باتىر قىزى حالقىمنىڭ

رەسەيدىڭ پسكوۆ وبلىسىنداعى نوۆو­سو­كولنيكي قالاسى جاۋدان 1944 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا لەنينگراد-نوۆگورود وپەراتسياسى كەزىندە ازات ەتىلدى. ءدال وسى كۇنى نوۆوسوكولنيكيدىڭ ازات ەتىلۋ قۇرمەتىنە ماسكەۋدە 124 زەڭبىرەكتەن 12 دۇركىن ارتيل­لەريالىق وتشاشۋ بەرىلگەن. بۇل قالانى نەمىستەردەن ازات ەتۋ جولىندا ءاليا اپامىزبەن بىرگە مىڭداعان كەڭەس جاۋىنگەرى قازا تاپقان ەدى. سول وڭىردەگى باتىر قىز جاتقان موناكوۆو باۋىرلاستار زيراتىندا 2,5 مىڭ جاۋىنگەر جەرلەنگەن بولسا, ونىڭ 730-ى, ياعني ۇشتەن ءبىرى – قازاقستاندىق.

بەس ساپاردىڭ ەكەۋىنە لوگيستيكا جانە كولىك اكادەمياسى ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە باردىم. سوڭعى ساپار حاقىندا وسى ما­قالادا بايانداماقپىن. اڭگىمەنى نوۆو­سوكولنيكي اۋداندىق «زا ۋروجاي» گا­زە­تى­نىڭ ۇلى جەڭىسكە ارنالعان نومى­رىنەن جاريالانعان ەستەلىكپەن باس­تا­ماق­پىن.

ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ مايدانداعى ديۆيزيا كومانديرى, گۆارديا پولكوۆنيگى نيكولاي ۋرالسكيدىڭ سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە باتىر قىز تۋرالى جىلى پىكىر ايتىلعان.

«1943 جىلدىڭ جازىندا جاۋ اسكەرلەر ءالى دە بولسا كۇشىندە ەدى. مايدانداعى, ونىڭ ىشىندە ءوزىم باسقاراتىن بريگادانىڭ قور­عانىس اۋماعىندا جاعداي شيەلەنىسە ءتۇس­تى. وسى تۇستا اسكەري قۇرام ىشىندە كەڭ اۋقىم­دى ساياسي جۇمىستار جۇرگىزدىك. وتكەن قىس مەزگىلىندەگى قىزىل ارميا جۇر­­­گىزگەن ۇرىستىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى ا­ڭ­­گى­مە ايتتىق. بريگادا بولىمشەلەرى وتكىز­گەن ۇرىستىڭ تاجىريبەلەرىن, جەكەلە­گەن جاۋىنگەرلەر مەن كومانديرلەردىڭ شەبەر­لىكتەرىن ۇلگى ەتىپ ۇيرەتتىك.

بىردە مەن الدىڭعى شەپتەن كەش كەلدىم. ۇستەلدە كەروسين شامى جانىپ تۇر. كاپيتان الپاتوۆ شتاب باستىعى, پودپول­كوۆ­نيك يۆان ۆيكتوروۆيچ رۋدويمەن تەلەفون ارقىلى بايلانىسىپ, اسكەري احۋال جايىن ءبىلدى. مەن تاماقتانۋعا كىرىستىم. كەنەت مەنى ارميا شتابىمەن بايلانىستىراتىن تەلەفون شىر ەتە قالدى. تۇتقانى كوتەرىپ, تىڭداپ تۇرمىن.

– حابارلاسىپ تۇرعان پولكوۆنيك گو­رو­حوۆ. سالەمەتسىز بە, نيكولاي مات­ۆەە­ۆيچ, – دەپ گوروحوۆ مەنىمەن امان­داستى.

– سالەمەتسىز بە, پولكوۆنيك جولداس, – دەدىم.

