ەلىمىزدە اسكەرگە كەتكەن سوقتالداي ساربازداردىڭ, وندىردەي ورىمدەردىڭ ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ومىرمەن قوش ايتىسىپ, ۇيىنە مۇردەسى ورالاتىنى نەلىكتەن؟ بۇل – ۇزاق جىلدار بويى جاۋابى تاپتىرماي كەلە جاتقان سۇراق جانە ءالى ناقتى توسقاۋىل قويىلماعان قاسىرەت.
الىبەك قالبايدىڭ اسكەردە وقىستان اجال قۇشۋى بۇكىل قازاقستاندى, اسىرەسە تۋعان جەرى – كۇللى ماڭعىستاۋ دالاسىن, ماڭعىستاۋ حالقىن كۇڭىرەنتىپ جىبەردى.
«قاجەت ساراپتامالار الىندى. وقيعا ورنىن قاراعاندا, قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ رەسمي قورىتىندىلارى بويىنشا سونداي-اق مايىتكە سوت-مەديتسينالىق ساراپتاۋدى جۇرگىزۋدە قازا بولعانعا دەيىن جاراقاتتارى مەن كوگەرۋ انىقتالماعان» دەپ مالىمدەدى وقيعا تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى باس شتابى باستىعىنىڭ ورىنباسارى س.بورانباەۆ. ءتىپتى سارباز ولىمىنە قاتىستى «تاماقتان ۋلانعان بولۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىر دە ايتىلدى. ال اسكەري بولىمدەگىلەردىڭ ايتۋىنشا, جاۋىنگەر ساپتا تۇرعان جەرىنەن باسى اينالىپ, قۇلاپ قالعان.
22 ساۋىردە روتا تاڭعى استان كەلگەندە كازارما الدىندا بولعان. سول كەزدە الىبەك ەڭ سوڭعى قاتاردا تۇرعان. باسى اينالىپ ارتقا قاراي قۇلاپ ءتۇستى. العاشقى دارىگەرلىك كومەك كورسەتىپ, بىردەن مەدسانباتقا الىپ كەتتىك. باسىنىڭ نەدەن اينالعانىن بىلمەيمىن, كۇنىنە 2-3 سارباز باسى اينالىپ قۇلايدى, دەپ 30212 اسكەري ءبولىمىنىڭ كومانديرى الماس دوسپاەۆتىڭ «حابار 24-كە» بەرگەن سۇحباتى جەلىدە ءجۇر. نەگە كۇنىنە بىرنەشە ساربازدىڭ باسى اينالادى, بۇل – بەيجاي قارايتىن نارسە ەمەس, ۇلكەن ماسەلە. وتاندى قورعايتىن ساربازدار ساپتا تۇرا المايتىن سىرقات نەمەسە ءالجۋاز بولسا... بۇل جاقسى ەمەس!
ەلدى دۇرلىكتىرگەن وقيعاعا نازار اۋدارعان مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ «بەيبىت كۇندە اسكەردەگى سارباز قازا بولماۋعا ءتيىس. اتا-انا بالاسىن اسكەرگە جىبەرگەندە ونىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن الاڭداماۋى كەرەك. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ موينىنا العان مىندەتى», دەپ, باس پروكۋراتۋرا مەن قورعانىس مينيسترلىگىنە جانە قۇزىرلى ورگاندارعا جاۋىنگەردىڭ ولىمىنە قاتىستى جان-جاقتى تەكسەرۋ جۇرگىزۋدى جانە شىنايى سەبەبىن انىقتاۋدى تاپسىردى.
اسكەردە نەگە ساربازدار اجال قۇشادى؟ الىبەك قالبايدىڭ اجالى مۇنداي قاسىرەتتىڭ باسى ەمەس, سوڭى بولا الا ما؟ بەلگىسىز! باسى ەمەس دەيتىنىمىز – اسكەردەگى ساربازدار ءولىمى ۇزدىكسىز جالعاسىپ كەلەدى, وكىنىشتىسى – توقتاۋ بولاتىن ەمەس. تاۋەلسىزدىك العان سوڭ قازاقستان اسكەرىندە زورلىق-زومبىلىق, قوقان-لوقى كورسەتۋ قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتتى مە دەگەن كۇماندى قورقىنىش بار. 1993-2000 جىلدارى مەرزىمدى اسكەري بورىشىن وتەۋ كەزىندە العان سوققىدان مۇگەدەك بولىپ ورالعان, سوڭى قايعىلى جاعدايدا اياقتالعان, اسكەردەن تەمىر تابىتپەن مۇردەسى كەلگەن جىگىتتەرگە قاتىستى مىسالدار كوز الدىمىزدا جانە مۇنداي مىسالدار ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىنەن تابىلاتىنى انىق. مىسالى, 2015 جىلى جاڭاوزەندە اسكەري ءبولىمنىڭ جۋىناتىن بولمەسىندە كەلگەنىنە بەس اي بولعان ساربازدىڭ بەلدىگىنە اسىلىپ قالعان دەنەسى تابىلسا, 2016 جىلى اسكەرگە شاقىرىلعانىنا ەكى اي بولعان ماڭعىستاۋلىق سارباز سارىوزەكتە قايتىس بولدى. 2021 جىلى قاراعاندىدا تۇركىستاندىق 17 جاستاعى سارباز ومىرمەن قوش ايتىسسا, ودان ەكى جىل بۇرىن وسى اسكەري بولىمدە تالعاردان كەلگەن سارباز وزىنە وق اتتى دەلىنەدى. جۋىردا مەركىدەگى شەكارا زاستاۆاسىندا بورىشىن وتەپ ءجۇرىپ حابارسىز كەتكەن ساربازدىڭ ءبىر ايدان استام ۋاقىتتان سوڭ دەنەسى قىرعىزستان شەكاراسى ماڭىنان تابىلدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى اسكەري بولىمدەردە بەلگىسىز جاعدايدا قانشا سارباز قايتىس بولدى ەكەن؟!
بىراق ساربازدار قايتىس بولعان اسكەري بولىمدەردىڭ جاۋابى ۇنەمى «وزىنە-ءوزى قول جۇمساعان, ەسىنەن تانعان, سوققى ىزدەرى بايقالمادى» بولىپ كەلەدى. ابدەن جاۋىر بولعان بۇل جاۋاپقا حالىق سەنۋدەن قالعان. اسكەردە الىمجەتتىك بار ما؟ بار! ونى بۇركەمەلەۋ اسكەري بولىمدەر باسشىلارى ءۇشىن قاجەت بولار, بىراق تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اسكەرىن دامىتۋ ءۇشىن, ساربازداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن, اتا-انالاردى اڭىراتپاۋ ءۇشىن قاجەت ەمەس, «جابۋلى قازاننىڭ جابۋلى كۇيىندە قالۋى» جاعدايدىڭ وزگەرىسسىز جالعاسا بەرۋىنە جول اشىپ تۇر.
قازىرگى قازاقستان اسكەرىنە ۇلكەن وزگەرىس, تىڭ سەرپىن, تەمىردەي ءتارتىپ قاجەت. كاسىبي ابجىلدىگىن ايتپاي-اق قويايىق, ساربازداردىڭ قاۋىپسىزدىگى قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس! قازاق اسكەرىندە ابايدىڭ ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس – كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس», اقىن س.ادايدىڭ ء«ار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم» نيەتى ۇستانىم بولىپ, وفيتسەرلەر مەن ساربازداردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىلۋى كەرەك. اسكەرگە جانە اسكەري قىزمەتشىلەرگە شەنى مەن قىزمەتىنە قاراماي باياعى ۇستالىپ, ايداۋدا كەتىپ بارا جاتقان ون قازاق جىگىتىنە «بۇل ون جىگىتتىڭ بەلىندە ون-وننان ءجۇز قازاق كەتىپ بارا جاتىر» دەپ وكىنە اياۋشىلىق بىلدىرەتىن ماقاش پراۆيتەلدىڭ ۇلتجاندىلىعى كەرەك! وتان دەگەن – ەل-جەر, ونىڭ بايلىعى, سارباز سول بايلىقتىڭ ءبىرى ەمەس پە؟! ءبىرىن-ءبىرى ولتىرسە, قازاق اسكەرى كىمدى قورعايدى؟ قازاق اسكەرى نەگە قاتىگەز, نەگە ءتارتىپسىز, قازاق اسكەرىندە ەلگە, جەرگە جاناشىرلىق بار ما؟! قازاق اسكەرىندە ترايباليزم جوق دەپ سەنىممەن ايتا الامىز با؟ بۇلار – اۋىر دا بولسا جاندى سۇراقتار!
ەگەر اسكەرگە بارعانىنا ون كۇن بولماي جاتىپ «قۇلاپ تۇسەتىن» سارباز دەنساۋلىعىندا كىنارات بولسا دارىگەرلىك كوميسسيا جۇمىسى نەگە تەكسەرىلمەيدى, ولار نەگە ءاربىر ولىمگە دالەلمەن جاۋاپ بەرمەيدى؟! ءبىر قىزىعى, اسكەردە قايتىس بولعان ساربازداردىڭ ولىمىنە اسكەري ءبولىم تاراپىنان «دەنساۋلىعى ناشار» دەگەن جەلەۋ ايتىلسا دا, «جوق, ولاي ەمەس, ول مىقتى, دەنى ساۋ جىگىت ەدى» دەپ جاۋاپ قاتقان بىردە-ءبىر دارىگەرلىك كوميسسيا مۇشەلەرىن بايقامادىق.
جالپى, ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى جەرگىلىكتى اسكەري بولىمدەردە, دارىگەرلىك كوميسسيادا ەكەندىگىن جوققا شىعارا المايمىز. اسكەرگە شاقىرۋشىلار ورنىن-سانىن تولتىرۋ ءۇشىن كوشەدەن تارپا باس سالىپ الىپ كەتۋ, ايىپپۇلمەن نەمەسە تۇرمەمەن قورقىتۋ, دەنساۋلىعى جوق جىگىتتەردى باس-كوزگە قاراماي اسكەرگە اتتاندىرىپ جىبەرۋ فاكتىلەرى تۋرالى جەلىلەردە اشىق ايتىلىپ جاتىر. «مەن ماڭعىستاۋ اسكەري كوميسسارياتىندا ەكى رەت دەنساۋلىعى جارامسىز بالالاردى اسكەرگە جارامدى ەتىپ جىبەرگەن مەدكوميسسيا دارىگەرلەرىمەن شايقاسقانمىن. مەدكوميسسيا مۇشەلەرى – جاستارى 70-تەن اسقان اعايلار مەن اپايلار. ولاردىڭ ارەكەتىنە قاراپ اسكەرگە الىناتىندار قاتارىن تولتىرۋ ءۇشىن باي-باعلانداردىڭ بالالارىنىڭ ورنىنا دەنساۋلىعى جارامسىز بولسا دا قورعانى جوق جاستاردى سالىپ جىبەرىپ وتىر دەگەن كۇدىكتى وي ەرىكسىز كەلەدى. قورعانىس مينيسترلىگىنە حابارلاسىپ, بارلىق دارىگەرلىك قۇجاتتارمەن ازەر دالەلدەگەنمىن. ماڭعىستاۋدىڭ مەدكوميسسياسى جانە اسكەري كوميسساريات قىزمەتكەرلەرىنە دە وزگەرىس, تەمىردەي ءتارتىپ پەن تالاپ كەرەك. قارا حالىقتىڭ, قاراپايىم وتباسىنىڭ ۇلدارىن ەرىكسىز 3 ميلليون تەڭگە ايىپپۇلمەن قورقىتىپ اسكەرگە زورلىقپەن جىبەرۋ دۇرىس ەمەس, ەندى مۇنداي وزبىرلىققا جول بەرۋگە بولمايدى! اسكەرگە ارنايى دايىندالعان, دەنساۋلىعى جارامدى جاستار ءوز ەرىكتەرىمەن بارۋ كەرەك» دەيدى جەلى قولدانۋشىسى, قوعام بەلسەندىسى س.مەڭدىباي.
ماقالا دايىنداۋ بارىسىندا س.مەڭدىبايمەن جولىعىپ, «ەكى رەت دەنساۋلىعى جارامسىز بالالاردى اسكەرگە جارامدى ەتىپ جىبەرگەن مەدكوميسسيا دارىگەرلەرىمەن شايقاسى» تۋرالى سۇراپ, ءبىراز جايعا قانىقتىق. راسىندا, بۇل سالاعا ۇلكەن وزگەرىس كەرەك, بۇل – ۋاقىت جانە حالىق تالابى!
سونداي-اق مەكتەپتەر مەن ەر بالالاردىڭ كوبى 9-سىنىپتان سوڭ باراتىن بولعاندىقتان, كوللەدجدەردە «باستاپقى اسكەري دايىندىق» ءپانىن وتكىزۋدى مىندەتتەۋ كەرەك. بوزبالا اتالعان ءپاندى وقۋ ارقىلى اسكەري ومىرگە ساۋاتى اشىلادى, قىزىعۋشىلىعى پايدا بولادى جانە ارنايى الاڭدا جاتتىعىپ-شىنىعادى. ولار اسكەر قاتارىنا بەساسپاپ شەبەر بولماعانمەن, اسكەري ءومىر الىپپەسىنىڭ بەتىن اشقان, جاۋىنگەرلىك داستۇردەن حابارى بار سارباز بولىپ بارادى.
بۇگىنگى سارباز – ەرتەڭگى ەل اعاسى, ءبىر شاڭىراقتىڭ يەسى, ماقاش پراۆيتەل سوزىمەن ايتقاندا, بىلدەي اۋلەتتىڭ اتاسى بولاتىن بايلىعىمىز. ءبىز سول بايلىقتى ءوز قولىمىزبەن باۋداي ءتۇسىرىپ, ساربازدار ساپىن سەلدىرەتىپ كەلەمىز. ەل باسىنا كۇن تۋماسىن, تۋسا ءار ساربازدىڭ ورنى ويسىراپ تۇراتىنى انىق. ال قازاق اسكەرىندەگى تەمىردەي ءتارتىپ, قاۋىپسىزدىك, ءار ساربازدىڭ اماندىعى – ۇكىمەتكە, قورعانىس مينيسترلىگىنە مىندەت! ساربازدار وتانىن قورعايدى, وتانى ساربازىن قاشان قورعايدى؟! جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, اتا-انالار قانداي جازاعا تارتسا دا سۇيىكتى ۇلدارىن اسكەر قاتارىنا جىبەرۋدەن ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتاتىنىن اشىق ايتا باستادى. ۇكىمەتكە ۇلىن اسكەرگە ەمەس, سوعىسقا شىعارىپ سالعانداي قايعىدان قان ءىشىپ, كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلاتىن اتا-انا, تۋىس-تۋعاننىڭ جان دۇنيەسىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى!