تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل – 30 جىل. وسىعان وراي, ءبىلىم ورداسى وبلىستىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن 30 جوبانى قولعا الىپ وتىر. عىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇنىنە وراي وتىز جوبانىڭ ءبىرى – «تۇراقتى دامۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ» سالتاناتتى اشىلۋ ءراسىمى ءوتتى.
وفلاين جانە ونلاين فورماتتا ۇيىمداستىرىلعان ورتالىقتىڭ اشىلۋ راسىمىنە شەت مەملەكەتتەردىڭ قازاقستانداعى ديپلوماتيالىق وكىلدەرى, ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى, عالىمدار, مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى فيليالىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. العاشقى ءسوز تىزگىنىن العان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا تۇراقتى ءوسۋ مەن دامۋ پارامەترلەرى ەكونوميكانىڭ ەڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «2050 جىلى الەم حالقىنىڭ سانى 9 ميللياردقا جەتەتىنىن ەسكەرسەك, قازىرگى ءوسۋ مەن وركەندەۋگە ۇمتىلۋىمىزبەن قاتار, بولاشاق ۇرپاققا ءومىر سۇرۋگە قولايلى دۇنيە قالدىرۋدى دا ويلاستىرۋىمىز كەرەك. ادام ءومىرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ تۇراقتىلىعى اراسىندا تەڭگەرىم جاساپ, بولاشاققا سايكەس كەلەتىن جوسپارلاۋدى جاساۋ قاجەت. احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتى تۇراقتى بولاشاقتى قۇرۋداعى ءرولىمىز بەن جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى تۇسىنە وتىرىپ, تۇراقتى دامۋدى جۋىردا قابىلدانعان جاڭا 2026 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلامامىزدا باستى باسىمدىعىمىز رەتىندە انىقتادىق. وسىنىڭ دالەلى رەتىندە تۇراقتى دامۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن اشىپ وتىرمىز, – دەدى رەكتور. – ادامزات پەن تابيعات اراسىنداعى بەلسەندى بايلانىس ەكوجۇيەنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلدى, ولاردىڭ كوپشىلىگى قايتا قالپىنا كەلمەيدى. وسى سەكىلدى قوعامداعى بارلىق ماسەلە بۇۇ كۇن ءتارتىبىنىڭ باسىمدىقتارىنا اينالدى جانە بۇل COVID-19 پاندەمياسى كەزىندە بۇرىنعىدان دا وزەكتى بولا ءتۇستى. قوعامداعى ماسەلەلەردى شەشۋ ۋنيۆەرسيتەت باسىمدىعىنا اينالۋعا ءتيىس دەپ سانايمىز. ورتالىق 2015 جىلى بۇۇ-مەن قابىلدانعان تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا سايكەس, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ جونىندەگى شارالار جانە تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جاڭا ىزدەنىستەر, زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, سونىمەن بىرگە ولاردىڭ ناتيجەلەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋمەن اينالىساتىن بولادى».
تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى – كەدەيلىكتى جويۋ, تەڭسىزدىك پەن ادىلەتسىزدىككە قارسى تۇرۋ, جەر شارىن قورعاۋ جانە بارلىق ادامدار ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن گۇلدەنۋدى قامتاماسىز ەتۋ. ول 2015 جىلى بۇۇ-دا قابىلدانعانىن ەسكە سالا كەتەيىك. ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا وراي, ارناعان قۇتتىقتاۋ سوزىندە بۇۇ دب-نىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى ياكۋپ بەريش العا قويىلعان ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋدا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءرولى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بۇگىن ءبىز تۇراقتى دامۋ ورتالىعىنىڭ اشىلۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باسقا مەكەمەلەر ءۇشىن كەرەمەت ۇلگى بولاتىن جانە تۇراقتى دامۋ سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر مەن ءبىلىمنىڭ الەۋەتىن دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن ينستيتۋتسيونالدىق ترانسفورماتسياعا كۋا بولىپ وتىرمىز. ۋنيۆەرسيتەتتەر تۇراقتى دامۋدىڭ بولاشاق كوشباسشىلارىن دايارلاۋعا جانە قالىپتاستىرۋعا جاۋاپتى. تدم-نى وقۋ باعدارلامالارىنا بىرىكتىرىپ, ستۋدەنتتەرگە قاجەتتى ءبىلىم مەن داعدىلاردى بەرە وتىرىپ, بۇگىنگى تاڭدا قوعامنىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسا الادى», دەدى ياكۋپ بەريش.