– نەمىستەر قالاي بولىپ جاتىر؟

مەن بريگادانىڭ مايدانداعى جاعدا­يىن ايتىپ بەردىم.

– سەنى قۋانتپاقشىمىن, – دەدى گورو­حوۆ.

– نەمەن قۋانتپاقشىسىز؟ – دەپ قايتا سۇرادىم.

– ساعان مەرگەندەر كومانداسىن جى­بەر­دىم.

مەن بۇل جەردە ءبىر قاتەلىك جىبەردىم. گوروحوۆتان قانشا مەرگەن جىبەرگەنىن سۇرامادىم. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ول كەزدە تەك بريگادادا عانا ەمەس, بۇكىل ارميادا ءبىزدىڭ قىزدارىمىزدان جاۋ سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرىن اڭديتىن مەرگەندەر شىعاتىنى تۋرالى ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن ەدى.

ەرتەڭىنە بريگادانىڭ كادرلار ءبولى­مى­نىڭ باستىعى پولكوۆنيك اندرەەۆ مەرگەندەر كومانداسى كەلگەنىن ايتىپ, «ولارمەن كەزدەسە الاسىز با؟», دەپ سۇرادى. مەنىڭ جاڭادان كەلگەن كەز كەلگەن اسكەريلەرمەن اڭگىمە وتكىزەتىنىم بار. ال بۇل جەردە بۇ­كىل ءبىر كوماندا, ونىڭ ۇستىنە مەرگەندەر. اندرەەۆكە ولارمەن مىندەتتى تۇردە اڭگىمەلەسەتىنىمدى ايتتىم. اڭگىمەلەسۋگە كەلە جاتىرمىن. اندرەەۆ «تۇزەل!» دەگەن كوماندا بەردى. مەن جاقىنداي بەرە «تىك تۇر!» دەگەن ەكىنشى كوماندا بەرىلدى. ساپقا جاقىنداي كەلە «سالەمەت پە, مەرگەن جولداستار» دەدىم. كوڭىلدى داۋىسپەن توپ:«ساۋلىقتا بولىڭىز, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى!» دەپ جاۋاپ بەردى. مەنىڭ مەرگەندەرىم شالبار ەمەس, يۋبكا كيگەندەر بولىپ شىقتى. «كەرەگى وسى ەدى», دەپ ويلادىم.

ولارعا مايدانداعى شىنايى جاعداي­دى ايتتىم, العا ماقساتتار قويىپ, اكە رەتىندە ساتتىلىك تىلەدىم. الدىمەن وڭ قا­نات­قا كەلدىم, كەۋدەسىن تىك ۇستاعان, بوي­شاڭ كەلگەن جاۋىنگەر قىزدى كوردىم. كە­يىن سول قاناتقا باردىم. مەرگەن قىزدار بويلارى بويىنشا ساپ تۇزەگەندىكتەن, سول قاناتتا الاسا بويلى, كوزى دە, شاشى دا قارا مەرگەن قىز تۇردى. مەن اندرەەۆكە قاراپ:

– بۇل كىم؟ – دەپ وعان سول قاناتتاعى جاۋىنگەردى كورسەتتىم.

– مەرگەن مولداعۇلوۆا, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى.

– مەرگەن؟ – دەپ قايتا سۇرادىم.

– ءدال سولاي! – دەپ جاۋاپ بەردى ول.

مەن مولداعۇلوۆاعا تاعى ءبىر قاراپ شىقتىم. ماعان ءاليا وتە جاس ءارى وتە نازىك كورىندى. اندرەەۆكە قاراپ, بۇيرىق بەردىم.

