تۋعان جەردىڭ تاريحىن بىلگىسى, جاس تالانتتاردى تانىعىسى نەمەسە تانىلعىسى, اسەم تابيعاتتى تاماشالاعىسى كەلەتىندەر وسى جوبانى اسىعا كۇتەدى. ولكە تاريحىن تەرەڭنەن تانىپ, مول ماعلۇمات الۋعا مۇمكىندىك جاسايتىن, جاستاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ, شىعارماشىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ, تابيعاتتى قورعاۋ سىندى كەڭ ماقساتتى بۇل ءىس-شارا ەلىمىزدىڭ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ عانا ەمەس, تۇركى ەلدەرىنىڭ جۇرتشىلىعىنا دا جاقسى تانىس. اسىرەسە, ىزدەنىمپاز جاستار ءجيى وتكىزىلگەنىن قالايدى. ءيا, ءبىز «مارحابات – ميراس» قوعامدىق قورى تۇساۋىن كەسكەن, ءار ءۇش جىل سايىن تانىمدىق-تاعىلىمدىق ءمانى زور تاقىرىپتاردا وتكىزىلىپ تۇراتىن «تاۋپىستەلى تاعىلىمى» حالىقارالىق جوباسىن ايتىپ وتىرمىز.
VIII عاسىردىڭ جاۋھار جادىگەرى
جوبا اياسىنداعى العاشقى باسقوسۋ تۇلكىباس اۋدانىنىڭ تاۋپىستەلى اۋىلىندا 2016 جىلى مامىردا «تاۋپىستەلى تاعىلىمى: تۇركى تىلدەس, تۇگەل بول!» تاقىرىبىندا, ەكىنشى جيىنى 2019 جىلى ساۋىردە «تاۋپىستەلى تاعىلىمى: شەرحان مەن ناسىر باۋىندا» دەگەن اتپەن ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن. ەكى جيىنعا دا تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىز رەسپۋبليكالارىنىڭ قايراتكەرلەرى مەن قالامگەرلەرى, ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وبلىستارى مەن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسقان-دى. ال جەڭىستىڭ 77 جىلدىعىنا, قازاقتىڭ داڭقتى پەرزەنتى, جازۋشى شەرحان مۇرتازانىڭ 90 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان كۇنى كەشەگى باسقوسۋ «تاۋپىستەلى تاعىلىمى: بوزارىقتان – بوزتورعايعا» دەپ اتالادى. شىمكەنت قالاسىنىڭ بوزارىق اتىرابىندا 1941-1945 جىلدارى وبلىستان سوعىسقا اتتاناتىنداردىڭ جيناقتاۋ-جاتتىعۋ بەكەتى بولعانى بەلگىلى. ال بوزتورعاي – قاراتاۋدىڭ ايتۋلى اسۋى. «قالماققىرىلعان» شايقاسىنا قازاق باتىرلارى وسى اسۋمەن اسقان. ەكى ارالىق – 77 شاقىرىم.
قالامگەرلەردەن, مادەنيەت پەن ءبىلىم سالاسىنىڭ وكىلدەرىنەن, ەرىكتى جاستاردان قۇرىلعان ارنايى توپ بوزارىقتان بوزتورعاي اسۋىنا دەيىنگى ارالىقتا اۋىلدار مەن كەنتتەرگە, مەكتەپتەر مەن تاريحي ورىندارعا توقتاپ, سۇحبات قۇرىپ, جيىندار, ەسكە الۋ ساعاتتارىن وتكىزدى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداقتارى تۇركىستان وبلىستىق جانە شىمكەنت قالالىق فيليالدارى, تۇلكىباس, سايرام اۋداندىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ, ءبىلىم بولىمدەرى, «مارحابات-ميراس» قوعامدىق قورى ۇيىمداستىرعان ءىس-شارا بوزارىق بيىگىندە ء«سات ساپار!» جيىنىنان باستاۋ الدى. وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى اقمارال قۇدايبەرگەنوۆا «تاۋپىستەلى تاعىلىمىنا» ۇيلەستىرىلگەن «بوزارىقتان – بوزتورعايعا» ساپارىنىڭ ماقساتى مەن باعدارلاماسىن بايان ەتتى. الاشتىڭ ايتۋلى اقىن قىزى, «پاراسات», «بارىس» وردەندەرىنىڭ يەگەرى ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى ءسات ساپار تىلەپ, «بوزارىق» ولەڭىن وقىدى. ايتۋلى اقىن «پاراسات», «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى نارماحان بەگالى ۇلى اق باتاسىن بەردى.
