ەلدىك مۇرات پەن ەرلىك شەجىرەسىنە ادالدىق تانىتىپ, وسى جولدا ءومىر ساپارلارىن ەرتە اياقتاعان ارداقتى ازاماتتارىمىز بەن اياۋلى اپالارىمىز از ەمەس. ولاردىڭ ەسىمى مەن ەڭبەكتەرىن قالاي قۇرمەتتەسەك تە جاراسادى.
سولاردىڭ ءبىرى كەڭەستەر وداعى اتتى «ورتاق وتاندى» قورعاۋ ىسىندە ەرەن ەرلىك تانىتىپ, باسىن قاتەرگە تىككەن, ءورشىل رۋحتى كورسەتكەن, دنەپردەن ءوتۋ كەزىندە – لوەۆوداعى بيىككە الدىمەن كوتەرىلىپ, تۋ تىككەن – ءسادۋ شاكىروۆ ەدى.
بالا شاقتا بولاشاقتى ارمانداماعاندار سيرەك-اق بولار. اتا-انانىڭ ايالى الاقانىندا الاڭسىز ءوسىپ-ەسەيۋ, كەلەلى كەلەشەككە قۇشتار كوڭىلمەن, عاشىق جۇرەكپەن, ءۇمىت-سەنىممەن قاراۋ – كىم-كىمنىڭ دە اسىل ارمانى مەن ءومىر مۇراتتارىنىڭ ءبىرى ەمەس پە؟! ءسادۋدىڭ دە جاستىق كەزەڭىن وزىمەن قاتار تۇرعىلاستارى سەكىلدى قيالىن شارتاراپقا جىبەرىپ, عالامنىڭ عاجايىپ قۇپيالارىن, اڭ-قۇستار الەمىن, ادامنىڭ مىڭ-سان يىرىمدەرىن تانىپ-بىلگىسى كەلگەنى انىق.
تەگىندە, ءومىر – ۋاقىت ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. ءومىردىڭ بۇرالاڭ جولى, تۇرمىس سالقىنى, تاعدىر تالقىسى كوڭىلدى كۇپتى ەتىپ, جۇرەككە سالماق سالاتىن كەز بولادى. ول كەنەتتەن تۇتقيىلدان, تۋ سىرتىمىزدان كەزدەسىپ قالىپ جاتادى.
تورتكۇل دۇنيەنى تىتىرەنتىپ, اسپان استى, جەر ءۇستىن دۇرلىكتىرىپ, الىس-جاقىندى, ۇلكەن-كىشىنى, ءتىپتى تىرشىلىك اتاۋلىنى جويقىن كۇش, قىرعىن كەساپاتتارىمەن باسىپ-جانشىعان ۇلى وتان سوعىسى سونىڭ ءبىر سۇراپىلى بولاتىن.
ەرلىكتىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق. ناعىز ەرلىك ۇلت مۇددەسىنە, حالىقتىڭ باقىتىنا, كەلەلى كەلەشەگىنە نەگىزدەلسە – باياندى, عۇمىرلى, نۇرلى بولماق.
ارعى-بەرگى تاريحتا, اسىرەسە, ۇلى وتان سوعىسى بەتتەرىنەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەرلىك شەجىرەسى ايقىن اڭعارىلادى. وسى تۇستا: «. . . مايدانعا ءبىر ميلليون ەكى ءجۇز مىڭ ادام, سونىڭ ىشىندە 5183 ايەل مەن قىز اتتاندىردى. جەتى ءجۇز مىڭ ادام ەڭبەك ارمياسى مەن ارناۋلى قۇرىلىس بولىمدەرىنە شاقىرىلدى. اسكەري وقۋ ورىندارىنا 42 مىڭ قازاقستاندىق جاستار جىبەرىلدى. رەسپۋبليكا اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن 27 اسكەري وقۋ ورنىن 16 مىڭ وفيتسەر ءبىتىرىپ شىقتى. مۇنىڭ سىرتىندا مايدانداعى قاۋىرت جاعدايلارعا بايلانىستى 10,5 مىڭ كۋرسانت سەرجانت شەنىمەن, 10 مىڭ ادام قاتارداعى جاۋىنگەر رەتىندە الدىڭعى شەپكە اتتاندىرىلدى» دەگەن دەرەك ويعا ورالادى.
قازاقستاندىقتاردىڭ جاۋىنگەرلىك داڭقى, بەيبىتشىلىك پەن بوستاندىقتى ساقتاۋ جولىنداعى جانقيارلىق باتىلدىعى, قاسيەتتى دە قاستەرلى ماقسات-مۇراتتارى – ماسكەۋ مەن ستالينگراد تۇبىندەگى شايقاستا, دنەپر مەن كۋرسك يىنىندە, بالتىق بويىندا, بەلارۋسسيا مەن ۋكراينانى, ودەسسا, سەۆاستوپول مەن ساارەما ارالىن, سونداي-اق, ەۋروپا ەلدەرىن ازات ەتۋدە, سوعىستىڭ سوڭعى وشاعى – جاپونيانىڭ قارۋلى كۇشتەرىن تالقانداۋ ىسىندە كەڭىنەن كورىندى.
ۇلى ەرلىك شەجىرەسىن ادامي بولمىسىمەن, ادامگەرشىلىك مۇراتتارىمەن, ەلدىك قاسيەتىمەن, قايسار دا قاھارمان تۇلعاسىمەن تولىقتىرا تۇسكەندەردىڭ ءبىرى, الدا ايتقان – كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءسادۋ شاكىروۆ ەدى (1922-1977 ج.ج.).
ول 1942 جىلدىڭ اقپانىندا قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى. ۋكراينانى قورعاۋعا قاتىسادى. اسىرەسە, 106-زابايكالە اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 188 ارگۋنسك اتقىشتار پولكىنىڭ ساربازى رەتىندە س.ءشاكىروۆ كوپۇلتتى قيان-كەسكى ۇرىستاردىڭ بەل ورتاسىندا بولادى. ەرەكشە تاپسىرمالاردى ورىنداۋ جولىندا باتىلدىق تانىتادى.
وتان قورعاۋ جولىنداعى ەرەن ەرلىكتەرىنىڭ ءبىرى 1943 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ باسىندا گومەل وبلىسىنا قاراستى لوەۆو قالاسى ماڭىندا بولعان ەدى. ءسادۋ مۇندا ەل قورعاۋدىڭ, حالقىن شىنايى ءسۇيىپ, جان-تانىمەن بەرىلگەندىكتىڭ ايرىقشا ۇلگى-ونەگەسىن كورسەتتى.
وعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن س.شاكىروۆتىڭ ەل قورعاۋ ىسىندەگى, مايدان دالاسىنداعى قالىڭ كوپكە ۇلگى-عيبراتتىق ماڭىزى مول ەرەن ەرلىكتەرى تۋرالى جازىلعان ەڭبەكتەن ءۇزىندى وقىلىق.
«1943 جىلعى 15 قازان. ءتۇن. دەسانتشىلار قايىقتار مەن سالدارعا بارىپ وتىردى. سوڭعى بۇيرىق بەرىلگەننەن سوڭ, وزەننەن ءوتۋ باستالدى. سولاردىڭ بىرىندە قاتارداعى جاۋىنگەر ءسادۋ شاكىروۆ بولدى. جاعالاۋعا جەتۋگە شاماسى 40 مەتردەي-اق قالعان كەزدە, ءبىزدىڭ ەرلەردى گيتلەرشىلەر كورىپ قويىپ, قارۋدىڭ بارلىق تۇرىنەن وق جاۋدىردى. ارانىن اشقان اجال جاۋىنگەرلەردى ساپتان ج ۇلىپ اكەتىپ جاتتى. سناريادتاردىڭ ءبىرى ءسادۋ وتىرعان سالعا سارت ەتە قالدى. كوككە شاپشىعان سۋ جاۋىنگەرلەردىڭ ءۇستىن جاۋىپ كەتتى. سالدىڭ بىت-شىتى شىقتى. مۇزداي سۋ ىشىندە جاۋىنگەرلەر ءجۇزىپ, ىلگەرى قاراي ۇمتىلا بەردى. ءسادۋ شاكىروۆ سۇڭگىپ كەتتى دە, قالقىپ جۇرگەن ءبىر بورەنەگە جابىسىپ, وڭ جاعالاۋعا قاراي جىلجىدى. تاعى دا بىرنەشە رەت ۇمتىلىپ ەدى, اياعى قايراڭعا ءتيدى. دنەپردىڭ وڭ جاعالاۋىنا الدىمەن جەتكەندەردىڭ ءبىرى – ءسادۋ ەدى. سول جاق جاعالاۋدا وزىنە كوماندير بەرگەن قىزىل جالاۋ مەن گراناتىن قولىنا الىپ, ول دۇشپاننىڭ ترانشەياسىنا تۇرا ۇمتىلدى. ەرجۇرەك سولدات بىرنەشە رەت گرانات لاقتىرىپ, گيتلەرشىلەردى ترانشەياسىنان قاشۋعا ءماجبۇر ەتتى...
كومانديردىڭ تاپسىرماسىمەن ءسادۋ شاكىروۆ دنەپردەن ءۇش رەت ءوتىپ, پۋلەمەتشىلەر مەن بايلانىسشىلاردى وڭ جاعالاۋعا اپارىپ ءتۇسىردى. ەرەن ەرلىك تە كورسەتتى...
1943 جىلعى 16 قازان كۇنى تاڭەرتەڭ ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەرىمىز لوەۆونىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىنداعى 138,6 بيىكتىكتى باسىپ الۋعا شابۋىل جاسادى. شاكىروۆ گيتلەرشىلەردىڭ بەسەۋىن جايراتىپ سالىپ, بيىكتىككە الدىمەن جەتتى دە, ونىڭ توبەسىنە القىزىل تۋدى قادادى».
بۇل تۇتقيىلدان قاسىرەت بۇلتىن ءتوندىرىپ, قاندى قىرعىنعا باستاعان نەمىس-فاشيستەرىنە قارسى باعىتتالعان شەشۋشى شايقاس قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جاۋىنگەرلەردى ەل قورعاۋعا, ەرلىككە باستاعان ماڭىزدى قادام ءارى جەڭىستى جاقىنداتقان, بولاشاققا ءۇمىت ارتقان ساۋلەلى ساتتەر بولاتىن. ەل قورعاۋ ءىسىن ەرلىك شەجىرەسىمەن جالعاستىرعان, ادامي مۇرات پەن ءورشىل رۋحتىڭ ونەگەسىن كورسەتكەن, اتامەكەن اماناتىن ادال اتقارعان ءسادۋ شاكىروۆكە وسى جولى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەن ەدى.
س.شاكىروۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسىنداعى باتىل ارەكەتتەرى مەن ەرلىكتەرى ەلەۋلى ەڭبەكتەرگە ارقاۋ بولىپ, باتىرلىعى مەن باتىلدىعى دا انىقتامالىق كىتاپتاردا, بەلارۋس ەنتسيكلوپەدياسىندا جارىق كوردى.
ەڭ باستىسى, ءسادۋ شاكىروۆتىڭ ادامدىق الەمى بولەكشە ەدى. دوس-جولداسقا ادال, جاقىن-جۋىققا قامقورشى بولاتىن.
ول باتىر اتانعاندا قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتى, اكادەميك قانىش ساتباەۆ ارنايى قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداعان ەكەن.
«قۇرمەتتى ءسادۋ جولداس! – دەپ باستاپتى ءسوزىن عالىم, – قازاق حالقى ءسىزدىڭ دنەپر وزەنىنەن ەرلىكپەن ءوتىپ, سول وزەننىڭ سول جاعاسىندا كۇشتى پلاتسدارم قۇرۋداعى پاتريوتتىق ءىس-ارەكەتتەرىڭىزدى ەستىپ, كول-كوسىر قۋانىشقا كەنەلدى.
ءبىز ءسىزدى جانە قازاق حالقىنىڭ باسقا دا ايبارلى, داڭقتى ۇلدارىن باتىرلىعى ءۇشىن العان لايىقتى اتاق-دارەجەلەرىن ماقتان ەتەمىز. قازاقستاننىڭ عالىمدارى مەن زيالى وكىلدەرى مايدانعا كەرەكتى رەسپۋبليكامىزداعى تابيعي رەسۋرستاردى يگەرۋگە بارلىق كۇش-جىگەرلەرىن ارناپ كەلەدى. قازاقتان قازىرگى كەزەڭدە وداقتىڭ مايدانعا جىبەرىلەتىن مەتالل, جانار-جاعارماي, قارۋ-جاراق, ءدارى-دارمەك, ازىق-ت ۇلىك, ت.ت. ماڭىزدى بازالارىنىڭ ءبىرى. قازاقستاننىڭ تىلداعى جۇمىسشىلارىنىڭ ءۇلكەن دە ەرلىككە تولى ەڭبەكتەرىندە اكەلەرىمىز بەن انالارىمىزدىڭ, قازاق عالىمدارىنىڭ ۇلكەن ۇلەستەرى بار. عالىمدار مەن زيالى جۇرتشىلىق وكىلدەرى ءسىزدىڭ مايدانداعى ەرلىكتەرىڭىزدەن قۋات-كۇش الىپ, قازاقستاننىڭ بارلىق ماتەريالدىق جانە يدەولوگيالىق رەسۋرستارىن زەرتتەۋدە وزدەرىنىڭ قاجىر-قايراتىن جۇمساپ, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا قارۋ-جاراق پەن وق-ءدارىنىڭ سارقىلمايتىن ارسەنالىن جانە مايدانعا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ مول قورىن جاساۋدا.
قۇرمەتتى ءسادۋ, سىزدەن وتىنەرىم: ءبىزدىڭ ىستىق قۇتتىقتاۋىمىزدى قابىلداپ, ءوزىڭىزدىڭ بارلىق دوستارىڭىزعا اعايىندىق-تۋىسقاندىق سالەم جولداڭىز. سىزگە دەنساۋلىق, كەلەشەكتە دە جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەر ءتىلەيمىز. فاشيستىك جاۋىزداردى ءبىزدىڭ قاسيەتتى جەرىمىزدەن تازالاپ, ماڭگىگە قۋىڭىز!
نەمىس وككۋپانتتارىنا ءولىم!
كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق
فيليالى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى,
كسرو عا-نىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتى
ق.ي.ساتباەۆ.
1943, 28 جەلتوقسان».
ق.ساتباەۆ حاتى – س.شاكىروۆكە, ونىڭ مايدان دالاسىنداعى ەرلىك ىستەرىنە ارنالعانىمەن ەل-جەردى قورعاۋ يدەياسى, پاتريوتتىق باعىتتاعى ۇلى مۇراتتار كەڭ كولەمدە ءسوز ەتىلەدى. حات اۆتورى سول ارقىلى قازاقستان حالقىن, ەل-جەر قادىرىن, عالىمدارى مەن زيالى جۇرتشىلىق وكىلدەرىنىڭ وتان الدىنداعى اسىل ارمان-مۇراتتارىن, بولاشاق باعدارىن دا بايىپتى ءسوز ەتەدى. ەرلىكتى ۇلگى, ۇران ەتەدى. ادامدىق پارىز-قارىز نازارعا الىنادى.
س.شاكىروۆ ەرلىكتىڭ الاۋى, جەڭىستىڭ جالاۋى جەلبىرەگەننەن كەيىن اراعا ءبىر جىل سالىپ, 1946 جىلى تۋعان جەرىنە ورالدى. ول «باتىرمىن, ەڭبەگىم ءسىڭدى!» دەپ قول قۋسىرىپ وتىرمادى. اۋىلداعى ەلدىڭ جۇدەۋ, جۇپىنى تىرلىگىن كوزىمەن كورىپ, كولحوز جۇمىسىنا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى. سوعىستان كەيىنگى قيۋى قاشقان اۋىل-ەلدىڭ ەڭسەسىن ەڭبەك ارقىلى, قوعامعا قىزمەت ەتۋ جولىمەن كوتەرۋدى ويلاعان س.شاكىروۆ از ۋاقىت ىشىندە ءسوزى مەن ءىسى ۇشتاسقان بىلىكتى باسشىعا, حالقىنىڭ قالاۋلى ازاماتىنا اينالدى. كوپ ۇزاماي اۋداندىق كەڭەستىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقاردى, پارتيا مەكتەبىنىڭ تىڭداۋشىسى بولدى. قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىن سىرتتاي وقىپ بىتىرەدى.
قىسقاسى, ءسادۋ شاكىروۆ ماعىنالى ءومىرىن, اقىل-پاراساتىن, تاجىريبە ءتالىمىن تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتۋگە ارنادى. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىنە دەيىن شۋ اۋدانىنىڭ «درۋجبا» كەڭشارىنىڭ پارتيا ۇجىمىن باسقارىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويدى. ەلشىل, كوپشىل ءھام قوعامشىل قاسيەتتەرىمەن قالىڭ كوپشىلىكتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. «ءادىل ءىس – اعىن سۋدىڭ ارناسىنداي, ءادىل ءسوز – بولات سەمسەر الماسىنداي» (ومار شوراياقوۆ) ەكەنىن باستى ۇستانىم ەتتى.
ەل الدىنداعى ادال ەڭبەگى بەيبىت كۇندە دە ەلەنىپ, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, كوپتەگەن مەرەكەلىك مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. باتىر تۋىپ-وسكەن بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى اقكولدە, اتى جاڭعىرىپ, مەكتەپكە, كوشەگە, بۇرىنعى جدانوۆ اتىنداعى كەڭشارعا س.شاكىروۆ ەسىمى بەرىلدى. جىل سايىن ونىڭ سپورتتىق تۋرنيرلەرى ءوتىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, ول ۇلگىلى وتباسى بولدى.
ءسوز سوڭىن باتىر تۋرالى جىر تولعاعان تالانتتى اقىن نارشا قاشاعانوۆ ولەڭىمەن تۇيىندەسەك دەيمىز.
باتىر دەگەن جارق-جۇرق ەتكەن ءبىر الماس,
باتىرى جوق ەلدىڭ باسى قۇرالماس.
باتىرلىعىن قاستەرلەگەن حالىقتى,
باسقالار دا باعالاماي تۇرا الماس.
ەرلىك ءۇشىن ەڭىرەگەن اعالار,
كەشە بولدى. بۇگىن ەندى جوق ولار.
ەرلىكتەرىن ەسكەرمەسەك, ءبىزدى دە,
ەرتەڭگى ۇرپاق ەسكە الۋىن دوعارار.
جىلدار وتەر قارا شاشتار اعارار,
بۇگىن باردىڭ بارلىعى ەرتە جوعالار.
ەسكەرتكىشتەر ورناتپاساق ەرلەرگە,
سوڭىرا ءبىزدىڭ سوڭىمىزدا نە قالار؟!
بۇل تىرلىكتە بىرەۋدى بىرەۋ ساعالار,
بۇل تىرلىكتە بىرەۋدى بىرەۋ جاعالار.
وتەر ءبارى. قالار مىنا تاس تۇلعا,
بولاشاق ءبىزدى وسى ارقىلى باعالار.
الدىنا كەپ ءتاۋ ەتسەڭ دە قاي كۇنى,
ەسكە سالار ەرلىك پەنەن قايعىنى.
مىنا تۇرعان قولا ءمۇسىن, باۋىرلار,
بىلە-بىلسەك, اتامەكەن ايبىنى...».
ءيا, اقىن سوزىندە ازاتتىق پەن بوستاندىقتى مۇرات ەتكەن, وتانعا – جەڭىس, سالتانات سىيلاعان ەرلەر ەسىمى مەن ەڭبەگىنە جىرمەن دە ماڭگىلىك ەسكەرتكىش قويىپتى.
وسىلايشا, تۋعان جەردىڭ تۇعىرلى تۇلعاسىنا قۇرمەت كورسەتۋ, تاعزىم ەتۋ بۇگىن مەن بولاشاقتىڭ باستى بورىشى دەپ بىلەمىز.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور.
جامبىل وبلىسى.