– جارالانعان جاۋىنگەرلەرگە كارتوپ تازالاۋ ءۇشىن مولداعۇلوۆا اس ۇيگە جى­بەرىلسىن. بۇرىلىپ كەتە بەرگەنىم سول ەدى, مولداعۇلوۆا جولىمدى بوگەپ تۇرا قالدى. مەن وعان قاراپ تۇرمىن, ول كىر­پى­گىن قاقپاي ماعان تىكە قاراپ تۇرىپ:

– جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى, مەن مايدانعا كارتوپ تازالاۋ ءۇشىن ەمەس, فاشيستەردى جويۋعا كەلدىم, – دەدى. نە ايتارىمدى بىلمەي قالدىم. قىزدارعا قاراپ ۇندەمەي تۇرمىن. مولداعۇلوۆاعا قايتا قارادىم, ول قايتالاپ جاتىر:

– ءيا, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى, نە­مىس­تەردى قۇرتۋعا كەلدىم.

مولداعۇلوۆانىڭ نازارىن باسقاعا اۋدا­رۋ ماقساتىندا ونىڭ مىلتىعىن قولىما الدىم, بەكىتپەسىن اشىپ, وقپان ارناسىن قاراسام, ايناداي جالتىراپ تۇر. مەرگەن كوزدەگىشىنىڭ قاپتاماسىن اشىپ قاراسام, وندا دا شاڭ ءىزى جوق, يىق تىرەگىشكە شەيىن قارادىم, مولداعۇلوۆادان ءمىن تابۋ ماقساتىندا شاڭ ءىزىن ىزدەدىم. كەنەت يىق تىرەگىشتەگى: «ۇزدىك مەرگەندىگى ءۇشىن كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنەن», دەپ ويىپ جازىلعان جازۋعا كوزىم ءتۇستى. «مەنىڭ الدىمدا قىزىل ارميانىڭ وزات مەرگەنى تۇر, مەن ونى قالايشا كارتوپ تازالاۋعا جىبەرمەكشىمىن» – دەگەن ويمەن كوزىنە قاراپ تۇرمىن. ەكەۋمىز ءۇنسىز ءبىراز تۇردىق.

– مىنە, سەن قاندايسىڭ؟ – دەدىم كەنەت.

– ءيا, مەن سوندايمىن, جولداس گۆارديا پولكوۆنيگى, – دەپ مولداعۇلوۆا ءۇن قاتتى.

– ەندەشە, فاشيستەردى جويا بەر, مولداعۇلوۆا, – دەپ, توق ەتەرىن ايتتىم.

باتىر قىز اتاناتىن ءاليا مولداعۇلو­ۆا­مەن العاشقى تانىستىعىم وسىلاي بولدى», دەپ اياقتايدى ءوز جازباسىن گۆارديا پولكوۆنيگى نيكولاي ۋرالسكي.

ءاليا اپامىز 1944 جىلدىڭ 14 قاڭ­تا­رىندا نوۆوسوكولنيكي ماڭىنداعى ناسۆا تەمىر جول ستانساسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا جاۋىنگەرلەردى شەشۋشى شايقاسقا باستاپ, قاھارماندىقپەن قازا تاپتى.

اكادەميامىزدا جىل سايىن ۇلى جە­ڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا اشىق كۋرا­تور­­لىق ساعاتتار, پاتريوتتىق كەش­تەر وتكى­زى­لىپ تۇرادى. اكادەميا ستۋدەنت­تە­رى­نەن قۇرالعان دەلەگاتسيا باتىر اپامىز جەرلەنگەن رەسەيدىڭ پسكوۆ وبلىسىنا جاساعان ساپارلارىن اڭگىمەگە ارقاۋ ەتەتىن. ونىڭ ءبىرى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىندا ۇيىم­داستىرىلسا, ەكىنشىسى 2017 جىلى نوۆو­سو­كول­نيكي قالاسىنىڭ 115 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ءوتتى.

اكادەميا دەلەگاتسياسى ءۇش جىلداي وككۋپاتسيانى باستان وتكەرگەن, ءىرى تەمىر جول تورابى سانالاتىن رەسەيدىڭ پسكوۆ وب­لىسى, نوۆوسوكولنيكي قالاسىنىڭ مەرەيتويىنا توي يەلەرىنىڭ شاقىرتۋىمەن بارىپ قايتتى.