بوزارىقتان سايرام اۋدانى اۋماعىنداعى كونە قۇرلىق قالاسىنىڭ ورنىنا كەلگەن ساپار قاتىسۋشىلارى قۇرلىق اۋىلىنىڭ جاس تاريحشى-ادەبيەتشى-ولكەتانۋشىلارىمەن سۇحباتتاستى. «قۇرلىق جادىمىزدا, ەرسىن ەسىمىزدە» دەپ اتالاتىن جيىندا جازۋشى ەرسىن قويباعاروۆتى ەسكە الدى. وسىدان مىڭ جىل بۇرىن شىمكەنتتىڭ ماڭىندا قۇرلىق دەگەن قالا بولعان. XII-XIII عاسىردا جەر بەتىنەن وشىرىلگەن قۇرلىقتى قايسىبىر عالىمدار شىمكەنتتىڭ كونە اتى دەيدى. ءىزىم-قايىم جوعالعان قالا تامتىعى 1990 جىلى «الماتى–تەرمەز» جول قۇرىلىسى سايرام اۋدانىنىڭ سول كەزدەگى «قايناربۇلاق» كەڭشارىنا قاراستى «وكتيابردىڭ 40 جىلدىعى» بولىمشەسى ۇستىنەن وتكەندە تابىلدى. مارحابات, ەرسىن اعالارىمىزدىڭ سوزىمەن ايتساق, سوناۋ ءبىر زاماندا قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قۇجىناعان بازارى قىز-قىز قايناپ, باۋ مەن باقشاسى گۇل-گۇل جايناپ, ساندۋعاشى مەن بۇلب ۇلى سايراپ, ۇلى جىبەك جولى بويىمەن وتكەن-كەتكەن كەرۋەندەردى ۇدايى قۋانا, قۇشاق جايا قارسى الىپ, قيماي, قيىلا شىعارىپ سالىپ تۇراتىن اسەم قالانىڭ ورنى, VIII عاسىردىڭ جاۋھار جادىگەرىنىڭ تابىلۋى اجەپتەۋىر-اق سەنساتسيا تۋعىزۋى كەرەك ەدى. الايدا باسىنان باعى قاشقان كەڭەستىك ساياسات كۇيرەگەن شاقتا بۇل جاڭالىق ەشكىمدى دە ەلەڭ ەتكىزبەدى. بىردە-ءبىر باسىلىم جازبادى... تامتىعى تابىلعان قالا قارلۇق قاعاناتى كەزىندە گۇلدەنگەنى انىق. قۇرلىق اۋىلىنىڭ جاس ولكەتانۋشىلارى دا كونە قالا تۋرالى ىزدەنىپ جۇرگەندەرىن اڭگىمەلەدى. بەلگىلى جازۋشى-جۋرناليست زاحاردين قىستاۋباي ۇلى ەرسىن قويباعاروۆ تۋرالى ەستەلىك ايتتى. اۋىل تاريحى تۋرالى جيىنعا قاتىسقان كوپشىلىكپەن سىرلاسىپ, سۇحباتتاسقان توپ مۇشەلەرى سايرام اۋدانىنىڭ ىنتىماق اۋىلىنا, اقسۋ وزەنى بويىنا جەتىپ, جاس ولكەتانۋشىلارمەن «قازاق جەرىنىڭ ءار سۇيەمى قاسيەتتى» تاقىرىبىندا كەزدەسۋ وتكىزدى. تالاس الاتاۋىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيىندەگى 4 042 مەتر بيىكتىكتەگى مۇزدىقتان باستاۋ الاتىن اقسۋ وزەنىنىڭ ۇزىندىعى – 133 شاقىرىم, سۋ جينالاتىن الابى 766 شارشى شاقىرىم. وزەن الابىندا ەجەلگى سايرام قالاسىنىڭ ورنى بار. تەرەڭدىگى 500 مەترگە دەيىن جەتەتىن اڭعاردىڭ تابانىمەن جوڭكىپ اعاتىن وزەن سۋى جارقاباق, اقشىل جىنىستار ارقىلى وتەتىندىكتەن, اقشىل بولىپ كورىنەدى. سوندىقتان دا اتاۋى اقسۋ بولىپ كەتكەن. اقسۋ ەلدى مەكەنىنىڭ اتاۋى دا وسىدان كەلىپ شىققان. ال ىنتىماق اۋىلى بۇرىن ارقيلى اتالعان. تاريحي اۋىلدار اقسۋ وزەنىنىڭ بويىندا وتە كوپ. كوپكە ءمالىم «مانكەنت» شيپاجايىنىڭ تاريحى دا تەرەڭنەن قوزعالدى.
ماشات وزەنى بويىنداعى كەرشەتاس اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىندە ارنايى توپ پەن جەرگىلىكتى جاستار اراسىندا «قۇلپىرا بەر, تۋعان جەر!» اتتى سۇحبات ۇيىمداستىرىلدى. ال ساستوبە كەنتىندە سوعىس قۇرباندارى ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتىپ, جاس ولكەتانۋشىلارمەن «ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا – ۇران» تاقىرىبىندا كەزدەسۋ ءوتتى. سازتوبە تاۋى, سازتوبە بيىگى, سازتوبە كولى مەن بۇلاقتارى تاريحتان بۇرىننان بەلگىلى. سازتوبە بيىگىندە قالماقتارعا قارسى ايقاستىڭ ءمانىسىن تالقىلاعان تاريحي جيىندار وتكەن. كەيىننەن, قاراشەكپەندىلەردىڭ قونىستانۋىنا بايلانىستى ساستيۋبە, ساستوبە اتانىپ كەتكەن. 1917 جىلدان باستاپ ساز بالشىق وندىرىلگەن. ال 1937 جىلى «ساستوبە تسەمەنت زاۋىتىن سالۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدانىپ, 1952 جىلى ىسكە قوسىلدى. تسەمەنت, اك, سۋلفاتتىق پورتلاندتسەمەنت, ءتۇستى تسەمەنت ونىمدەرىن شىعاردى. ونىڭ نەگىزىندە 1990 جىلدارى تسەمەنت زاۋىتى «ساستوبەتسەمەنت» اق بولىپ قۇرىلدى. قازىر جەكە كاسىپكەرلەر جۇرگىزەتىن تسەمەنت, اك شىعاراتىن زاۋىت جۇمىس ىستەيدى.
ساپارشىلار ايالداعان تابيعاتى وتە ەرەكشە بالىقتى اۋىلىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. ەجەلدەن قازاقتار قونىستانعان اۋىلدا جۇرتشىلىق ەگىنشىلىكپەن جانە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان. كونە زامانداردا بالىقتىنىڭ, كوكبۇلاقتىڭ, ۇربۇلاقتىڭ ورىندارىندا قورعاندار, بەكەتتەر بولعان. بۇگىندە اۋىل كوركەيىپ, گۇلدەنىپ كەلەدى. ال بالىقتىسۋ وزەنىنىڭ ۇزىندىعى شامامەن 10-15 شاقىرىمعا جۋىق. باستاۋىن بالىقتىكولدەن الادى. ۇربۇلاق اۋىلىنىڭ باسىندا ارىس وزەنىنە قۇيادى. شارافكەنت كونە قالاسىنىڭ ورنىنداعى «بالىقتىسۋ مولدىرەيدى, تاريح-بابا ەلجىرەيدى» تاقىرىبىندا وتكەن سۇحباتتا نەبىر قىزعىلىقتى دەرەكتەر ءمالىم ەتىلىپ, جاس اقىندار سەزىم مەرگەنباي, مارجان ءابلازىموۆا, سۇندەت سەيىتوۆ, جامال جۇرسىنبەك, اقبوتا بەيبىتبەك تۋعان جەردى قادىرلەۋگە شاقىراتىن ولەڭدەرىن وقىدى. اقىن داۋرەن ايمانبەت تە وتتى جىرىمەن كوپشىلىكتى ءتانتى ەتتى. ساپارلاستار ءال-فارابي اتىنداعى مەكتەپتىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە تورتكۇلتوبە قازىنالارىن قىزىقتادى. بالىقتىدان اباي اۋىلىنا كولىكپەن جەتكەن ارنايى توپ ى.التىنسارين مەكتەبىندە ۇيىمداستىرىلعان «اۋىل – ەل بەسىگى» اتتى كەزدەسۋدە دە شىنايى پاتريوتيزم, ولكەتانۋدى دامىتۋ تۋرالى ناقتىلى اڭگىمەلەر ايتىلدى.
ەڭ ەسكى قۇلپىتاستىڭ قۇپياسى
اۋىلدىڭ اۋەلگى اتاۋى ءالديباستاۋ بولعان ەكەن. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەل گازەتى «ەگەمەندە» جازۋشى مارحابات بايعۇتتىڭ «اۋليەباستاۋ اۋليەسى» اتتى ماقالاسى جاريالانعان بولاتىن. ءاۋ باستا ءالديباستاۋ, قاراشەكپەندىلەر قاپتاعاندا شاۆروۆكا, كەڭەستىك كەزەنەيلى كەزەڭ كەزىندە كاگانوۆيچ, كەيىننەن اباي اتانعان اۋىلدان 2018 جىلعى التىن كۇزدە تاريحي تاعىلىمى مول جاڭا جادىگەر – ەرەكشە ەسكەرتكىش تابىلدى. «تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاريحي تۇركىباسى وڭىرىندە, ياعني قازىرگى تۇلكىباس اۋدانى اۋماعىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر وتە-موتە از جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. ەرتەرەكتەگى تاريحشى عالىمدار ماشات, ءداۋبابا, قاراۇڭگىر, تۇركىباسى, اقسۋ-جاباعىلى, كونە تامتادج, بۇيرەكباستاۋ (جاڭاتالاپ), بالىقتى, شارافكەنت (تورتكۇلتوبە), ۇربۇلاق, سازتوبە, تاعى باسقا دا تاريحي ەسكەرتكىشتەر ورىندارى تۋرالى تام-تۇمداپ جازعان. ال وتكەن كۇزدە, باياعى ءبىزدىڭ كلاسس جەتەكشىمىز نۇرحان قىدىراليەۆتىڭ شارباعى مەن اباي كولحوزى ينتەرناتى ورتاسىنان تابىلعان ەسكەرتكىش شىنىندا دا ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن جاڭالىق بولىپ وتىر. قىدىرالى اتانىڭ قارا شاڭىراعى ورنىنا سالىنعان جاڭا ۇيدە قازىر نۇرحان اعاي مەن ماقپال اپايدىڭ نەمەرەسى دوسجان قۋاندىق ۇلى تۇرادى. ءبىراز جىلدان بەرى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى. اباي اۋىلىنىڭ ءار جەرىنەن, نەگىزىنەن كوكبۇلاق وزەنىنىڭ بويىنان تالاي-تالاي سىرلى قۇمىرالاردىڭ سىنىقتارى عانا ەمەس, ءبۇتىن قۇمىرالار, باسقا دا بۇيىمداردىڭ قالدىقتارى تابىلىپ جۇرگەن. 2018 جىلى كۇزدە دوسجان مىرزانىڭ باۋىنان, ءبىزدىڭ ينتەرنات اۋماعى جاعىنان اراب جازۋى بار قۇلپىتاس شىقتى. دوسجاننىڭ اناسى قانىتكۇلدەن حاباردى ەستي سالا ءبىز پاقىرىڭىز دا بارىپ كوردىك. استانادان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءبىر توپ ماماندارى, اۋدان اكىمى نۇربول تۇراشبەكوۆ باستاعان باسشىلار كەلدى. ودان كەيىن دە عۇلاما عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىمەن بىرگە بارعانبىز. قۋانعانبىز. تاڭدانعانبىز. العاشقى كورگەنىمىز قۇلپىتاس-تۇعىن. ماماندار مۇقيات زەرتتەپ, زەردەلەدى. قۇلپىتاس قۇمداق تاستان جاسالعان. بوزتورعاي اسۋىنىڭ اۋزىندا, كوكبۇلاقتىڭ باسىندا تاپ وسىنداي بوزتاستار بارشىلىق. ال ەندى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جاساپ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عالىم ماماندار ءناپىل بازىلحان مەن نۇربولات بوگەنباەۆ مىرزالاردىڭ «كوكبۇلاق-1» ەسكەرتكىشى ارحەولوگيالىق قازبا-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قىسقاشا ەسەبىنە زەيىن قويالىقشى. قۇلپىتاس, جوعارىدا ايتىلعانداي, بوز ءتۇستى تاستان ورنەكتەلگەن. اراب ارىپتەرىمەن «بۇل قابىر مۇحاممەد نۇران بابح (+اج؟)» دەپ جازىلىپتى. قۇلپىتاس وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن مۇحاممەد نۇران باب اۋليەگە قويىلعان. عالىمداردىڭ دايەكتەۋىنشە, ورتاعاسىرلىق داۋىرگە, شامامەن ح-ءحى عاسىرلارعا تيەسىلى. «ەسىمى جازىلىپ, تاريحي ورنىنان قوزعالماي تۇرعان ەڭ ەسكى قۇلپىتاستىڭ قازاقستاندا العاش رەت تابىلۋى ۇلكەن جاڭالىق بولىپ وتىر» دەسەدى عالىم ماماندار», دەپ جازادى اۆتور اتالعان ماقالاسىندا. قىسقاسى, ماماندار ەسكەرتكىش قۇرىلىسى مەن ارتەفاكتىلەردى سارالاي كەلە, اۋليەگە ارنالعان كەسەنە بولۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. اباي اۋىلىنىڭ استى ح-ءحىىى عاسىرلارداعى تورتكۇل, شارافكەنت, قاراباستاۋ, باسقا دا وسى ماڭايداعى قالالار سياقتى مەرەيلى مەكەن بولعان. قازاق بايتاعىندا اۋليەباستاۋ, اۋليەكول, اۋليەبۇلاق كوپ. ءالديباستاۋ اتاۋى دا وسى اۋليەمەن استاسىپ جاتقان بولار, بالكىم... اباي اۋىلى, ى.التىنسارين اتىنداعى مەكتەپتە وتكەن كەزدەسۋدە وقۋشىلار اعا بۋىن وكىلدەرىنە كوكەيلەرىندە جۇرگەن سۇراقتاردى قويىپ, تۇشىمدى جاۋاپ الدى.
ءيا, ارنايى توپتىڭ ساپارى بارىسىندا ءار ايالدامادا ۇيىمداستىرىلعان كەزدەسۋلەردەن ىزدەنىمپاز جاستار مول ماعلۇمات الىپ, دۇنيەتانىمىن كەڭەيتتى. جاستارعا ەلىمىزگە تانىمال اقىن, جۋرناليست-جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ك.سيمونوۆ مەدالىنىڭ يەگەرى نارماحان بەگالى ۇلى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, جازۋشى, سپورت تاقىرىبىنا ارنالعان ايتۋلى روماننىڭ اۆتورى ەسقارا توقتاسىن ۇلى, تۇلكىباس اۋدانى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءساتباي قاسىمبەكوۆ, جازۋشى, اۋدارماشى ابدىراقىم پراتوۆ, اقىن داركەن تاناباەۆ, جازۋشى زاحاردين قىستاۋباي ۇلى مازمۇندى اڭگىمە ايتىپ, سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. تاۋپىستەلى اۋىلىنداعى شەرحان مەن ناسىر باۋىنداعى كەشكى جيىن شەرحان مۇرتازانىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالدى. تاۋپىستەلى اۋىلىندا 1995 جىلى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازا جانە وزبەكستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ناسىر فازىل باستاعان جيىرمادان اسا اقىن-جازۋشى قوناقتا بولعان. ولار اۋىلدىڭ اينالا-توڭىرەگىندەگى كوركەم تابيعاتتى تاماشالاپ, سۇحبات قۇرعان. سول ساپاردا شەرحان مۇرتازا, ناسىر فازىل باستاعان قالامگەرلەر ارنايى باۋ اعاشتارىن وتىرعىزعان بولاتىن. سودان بەرى بۇل باۋ «شەرحان مەن ناسىر باۋى» دەپ اتالادى. مىنە, وسى باۋدا شەرحان مۇرتازانى ەسكە الۋ ساعاتى, «جاس جۇرەك جايىپ ساۋساعىن...» اتتى جىر كەشى ءوتتى. جاس اقىندار جازۋشىعا قاتىستى جىرلارىن وقىدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, حالىقارالىق جوبانىڭ ەكىنشى جيىنى قازاقتىڭ شەرحان مۇرتازاسىنىڭ رۋحىنا جانە وزبەكتىڭ ناسىر فازىل سىندى ءسوز زەرگەرىنىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان-دى. كەشەگى ەرەكشە كەش شەرحان مۇرتازانىڭ 90 جىلدىعىنا وراي ەلىمىزدە وتكىزىلەتىن ءىس-شارالاردىڭ العاشقىسى بولدى. سىرلاسۋ ساعاتىن مارحابات بايعۇت جۇرگىزدى. تەبىرەنىسكە تولى ەستەلىكتەر ايتتى. ءابىش كەكىلباەۆ ايتقانداي-اق, «قوعامدىق سانانى سەرپىلتكەن», «قازاق قاۋىمىن سەرگىتكەن», «قازاقتىڭ قاۋىمدىق تۇلەۋىن» قامتاماسىز ەتكەن, «ۇلتتىڭ جاپپاي ويانۋىنا», «الەۋمەتتىك مەرگەندىگىمەن» تەڭدەسسىز ەڭبەك سىڭىرگەن شەرحان مۇرتازا ەڭبەكتەرى دە ايتىلدى. ال وزبەك جازۋشىسى ابدىراقىم پراتوۆ سوڭعى جىلدارى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ادەبي بايلانىس ءۇزىلىپ قالعانىن, ەكى ەل ءبىرىن-ءبىرى وقىماي جاتقانىن, بۇل ورايدا اۋدارما جۇمىستارىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. شەرحان ساعاتى الدىندا وسى پراتوۆتىڭ باستاماسىمەن وزبەك تىلىندە شىعارىلعان شەرحان مۇرتازانىڭ ء«بىر كەم دۇنيەسى» مەن مارحابات بايعۇتتىڭ «اكىمنىڭ ايەلى» كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. «زاڭعار جازۋشىلىعىن بىلاي قويعاندا, شەرحان مۇرتازا ەسىمى تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى جانە كەيىنگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ جارتى عاسىردان استام دەرلىك تۇتاس ءداۋىرىن ايشىقتايتىن تۇعىرلى تۇلعاسى», دەپ باعالاعان «ەگەمەن قازاقستان» رگ» جشس باسقارما توراعاسى, تۇركولوگ عالىم دارحان قىدىرالى جازۋشى تۋرالى اسەرلى ەستەلىگىمەن ءبولىستى.
ارنايى ساپارعا قاتىسۋشىلار سونداي-اق ابىلاي اتا اۋليەگە زيارات ەتتى. سايرام-وگەم ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ كوكبۇلاق تەلىمىندە بوزتورعاي اسۋىن, اسەمباستاۋدى, تابيعات تاڭعاجايىپتارىن تاماشالادى. بيىل 100 جىلدىعى اتالىپ جاتقان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى اسانباي اسقار ۇلىنا قويىلعان بەلگىنى كوردى. «اتا-بابالار اماناتى – ەلدىك پەن ەرلىك, بىرلىك پەن ىنتىماق» اتتى جيىندا ەل تاريحى, ەلىنە ەڭبەك ەتكەن ەرلەردىڭ ونەگەلى ءومىرى اڭگىمەلەندى. جوبا قاتىسۋشىلارى, سونداي-اق تاۋپىستەلى اۋىلىندا سوعىس قۇرباندارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش ماڭىندا وتكەن جەڭىستىڭ 77 جىلدىعىنا ارنالعان جيىنعا قاتىستى. ساپار بارىسىندا مۋزەي قورىنا 500-گە جۋىق جادىگەر جيناقتالدى. مىسالى, قۇرلىق اۋىلىنان تابىلعان كونە قۇمىرا, ساستوبە كەنتىنەن تابىلعان ارحەولوگيالىق قازبا قالدىقتارى, قىش قۇمىرا, ءالديباستاۋ اۋليەسى ماڭىنان تابىلعان قىش بۇيىمدار, قازبا قالدىقتارى مۋزەي قورىن بايىتارى انىق.
قورىتا كەلگەندە, «تاۋپىستەلى تاعىلىمى: بوزارىقتان – بوزتورعايعا» ساپارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل, ۇلت الدىنا قويىپ وتىرعان ماڭىزدى مىندەتتەردى تەرەڭ ۇعىندىرۋعا, جاس ۇرپاقتى شىنايى پاتريوتيزم, وتانعا, تۋعان جەرگە, تۋىپ-وسكەن ولكەگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك رۋحىندا تاربيەلەۋگە ارنالدى. قازاقستاندى جاڭارتۋ ءۇشىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىن, تۋعان جەردىڭ كيەسى مەن قاسيەتىن قاستەرلەپ, اتا-بابالار اماناتىنا ادال بولۋ – پەرزەنتتىك پارىز ەكەنىن ەرەكشەلەي ءتۇستى.
تۇركىستان وبلىسى