ال سولتۇستىك ماكەدونيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى سالي ليماني احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سولتۇستىك ماكەدونياداعى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ساپالى جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىعىن باستاۋ ءوزى ءۇشىن مارتەبە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. استاناداعى مەملەكەتتىك قىزمەت حابى باسقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ءاليحان بايمەنوۆ ورتالىقتىڭ اشىلۋى ارقىلى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتپەن سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناس ودان ءارى نىعايا تۇسەتىنىن ايتتى. «سول سەبەپتەن دە وسىنداي ورتالىقتاردىڭ ءبىلىم ورداسىندا قۇرىلۋى, اسىرەسە ماڭىزدى. بۇل ءبىر جاعىنان بۇگىنگى زەرتتەۋلەردى قامتاماسىز ەتسە, ەكىنشى جاعىنان ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەردىڭ دۇنيەتانىمى مەن كوزقاراستارىن قالىپتاستىرۋعا جانە ولاردى قازاق ايتقانداي, «اتانىڭ بالاسى ەمەس, ادامزاتتىڭ بالاسى بولۋعا تاربيەلەيدى». بۇعان دەيىن حاب جانە ۋنيۆەرسيتەت اشىق لەكتسيالار, مەملەكەتتىك جازعى باسقارۋ سىندى بىرنەشە بىرلەسكەن جوبانى ىسكە اسىرىپ كەلدى. وسىنى ەسەرە كەلە استانا مەملەكەتتىك قىزمەت حابى جاڭا قۇرىلعان ورتالىقپەن ناقتى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا دايىن», دەدى ءا.بايمەنوۆ.
ال فريدريح ەبەرت اتىنداعى قوردىڭ قازاقستانداعى وكىلى مەرەيلىم كالەنوۆا ورتالىقتىڭ اشىلۋى, اسىرەسە ستۋدەنتتەر ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. سالتاناتتى ءىس-شارا بارىسىندا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاقستانداعى فريدريح ەبەرت قورى ءوزارا تۇسىنىستىك جايلى مەموراندۋمعا قول قويدى.
سونداي-اق ورتالىقتىڭ اشىلۋ ءراسىمى اياسىندا «قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تدم-ىن ايماقتا ىلگەرىلەتۋدەگى ءرولى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. تۇراقتى دامۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى شەمسەتتين چيعدەم جۇرگىزگەن باسقوسۋدا بۇۇ دب-نىڭ قازاقستانداعى وكىلى زاۋر يبراگيموۆ, ددۇ-نىڭ قازاقستانداعى ءوفيسىنىڭ وكىلى ەربول سپاتاەۆ, استانا مەملەكەتتىك قىزمەت حابى باسقارۋشى كوميتەت توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى ماحسۋت ۋتەشەۆ جانە فريدريح ەبەرت اتىنداعى قوردىڭ قازاقستانداعى وكىلى مەرەيلىم كالەنوۆا بايانداما جاساپ, بۇۇ تدم-ىن جۇزەگە اسىرۋداعى تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. ساراپشىلار, اسىرەسە مەملەكەتتىك باسقارۋ, ساياسي ساۋاتتىلىق, ساپالى ءبىلىم بەرۋ, ينفراقۇرىلىم, ۋربانيزاتسيا تۋرالى ءسوز قوزعادى. ورتالىقتىڭ جۇمىس باعىتىن ءتۇسىندىرىپ, جيىندى قورىتىندىلاعان ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جانار تەمىربەكوۆا قوناقتارعا, ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى مەن ستۋدەنتتەرگە العىسىن ءبىلدىردى.
«بۇۇ قابىلداعان 17 تۇراقتى دامۋ ماقساتىنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە قاتىستى دەۋگە بولادى. ەگەر ءبىز كافەدرادان باستاپ, ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىندە وسى تدم اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن بولساق, وڭىرىمىزگە, ەلىمىزگە, جالپى قوعام مەن تابيعات-انامىزعا پايدا اكەلەتىنىمىز ءسوزسىز. بۇگىنگى شاراعا قاتىسىپ وتىرعان بارلىق حالىقارالىق ۇيىمدار دا ءبىزدى قولدايدى. بۇل وقىتۋشىلارىمىز ءۇشىن دە, ستۋدەنتتەرىمىز ءۇشىن دە ۇلكەن مۇمكىندىك بولماق. سىزدەرگە ءتۇرلى جوبالارعا قاتىسىپ, گرانتتاردى جەڭىپ الۋعا جول اشىلادى», دەدى رەكتور. سونداي-اق جانار تەمىربەكوۆا وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردى ورتالىق جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى.
ايتا كەتەلىك, ۋنيۆەرسيتەتتە بۇل كۇندەرى باسقا دا ىرگەلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى – «گەوگرافيالىق ءبىلىم بەرۋدەگى وزىق وي جانە زاماناۋي كوزقاراس» تاقىرىبىندا وتكەن گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق سەزى. ءبىلىم جانە عىلىم ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى شولپان كارينوۆا, ادىسكەرلەر مەن پەداگوگتەر, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردىڭ وقىتۋشىلارى, بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى قاتىسقان سەزدە قازاقستان گەوگرافياسىن مەكتەپتە وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جانە گەوگرافيالىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامىتۋ جولدارى تالقىلاندى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى 4 سەكتسيا جۇمىسىنا قاتىسىپ, سالاداعى پروبلەمالاردى ورتاعا سالدى. ال پلەنارلىق ماجىلىستە سەزد قارارى قابىلداندى. اۋقىمدى شاراعا ارنايى كەلگەن ۆيتسە-مينيستر شولپان كارينوۆا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋداعى مۇعالىمدەردىڭ ءرولىن تىلگە تيەك ەتتى. باسقوسۋدا ايتىلعان بارلىق ماسەلەلەر مەن ۇسىنىستار جان-جاقتى قارالىپ, بۇل باعىتتا بەلسەندى جۇمىس جۇرەتىن بولادى.
تۇركىستان وبلىسى