەن بوراندا قاتار-قاتار بوشكەلەردە كومۋىن كۇتىپ قانشاما ۇسىگەن جاس سابيلەردىڭ ءتانى قالىپ بارا­دى. كورمەك تۇگىلى, ويلاۋدىڭ ءوزى قورقى­نىشتى. تاربيەشى قوينىنا تىعىپ الىپ كەتكەن اتاقتى جازۋشى بەيىمبەتتىڭ قىزى گۇلسىم مايلينا الجير-دەگى اناسىنان اجىراتىلىپ, وساكاروۆتاعى بالالار ۇيى­نە كەلگەندە كوپ وتپەي ولدىگە سانالىپ, دالا­عا لاقتىرىلعان دا, وسىلاي امان قال­عا­نى ايتىلادى. مىڭداعان بالالار ارا­سىن­دا بۇلاي امان قالعاندارى بىرەن-ساران عانا. اناسى گۇلجامال مايلينا الجير-دە ورىس ءتىلىن بىلمەگەندىكتەن, ەڭ اۋىر جۇمىستارعا جەگىلگەن, قوي باققان. كەيىن ۋاقىتىن وتەپ شىققاندا ورىسشا تاربيەلەنگەن قىزى گۇلسىممەن ءتىل تا­بى­سۋ دا وڭايعا سوقپاعان. استانانىڭ سىرتىن­داعى الجير-گە بارعاندا بۇدان دا باس­قا جانتوزگىسىز سۇمدىقتاردى ەستيسىز. جان جۇ­بانار جالعىز-اق جاڭالىق – قازاق بالا­لارى­نىڭ تۇتقىندارعا قۇرت لاقتىرعانى. سونىڭ ءبىرى قيسا قىرعىزباي قارتتىڭ اڭگى­مەسىن ءوز اۋزىنان تىڭداپ قايتتىق.

1937 جىلعى 3 جەلتوقسانداعى ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارىنىڭ بۇيرىعى نەگىزىندە, قارلاگتىڭ اقمولا ارنايى بولىمشەسى قۇرىلدى. ءبىر جاستان ءۇش جاسقا دەيىنگى بالالى ايەلدەردىڭ العاشقى لەگى اقمولاعا (الجير: اكمولينسكي لاگەر جيون يزمەننيكوۆ رودينى — وتان ساتقىندارى ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى) 1938 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا كەلدى. مۇندا ءتۇرلى كەزەڭدە 20 مىڭنان استام ايەل وتىرعان. ال 8 مىڭنان استام ايەل مەر­زىم­دەرىن باستان-اياق وتەپ شىققان دەلىن­گەنىمەن, ناقتى سانىن ەشكىم دە بىل­مەي­دى. ول باستا ەلدىڭ قامىن جەگەن ەرلە­رىن «حالىق جاۋى» رەتىندە قاماۋعا العان­نان كەيىن ايەلدەردى كۇيەۋلەرىمەن كەز­دەسۋگە اپارامىز دەپ الداعان. سوندىق­تان كەلىنشەكتەردىڭ كوبى ادەمى كيىنىپ شىق­قان. سونداي ءساندى كيىمدەردىڭ ءبىردى-ەكىلىسى الجير مەموريالدىق مۇرا­جاي كەشەنىندە ساقتاۋلى. اشەكەي بۇيىم­دارىنا دەيىن كەرەمەت ءسان ۇلگىسىندە. بىراق ولار سول بەتىمەن قاپاستان ءبىر-اق شىق­تى. التى اي قىس جۇرت تون, تى­ماق­پەن دىردەكتەپ زورعا شىعاتىن ارقا­نىڭ قىسى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە لاگەر جالاڭاش­كولدىڭ تابانىندا ورنالاسسا سۋىق شىداتا ما؟ باراكتى جىلىتار قامىستان باسقا ەشتەڭە جوق. العاشقى ەكى جىلدا ايەلدەر قيساپسىز قىرىلعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. قايسىسى ءولىپ, قايسىسى قالعانى تاعى بەلگىسىز. دەمەك, 20 مىڭ دەگەن شارتتى مەجە عانا. انىعى ءبىر اللاعا ايان.

ايەلدەر كورگەن ازاپ پەن قورلىقتى ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. مۋزەيدە تەرگەۋدە وتىرعان ايەل بەينەسى مەن اسكە­ري­لەردىڭ ءمۇسىنى تۇر. مۇندا نە گاپ بار دەپ ۇڭىلسەك, ايەل اياعى جەرگە جەت­پەي­تىن بيىك ورىندىقتا, ال اسكەريدىڭ ورىن­دىعى تومەن, تابانى جەرگە ءتيىپ وتىر. توبەلەرىندە قاراۋىل بار. كۇنى بويى قارا جۇمىسقا جەگىلگەن ايەلدەر ءتۇنى بويى وسىلاي تەرگەلىپتى. تابانى جەرگە تيمەي بيىك وتىرعان سوڭ, 4-5 ساعاتتا اياق قانتامىرلارى ۇيىپ, ەسىنەن تانىپ قۇلاپ قالاتىن كورىنەدى. ەستاندى كۇيى قاعازعا قول قويدىرۋدىڭ ءبىر جولى عانا بۇل. ال تەرگەۋشى مەن قاراۋىل ءۇش ساعات سايىن اۋىسىپ وتىرادى. زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەسىرىنەن لاگەردە 1 507 بالا دۇنيەگە كەلگەنىن ايتۋعا اۋىز بارمايدى. ولاردىڭ كۋالىكتەرىندە اكە ەسىمى جوق.

سونىسىنا قاراماي سۋىق باراكتاردا تەك قامىس جاعىپ جىلىنعان ايەلدەر كۇندىز-ءتۇنى ايانباي تەر توگىپ, كيىم تىكتى. وتە ساپالى ءارى ءساندى كيىمدەرى ماسكەۋ, پەتەربوردىڭ وزىندە جوعارى سۇرانىستا بولعان. مايدانعا كيىم-كەشەكتىڭ نەشە اتاسىن جونەلتىپ تۇرعان. مۇراجايدا نەمىس گەرترۋدا پلاتايستىڭ ينە-ءجىبى مەن ويماعى كۇنى بۇگىنگە ساقتاۋلى. مال باق­قاننان بولەك تۇتقىن ايەلدەر جەر جىرتىپ, ەگىن ەگىپ, باۋ-باقشا وسىرگەن. بىراق بۇل ەڭبەكتەرىنىڭ جەمىسىنەن ولارعا تاتىرماعان. قازىرگى اقمولدىڭ بۇرىنعى مالينوۆكا اتاۋى سولار سىڭسىتىپ وسىر­گەن تاڭقۋرايدان قالعان دەسەدى.

قارلاگتىڭ جالعىز-اق نۇكتەسى الجير وسىلاي ادامزات تاريحىنىڭ ازالى كۇيىن شەرتەدى. بىراق كەيدە ءبىزدى 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە عانا اتالاتىنى قىنجىلتاتىنى وتىرىك ەمەس. فرانتسيادا 3 ادام وپات بولسا, ازا تۇتىپ, ەيفەل مۇناراسىنىڭ شامدارى سون­دىرىلەدى. ال مۇنداي گەنوتسيدتىڭ ەڭ وزبىر تۇرىنە كەلگەندە, ءتىپتى نە دەرىڭدى بىل­مەي­سىڭ. «بۇل كۇنى مەملەكەتتىك تۋىمىز تومەن تۇسىرىلمەيدى, تەلەۆيزيا مەن راديو ارنا­لارىندا ويىن-ساۋىقتىق, كونتسەرتتىك باعدارلامالار كۇنى-ءتۇنى ءجۇرىپ جاتادى, كوڭىل كوتەرۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسىنا دا ەش شەكتەۋ قويىلمايدى. بىراق وسىمىز دۇرىس پا؟ بۇل كۇندى جالپىۇلتتىق ازا تۇتۋ كۇنى رەتىندە اتاپ ءوتۋدىڭ كەشەندى ءىس-شارالارى قامتىلسا يگى.

ال ازا تۇتۋ كۇنىن قالاي وتكىزۋ كەرەك دەگەنگە كەلسەك, جىل سايىن 27 قاڭتاردا اتاپ وتىلەتىن حالىقارالىق حولوكوست قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە ارنالعان ءىس-شارالارعا نازار اۋدارعان ابزال. ماسەلەن, بۇل كۇنى ەۋروپا كەڭەسىنە كىرگەن ەلدەردەگى بۇكىل مەكتەپتە «ەسكە الۋ كۇنى» وتكىزىلەدى. ۇلىبريتانيادا حولوكوست قاسى­رەتىن باسىنان كەشكەندەر, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قاتىساتىن راسىم­دەردەن بولەك, شىركەۋلەر, مەكتەپ­تەر, ۋنيۆەرسيتەتتەر جانە قالالىق كەڭەس­تەر جۇرتشىلىققا ارنالعان ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرادى. يزرايلدە حولوكوست قۇرباندارى بولعان 6 ميلليون ەۆرەيدى ەسكە الۋعا ارنالعان وسى ازا كۇنى بۇكىل ەلدە ەكى مينۋت بويى سيرەنا بەرىلىپ, مەي­رامحانالار, كافەلەر, ديسكوتەكالار, تەاتر­لار سياقتى كوڭىل كوتەرۋ ورىندارى جۇمىس ىستەمەيدى. ۇلتىمىز­عا باس بول­عان زيالى ازاماتتارىمىزدى تۇگەل­دەي دەرلىك وققا بايلاعان ناۋبەت ەندى قايتالانباۋى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىن ءبىز دە وركەنيەتى بيىك ەلدەرشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك دەپ بىلەمىز», دەپتى كارىباي مۇسىرمان ءبىر جازباسىندا. بۇعان ءبىز تولىقتاي قوسىلامىز.

ەڭ قىمبات تاس تا, ەڭ قىمبات اس تا قازاق­تىڭ قۇرتى تۋرالى اڭىزدى ايت­قان وسى الجير تۇتقىنى گەرترۋدا پلا­تايس ەكەنىن ەل بىلەتىن شىعار. عالىم جاي­­لى­باي «قارا ورامال» اتتى اتاقتى پوەماسىنىڭ ءبىر بولىمىندە سونى جىر­لاي­دى. پوەما الەمنىڭ 16 تىلىنە اۋدارىلىپ, شۆەتسيانىڭ ستوكگولم قالاسىندا Open Eurasian حالىقارالىق سىيلىعىن يەلەندى. ءسويتىپ قازاق قۇرتىنىڭ قادىر-قاسيەتى الەمگە جايىلدى. گ.پلاتايستىڭ ايتۋىن­شا, بالالار ۇلكەندەردىڭ ايتۋىمەن ايەلدەرگە قاراي تاس لاقتىرا باستايدى. تۇتقىن ايەلدەر «بۇلاردىڭ بالالارعا بەرگەن تاربيەسى وسى ما؟», دەپ ناليدى. ءبىر ايەل الگى تاستاردىڭ بىرىنە ءسۇرىنىپ قۇلايدى. قۇلاعان كەزدە الدىندا جات­قان تاستان ءسۇت پەن ىرىم­شىك­تىڭ ءيسىن سەزىپ قالادى. شەتىنەن ءبىر تىستەپ كورسە, ءدامى ءتىل ۇيىرەدى ەكەن. تاستار­دىڭ بار­لىعىن تەرىپ, باراكقا الىپ كەلە­دى. باراك­تاعى تۇتقىن قازاق ايەلدەر ونىڭ تاس ەمەس, كەپتىرىلگەن قۇرت ەكەنىن ءتۇسىن­دىرىپتى.

ءبىز اقمولداعى الجير-گە ساپارىمىزدا جانىنداعى جاڭاجول اۋىلىنان كەزىندە تۇتقىندارعا «تاس» اتقان بالالار اراسىندا بولعان قارتتى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فا­كۋل­تەتى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ اعا وقى­تۋشىسى, PhD دوكتور جانبوتا تاسبولات ۇلىنىڭ ايتۋىمەن ىزدەپ تاپتىق. «ون شاقتى بالا جاياۋ بارامىز. مەن ەسىمدى ەمىس-ەمىس قانا بىلەمىن. كوپ بالا قۇرت لاقتىرعانى ەسىمدە قالىپتى. كەيدە جۇمىرتقا, ايران, قۇرتتى قويىپ كەتەمىز. ىلعي بالالار ەدىك, ۇلكەن كىسىلەر جوق. سترەلوكتار قاقپايلاعان بولادى, بىراق كەتىپ قالمايمىز. بىزگە قىزىق كەرەك. مەن ءوزىم 1945 جىلعىمىن, ءبىزدى ەرەسەكتەۋ بالالار باستاپ باراتىن. قازىرگى وتەمىس, بۇرىنعى راديونوۆكانىڭ بالالارى كەلەتىن كورىنەدى. كەيىندە تۇتقىن­دار كيىم-كەشەك, تيىن-تەبەن بە­رىپتى بالا­لارعا», دەيدى قيسا قىرعىزباي اقساقال. بۇل كىسى تۇتقىندار قونىس تەپكەن باراك­تار بەرتىنگە دەيىن تۇرعانىن ايتادى. «جانىندا «جىندىنىڭ ءبالنىسى» (بولنيتسا) بولدى, جۇرت سولاي اتاۋشى ەدى, ەسىم­دە قالعانى وسىلار», دەيدى.

دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ايدالعان ايەلدەردىڭ اراسىندا كىمدەر جوق دەيسىز؟ نەبىر دارىن, ءوز ءىسىنىڭ ماماندارى, ءانشى, سۋرەتشى, تىگىنشى, دارىگەر, وقىعان عالىم, ونەرتاپقىش, گەولوگ, تاعىسىن تاعىلار. بارلىق سالانىڭ مامانى جيىلىپ, وز­دەرىنە قاجەتتى نارسەنى سالىپ, جاساپ جانە وتانىن مول ونىممەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان. قامىس بۋعانداردىڭ اراسىندا ءبىزدى اسىرەسە نامىس بۋعان الاش ارىستارى ايەلدەرىنىڭ تاعدىرى ەلەڭدەتە بەرەدى. نەتكەن سۇلۋ, نەتكەن نازىك, نەتكەن قايسار بەينەلەر دەسەڭىزشى؟! مۋزەيدەگى سول كەزدەن جەتكەن سۋرەتتەردەن انىق بايقالادى. جارلارىن اتىپ تاستاپ, ءۇش جاستان اسقان بالالارىن جەتىمدەر ۇيىنە قاڭعىتىپ نەمەسە سوندا اشتان ءولتىرىپ, وزدەرىن وسىلاي قاپاسقا العانداعى بار ويى – تەكتى توقىراتۋ. ۇلتتىڭ باس كوتەرەرلەرىن قى­رىپ سالۋ ءستاليننىڭ ءوزى ولگەن سوڭ بارىپ تو­لاس­تاعانى بەلگىلى.

قامىس بۋعان, نامىس بۋعان, ارىس تۋعان ەل جاساي بەرسىن!