ەلىمىزدىڭ رۋحانيات الەمىندە ۇلكەن جاڭالىق بولدى. بۇل – XIII عاسىردا پارسى تىلىندە جازىلعان مۇحاممەد يبن ناجيب باكراننىڭ «جاھان-ناما» كىتابىنىڭ تۇڭعىش رەت قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, باسپادان جارىق كورۋى جانە تۇساۋى كەسىلىپ وقىرمانعا جول تارتۋى. ماڭعىستاۋلىق اۋدارماشى عالىم, اعىلشىن, پارسى تىلدەرىنىڭ مامانى نياز توبىش اتالعان ەڭبەكتى قازاق جانە اعىلشىن تىلدەرىنە اۋدارۋعا ۇزاق جىلدارىن ارنادى.
ال ورىس تىلىنە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك بولات كومەكوۆ اۋدارىپتى, جالپى قۇندى ەڭبەكتىڭ نياز توبىشتىڭ اۋدارۋىنا بەرىلىپ, عىلىمي ورتاعا ەنۋىندە ب.كومەكوۆتىڭ ەڭبەگى زور. قىزىقتى تاريحي-گەوگرافيالىق جانە كوسموگرافيالىق مالىمەتتەر, ەۋرازيا مەن افريكا ويكۋمەناسىنىڭ كەيبىر تاڭعاجايىپتارى, قازاقستان مەن ورتالىق ازياعا ءتان دەرەكتەر قامتىلعان ەڭبەك – دۇنيە ءجۇزىنىڭ العاشقى گەوگرافيالىق كىتابى وقىرماندارعا ەندى تانىستىرىلىپ-تابىستالعانمەن, 2018 جىلى 12 تامىزدا اقتاۋ قالاسىندا وتكەن «اقتاۋ سامميتىندە» كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى بەس مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتتەرىنە سىيعا بەرىلگەن بولاتىن.
كىتاپتان بىلگەنىمىز – ورتالىق ازيا عالىمى مۇحاممەد يبن ناجيب باكران حورەزمشاحتار مەملەكەتىنىڭ كورنەكتى بيلەۋشىسى الا اددين مۇحاممەد يبن تەكەشكە ارناپ پارسى تىلىندە جازىلعان ارنايى تۇسىندىرمەسى بار گەورگافيالىق تراكتات تۇرىندەگى ۇلكەن كارتا سالادى. داڭقتى بيلەۋشىنىڭ ارقاسىندا حورەزمشاحتار مەملەكەتى سول كەزەڭدەردە مۇسىلمان الەمىندە كوشباسشى بولىپ, زور دەرجاۆاعا اينالادى. بۇل ساياسي-گەو- گرافيالىق قاۋقار مەن جەتىستىك باكراننىڭ شابىتىن وياتادى, ول ءارى ساراي بيلەۋشىسىنەن سىي دامەتىپ كارتانى ەرەكشە ەتىپ كەزدەمە ماتاعا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن, زور ساۋاتپەن سالادى. باكراننىڭ ەندىكتەر مەن بويلىقتار قاعيداسىن كورنەكى تۇردە ءتۇسىندىرۋ جانە شار ءتارىزدى جەردەگى اراقاشىقتىقتاردى انىقتاۋ ءۇشىن گلوبۋسقا ۇقساس نارسە جاساۋ ماقساتىندا كەزدەمەدەگى كارتانى دوڭەس جەرگە (ۇلكەن قازانعا) توسەپ جاساعانى انىقتالعان.
«جاھان-نامانى» اۆتور باكران «بۇل پاقىر ق ۇلىڭىز «عىلىمنىڭ كەيبىر سالاسىندا بىلەتىن از عانا ءبىلىمىمدى ورتاعا سالىپ, وسى ۇلكەن ىسكە ۇلەسىمدى قوسايىن» دەگەن ويمەن, «الەم كارتاسىن» ماتاعا سىزعاندىعىن, باعىنا قاراي مۇنداي جۇمىسپەن بۇرىن ەشكىم اينالىسپاعانىن» جازادى كىرىسپەسىندە. سونداي-اق باكران «جاھان-نامانى» كىرىسپە, جەر شارىنىڭ ادام تۇراتىن بولىگى, الەم كارتاسىنداعى تۇستەر مەن سىزىقتارعا انىقتاما, الەم كارتاسىن سىزۋدان كەلەر پايدا, كەيبىر اراقاشىقتىقتاردىڭ ولشەۋى, تەڭىزدەر, كولدەر, تەڭىزدەگى ارالدار, وزەندەر, تاۋلار, شولدەر, قالالاردىڭ قازىرگى جانە ەسكى اتاۋلارى, تابيعاتى كوركەم ايگىلى جەرلەر, ەلدەردىڭ قونىس اۋدارۋى, ادامدار تۇراتىن جەرلەردىڭ ەرەكشەلىكتەرى, قالالاردىڭ كەيبىر عاجايىپ جايتتارى, اسىل تاستار كەنى, نە نارسە قايدان شىعادى, ارابتىڭ كەيبىر جايتتارى, بىتىراڭقى حيكايالار اتتى 20 تاراۋعا بولگەندىگىن, ءاربىر تاراۋداعى مالىمەتتەردى كىسىنى جالىقتىرمايتىنداي ءارى قاناعاتتانارلىق اسەر قالدىراتىنداي ەتىپ بەرگەندىگىن» جازادى.
«جاھان-نامادا» ءبىراز قۇندى دەرەكتەر قاتارىندا ەتنوتاريح, جاۋىن, قار, بۇرشاق شاقىرۋ ءۇشىن تۇركىلەر قولداناتىن ياد تاسى, ەدىل وزەنى, موڭعول شاپقىنشىلىعى الدىنداعى ءداۋىر حالقىنىڭ مەنتاليتەتى, قازاقستان مەن ورتالىق ازيا, ارال-كاسپي ماڭى تۋرالى تاريحي-گەوگرافيالىق ماڭىزدى ماعلۇماتتار ايتىلادى. كاسپي تەڭىزى ابەسكۋن, حازار جانە گۋرگان اتتى ءۇش اتاۋمەن بەرىلەدى. سونداي-اق سياح-كۋح, ياعني ماڭعىشلاق تۋرالى توقتالىپ, اۆتور ماڭعىشلاقتى تايپالىق اتاۋ رەتىندە انىقتايدى. اسىرەسە, باكراننىڭ ارال-كاسپي ءوڭىرى تۋرالى جازباسىنداعى تابيعي گاز بەن مۇناي تۋرالى اقپاراتى قىزىقتى. «ال مۇناي (نافت) بولسا ماي ءتارىزدى جانە ونى جەردەگى قۇدىقتاردان وندىرەدى. ونىڭ ءتۇسى جاسىل, اق جانە قارا بولادى. جاسىل ءتۇستىسى حازار دارباندا, اق ءتۇستىسى – باكۋدە جانە مۋكاندا, قارا ءتۇستىسى – بالقان شەگىندە ورنالاسقان. قارا ءتۇستى مۇنايدى اق مۇنايعا تامشىلاتۋ ادىسىمەن اينالدىرادى, بۇل ءۇردىستى ديستيللياتسيا (تاكتير) دەپ اتايدى» دەلىنگەن. سونداي-اق جازبادا مۇنايدى ءوندىرۋ جولدارى, ونىڭ تۇرلەرى, تاراتۋ وڭىرلەرى مەن ساۋداسى جايلى ايتىلادى, مۇنايدىڭ ءتۇسى شايىرلى قوسپالاردان تازارۋ دارەجەسىنە قاتىستى ەكەنىن كورسەتەدى. دەمەك مۇنايدى زەرتتەۋ, تابۋ, تۇرلەرىن انىقتاۋ, وڭدەۋ, ساۋداعا شىعارۋ كەڭەستىك كەزەڭنىڭ جاڭالىعى ەمەس, ارىدەن انىق بولعان عىلىم ەكەن.
– يبن نادجيب باكراننىڭ «جاھان-ناماسى» ماڭىزدى وزىندىك گەوگرافيالىق ەسكەرتكىش رەتىندە بۇكىل ويكۋمەنا تۋرالى عانا ەمەس, وبلىستار مەن وڭىرلەر, سونىڭ ىشىندە قازىرگى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى وبلىستار مەن وڭىرلەر تۋرالى قىزىقتى تاريحي-گەوگرافيالىق ماعلۇماتتاردى قامتيدى. اۆتور باكراننىڭ ءوزى تۋرالى ەشقانداي دەرەك جوق. بىراق يۋ.بورششەۆسكي ونىڭ حوراساننان شىققانىن بولجايدى. باركاننىڭ الەم كارتاسى اسا ۇقىپتىلىقپەن جانە رەلەفتىك توپوگرافيالىق ەگجەي-تەگجەيلەرىمەن بىرگە دايىندالعان. ول كارتادا مەملەكەتتەر مەن حالىقتار, تەڭىزدەر مەن كولدەر, وزەندەر مەن تارماقتار, تاۋلار مەن شولدەر, اق تۇسپەن بەلگىلەنگەن تاۋلى قارلى شىڭدارعا دەيىنگى بارلىق نىسان ءارتۇرلى كەسكىندەمەمەن, قالالار دوڭگەلەكپەن كورسەتىلگەن. الەم كارتاسىندا گرادۋستىق توردا بويلىقتار مەن ەندىكتەردىڭ قىزىل سىزىقتارى كورسەتىلدى, دەپ جازادى اكادەميك ب.كومەكوۆ «جاھان-نامانىڭ» دەرەكتانۋلىق جانە تاريحنامالىق ءمانى تۋرالى سوزىندە.
بۇعان دەيىن دە تاعىلىمدى ەڭبەكتەردى حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىپ, ۇلت رۋحانياتىنا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ن.توبىش, كورنەكتى عالىم ب.كومەكوۆ, تاريحشى ا.قالىشتىڭ قاتىسۋىمەن سەگىز عاسىردان بەرى قاقپاعى اشىلماي قوزعاۋسىز جاتقان قۇندىلىق حالىققا جول تارتتى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى