ونەركاسىپ پەن ەڭبەك بىرلىگى

ەكسپو شەجىرەسى: تۋرين, 1911 جىل

1911 جىلى تۋرين قالاسىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى يتاليانىڭ ءبىر ورتالىققا بىرىگۋىنىڭ 50 جىلدىعىنا ارنالدى. حالىقارالىق كورمە يتاليانىڭ بۇرىنعى استاناسى تۋرين مەن قازىرگى استاناسى ريم قالالارىنىڭ اراسىنداعى تىعىز بايلانىستى پاش ەتتى. تۋريندە وتكەن ەكسپو-نىڭ باستى تاقىرىبى – «حالىقارالىق ونەركاسىپ جانە ەڭبەك بىرلىگى» ۇرانىمەن ايشىقتالدى. ايتۋلى حالىقارالىق شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار بۇل كورمەنى ەرەكشە جوعارى دارەجەدە وتكىزۋگە بارلىق كۇش-جىگەرلەرىن جۇمسادى. كورمەدە العاش رەت ونەركاسىپ پەن ونەردىڭ وداقتاستىعى تىعىز كورىنىس تاپتى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىن وتكىزۋگە دايىندىق بارىسىندا ارناۋلى كوميسسيا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا يتاليانىڭ بارلىق ءىرى قالالارىنىڭ دەرلىك مەرلەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, بەلگىلى زاڭگەرلەر جانە باسقا دا ەلگە كەڭىنەن تانىمال تۇلعالار كىردى. ەكسپو باعدارلاماسىن جاساۋ بارىسىندا كوميسسيا كوپتەگەن كونسالتينگتىك كومپانيالارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ەكونوميكالىق ەڭ­بەك زاڭدىلىعى مەن ءوندىرىستىڭ تى­عىز بايلانىستا داميتىندىعى تۋرا­لى يدەياعا بارىنشا باسىمدىق بەردى. وسى ءبىر باستى يدەيانى ءىس ءجۇ­زىنە اسىرۋ ءۇشىن كورمەنى ۇيىم­داس­تىرۋشىلار جان-جاقتى بەلسەندىلىك تانىتتى. باستى يدەيانى جۇزەگە اسى­رۋ ماقساتىندا حالىقارالىق كور­مە 26 توپقا ءبولىندى. ءاربىر توپ ءوزى­نىڭ باعدارلاماسى: تاربيە, وقۋ, وتان­دى قورعاۋ, ونەركاسىپ, اۋىل شا­­رۋاشىلىعى, ساۋدا, قالا قۇرى­لى­سى, عىلىم جانە ونەر سالالارى بويىنشا ەلدىڭ قول جەتكىزگەن يگى جە­تىستىكتەرىن كورسەتۋگە ءتيىس بولدى. قالالىق حالىقارالىق كورمە قالاشىعى الەمگە كەڭىنەن تانىمال ورتاعاسىرلىق عيماراتتار قونىس تەپكەن ۆالەنتينو ساياباعىندا بوي كوتەرەتىن بولدى. بۇعان دەيىن بۇل ساياباقتا 1898 جانە 1902 جىلدارى ۇلكەن حالىقارالىق جارمەڭكەلەر وتكىزىلگەن بولاتىن. ەندى وسى ءبىر اتاقتى ساياباقتا 1911 جىلى جالاۋى جەلبىرەيتىن ەكسپو كورمەسىنىڭ قالاشىعى قونىس تەبەتىن بولدى. بۇكىلالەمدىك كورمە قالاشىعىن سالۋ مىندەتى پەترو فەنوگليو, ستەفانو موللي جانە دجاكومو سالۆادوري دي ۆيشينوف سياقتى بەلگىلى ارحيتەكتورلارعا تاپسىرىلدى. ساۋلەتشىلەر توبىنىڭ الدىنا شەشىمى كۇردەلى وتە جاۋاپتى مىندەت قويىلدى. ولار كورمە قالاشىعىندا يتاليالىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ءداستۇرى مەن بىرنەشە سارايلار تۇرعىزىپ, كورمە پاۆيلوندارىن سالۋعا ءتيىس بولدى. ەڭ باس­تىسى, ولار قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزگەن كەزدە ۆالەنتينو سايابا­عىن­داعى بىردە-ءبىر اعاشقا نەمەسە بۇتاققا زاقىم كەلتىرمەۋگە ءتيىس ەدى. قۇرىلىس جۇمىستارى بارى­سىن­دا ساياباقتاعى بىردە-ءبىر اعاش­تى كەسۋگە رۇقسات ەتىلمەدى. بۇل اس­قان شەبەرلىكتى جانە تۋعان قالا­عا دە­گەن زور سۇيىسپەنشىلىكتى قاجەت ەت­كەن اسا قيىن دا قۇرمەتتى مىندەت بولدى. يتاليا ساۋلەت ونەرىنىڭ تاريحىندا ەسىمدەرى ەرەكشە قۇرمەتپەن اتالاتىن پەترو فەنوگليو, ستە­فانو موللي جانە دجاكومو سال­ۆادوري دي ۆيشينوف سياقتى ارحيتەكتورلار بۇل كۇردەلى ءمىن­دەت­تى ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. كورمە قالاشىعىن سالۋ بارىسىندا ولار عاسىرلار بويى قالا حالقىنىڭ كوزايىمىنا اينالىپ كەلە جاتقان ۆالەنتينو ساياباعىنىڭ ءبىر شى­بىعىنا دا زاقىم كەلتىرمەي, ونىڭ كوركىن اسقاقتاتا ءتۇستى. كورمە قالاشىعىندا بوي كوتەر­گەن عيماراتتار ەرەكشە ساۋلە­تى­مەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تاڭداي قاقتى­رادى. وسى رەتتە كورمە قالا­شى­عىن­دا تۇرعىزىلعان ءسان سارايىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. 1590 شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جات­قان سارايدىڭ ارحيتەكتۋرالىق كوركى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىز­دى­لىعىن جويعان جوق. ءسان سارايىنا قاتارلاستىرا سالىنعان گالەرەيالاردىڭ بارلىعى دەرلىك شىنىدان تۇرعىزىلدى. سونىمەن بىرگە, مۇندا كورمەنى تاماشالاۋعا كەلۋشىلەرگە قىزمەت كورسەتەتىن بىرنەشە اسحانا, ءدامحانا جانە شايحانالار بوي كوتەردى. قوناقتار كوڭىل كوتەرەتىن ۇلكەن بي زالى دا اسقان ساۋلەتىمەن سالتانات قۇردى. 8 مىڭ شارشى مەتر اۋماققا قانات جايعان قولدانبالى ونەر جادىگەرلەرىنىڭ پاۆيلونى دا شەبەر ارحيتەكتۋرالىق شەشىمى جانە كوز تارتار كوركىمەن كورمەنى تاماشالاۋشىلاردى ەرەكشە اسەرگە بولەدى. قولدانبالى ونەر جادىگەرلەرى قويىلعان بۇل پاۆيلوننىڭ ءوزى بىرنەشە بولىككە ءبولىندى. قالا جي­ھازدارى دەپ اتالاتىن بولىگىندە ءۇي جيھازدارىنىڭ سول زامانداعى نەبىر وزىق ۇلگىلەرى كورىنىس تاپسا, كورمە پاۆيلوندارىنىڭ كەلەسى ءبىر بولىگىندەگى سورەلەردە ىدىس-اياق, شىنى بۇيىمدارىنىڭ نەبىر كەرەمەتتەرى قويىلدى. كورمە قالاشىعىنىڭ ەكىنشى ءبىر بولىگىندە سول زامانعى بايلانىس سالاسىنىڭ تەحنيكالىق جەتىستىكتەرى پاش ەتىلدى. بايلانىس پاۆيلونىندا تەلەفون, تەلەگراف جانە پوشتا قىزمەتىنىڭ وزىق تەحنيكالارى مەن تەحنولوگيالارى كورىنىس تاپتى. سونىمەن بىرگە, كورولدىك اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ جادىگەرلەرى قويىلعان كورمە پاۆيلوندارى دا قوناقتاردىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. يتاليالىق وندىرىستەردە شىعارىلعان بۇيىمدار مەن ءونىم­دەر تۋرين قالاسىندا وتكەن حالىق­ارالىق كورمەنىڭ نەگىزگى تاقى­رى­بىنا اينالدى. سونىمەن بىرگە, كورمەدە شەتەلدەردەن اكەلىن­گەن ونەركاسىپ جانە ونەر بۇيىم­دارى دا مول بولدى. وسى رەتتە قول­دانبالى ونەر جادىگەرلەرى ورنا­لاس­قان پاۆيلوندارداعى جاپون ەلىنىڭ ارناۋلى كورمەسى ەرەكشە نازار اۋدارتتى. بۇل ەلدىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرىنە ساي كەلەتىن ءوندىرىس بۇيىمدارى كورمەنى تاماشالاۋعا كەلگەن قوناقتاردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. تۋريندە وتكەن ەكسپو-1911 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ تاعى ءبىر ەستە قالاتىن ەرەكشە كورىنىسى – «ءالپى دەرەۆنياسى» اتتى پاۆيلونى ەدى. اتاقتى ينجەنەرلەر شەۆاللە جانە مورەللي دي پوپولولاردىڭ قولىمەن تۇرعىزىلعان بۇل ءجادى­گەر شىندىعىندا دا تاماشا ەدى. پاۆيلوندا شاعىن شىركەۋى, ءبىر­نەشە قولونەر ءوندىرىسى, فەرمالار جانە شارۋا ۇيلەرى بار تۇتاس ءبىر دەرەۆنيا بوي كوتەردى. مۇندا ەڭبەكسۇيگىش تاۋلىقتار قولىنان شىققان نەبىر ونەر تۋىندىلارى دا كەڭىنەن كورىنىس تاپتى. «حالىقارالىق ونەركاسىپ جانە ەڭبەك بىرلىگى» ۇرانىمەن ءوت­كەن تۋريندەگى بۇكىلالەمدىك جەتىس­تىك­تەر كورمەسى ءوزىنىڭ الدىنا قويعان بيىك مىندەتتەر ۇردىسىنەن شىعا ءبىلدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, 1911 جىلى وتكەن بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى حالىقارالىق كورمەلەر شەجىرەسىندە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».