 «ساپار بارىسىندا بىرنەشە ءىس-شا­راعا قاتىستىق. موناكوۆو باۋىرلاس­تار زيراتىنداعى ءاليا مولداعۇلوۆا مەن ونىڭ قارۋلاستارى بەيىتىنە جەرگىلىكتى تۇر­عىندارمەن بىرگە گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتىك. بۇدان كەيىن ءاليا اپامىزدىڭ ەسىمىن يەلەنگەن ناسۆا اۋىل­دىق ورتا مەكتەبىندە ورنالاسقان باتىر قىز­دىڭ مۋزەيىن ارالادىق. اۋداندىق كىتاپحانادا قالا تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, ءاليا اپامىز بەن باسقا دا جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى اڭ­گىمە-سۇحبات جۇرگىزدىك», دەيدى دەلەگاتسيا قۇرامىنداعى ستۋدەنتتەر.

اكادەميا دەلەگاتسياسى جەرگىلىكتى بالالار ۇيىنە بارىپ, ولارعا ويىنشىقتار مەن كەڭسە تاۋارلارىن تارتۋ ەتتى. بالالار ءۇيىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جاراتۋ ءۇشىن 15 مىڭ رۋبل تابىس ەتتى.

قايتار جولدا دەلەگاتسيا مۇشەلەرى ماسكەۋدەگى مولداعۇلوۆا داڭعىلىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى №402 مەكتەپ-ليتسەي اۋلاسىندا ورنا­لاس­قان باتىر قىز ەسكەرتكىشىنە گۇل شوق­تارىن قويدى.

2019 جىلدىڭ قازان ايىندا رەسەيدىڭ العاشقى جوعارى تەحنيكالىق وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ ءبىرى يمپەراتور الەكساندر I اتىنداعى پەتەربور مەملەكەتتىك قاتىناس جول­دارى ۋنيۆەرسيتەتىندە بىلىكتىلىكتى ارت­­تىرۋ بويىنشا تاعىلىمدامادان وتۋگە تۋرا كەلدى. ءاليا اپامىزدىڭ سۇيىكتى قا­لا­سى بولعان سانكت-پەتەربۋرگكە بارىپ تۇرىپ, ول وقىعان №140 مەكتەپكە ات باسىن بۇرماۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ديرەكتور ە.م.روستۋنوۆا مەن تاريح ءپانىنىڭ مۇ­عا­لىمى ك.ارتەمەۆ جىلى شىرايمەن قار­سى الدى. ءاليانىڭ مۋزەيى كىشكەنە ءبىر بولمەدە ورنالاسسا دا, ءىشى تاپ-تازا, ەكسپوناتتارى رەت-رەتىمەن جيناقى قويىلعان.

پەتەربورداعى قازاق قاۋىمداستىعى قوعامىنىڭ توراعاسى شەرحان ءابىلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن كيروۆسك قالاسىنداعى سۇلتان بايماعامبەتوۆ اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازياعا جولىمنىڭ ءتۇسۋى وزىمە دە كۇتپەگەن جايت بولدى.

مەكتەپ اۋلاسىنا باتىر ەسكەرتكىشى قو­يىلعان, مۋزەيدە اعامىزعا ارنالعان بۇرىش بار. مەكتەپ ۇجىمى باتىردىڭ قوستانايداعى تۋىستارىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەن. مەن دە مەكتەپ ديرەكتورى م.ر.گانەەۆا جانە ءبىر توپ وقۋشىمەن بىرگە ەسكەرتكىشكە گۇل شوقتارىن قويىپ, قازاقتىڭ تاعى ءبىر ەرجۇرەك ۇلىنىڭ رۋحىنا باس ءيدىم.

كەڭەس ءجۇسىپوۆ,

لوگيستيكا جانە كولىك اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى