ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ساۋدا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدار ابىلدابەكوۆ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك نارىقتارى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن قايتا وڭدەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى نازگۇل حاتەپوۆا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعانى تەجەۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى جانە باعانىڭ ءوسۋ سەبەپتەرى جونىندە باياندادى.
ايدار ابىلدابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ ءوسۋى كورشى ەلدەردە دە بايقالادى. مىسالى, رەسەيدە ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى جىلدىق ماندە ناۋرىز ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 18%, ال وزبەكستاندا جىلدىق ماندە 14,5%-دى قۇرادى. سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى ەۋروپا ەلدەرىندە دە بايقالادى. فرانتسيادا ينفلياتسيا جىلدىق ماندە 5,1% رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتتى.
«باعانىڭ ءوسۋىنىڭ الەمدىك ۇردىستەرى – قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋىنىڭ سىرتقى فاكتورى. 2022 جىلى باعا ءوسۋىنىڭ الەمدىك تەندەنتسياسى نەگىزىنەن وتكەن جىلدىڭ سەبەپتەرى مەن ۋكرايناداعى اسكەري وقيعالارعا بايلانىستى بولدى. رف-عا سالىنعان سانكتسيالارعا جانە ولارعا رەسەيدىڭ جاۋاپ شارالارىنا بايلانىستى الەمدە ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋدىڭ بەلگىلەنگەن تىزبەگى بۇزىلدى. جانجال الەمدە بىتىراڭقى ازىق-ت ۇلىك داعدارىسىن تۋدىردى», دەدى سپيكەر.
ا.ابىلدابەكوۆ ازىق-ت ۇلىك باعاسى ءوسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولعان ىشكى فاكتورلار تۋرالى دا ايتىپ بەردى. 2021 جىلى رەسەيدە كوكونىس داقىلدارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سۇرانىستىڭ ارتۋىنا, ەڭ الدىمەن, قىرىققابات پەن كارتوپ باعاسىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلدى. سونىمەن قاتار قىرىققابات باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى, ادەتتە, قۇبىلمالىلىققا بايلانىستى بولادى. 2019 جىلى ەگىن ءتۇسىمى جاقسى بولدى جانە سىرتتان, اسىرەسە رەسەيدەن سۇرانىس جوعارى بولدى. 2020 جىلى وتاندىق فەرمەرلەر قىرىققاباتتى كوپ وتىرعىزدى, بىراق پاندەمياعا بايلانىستى كوپ ءونىم ەگىس دالاسىندا قالدى. 2021 جىلى فەرمەرلەر قىرىققاباتتى از وتىرعىزدى, سوندىقتان رەسەيدەن سۇرانىس ارتىپ, سايكەسىنشە, باعالار كوتەرىلدى. باعانىڭ ءوسۋ سەبەبى ماۋسىمدىق فاكتور, بۇل ساقتاۋ شىعىندارىنىڭ وسۋىنە جانە قورلاردىڭ ازايۋىنا بايلانىستى.
«قۇرعاقشىلىق سالدارىنان ازىقتىڭ قىمباتتاۋى سيىر ەتى, تاۋىق ەتى, ءسۇت ونىمدەرى مەن جۇمىرتقا باعاسىنىڭ وسۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر. 2021 جىلى جانار-جاعارمايعا اكتسيزدەردىڭ ارتۋى ازىق-ت ۇلىك قىمباتتاۋىنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولدى, كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تاريفتەرىنىڭ شامالى ءوسۋى, شيكىزات, تىڭايتقىشتار, ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتار باعاسىنىڭ ءوسۋى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ ءوسۋىن ۇستەي ءتۇستى. قازىرگى ۋاقىتتا قانت باعاسىنىڭ ءوسۋى ۋكرايناداعى وقيعالاردان تۋىنداعان الەمدەگى گەوساياسي جاعدايعا جانە رەسەي فەدەراتسياسىنان قانت ەكسپورتىنا تىيىم سالۋىنا بايلانىستى. رەسەي بىزگە قانتتىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى بولدى, ءبىز 58% يمپورتتادىق», دەدى شەنەۋنىك.
ول سونداي-اق قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ەل بولىپ تابىلاتىنىن جانە «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭعا بايلانىستى, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا بولشەك ساۋدا باعالارىن قوسپاعاندا, تاۋار باعالارىن ساۋدا ىشىندەگى سۋبەكتىلەر دەربەس ايقىندايتىنىن ەسكە سالدى. تىزبە 19 تاۋاردان تۇرادى. بۇل رەتتە شەكتى ساۋدا ۇستەمەسىنىڭ جول بەرىلەتىن مولشەرى ءوندىرۋشىنىڭ بوساتۋ باعاسىنىڭ نەمەسە ءونىم بەرۋشىنىڭ ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ 15%-ىنان اسپايدى.
ا.ابىلدابەكوۆ ساۋدا مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بارلىق ساۋدا نۇكتەلەرىندەگى, جەلىلەردەگى, «ۇيدەگى دۇكەندەردەگى», سۋپەرماركەتتەردەگى, بازارلارداعى جانە كوتەرمە بازارلارداعى جاعدايعا تالداۋ جۇرگىزىلگەنىن ايتتى.
بىرىنشىدەن, «كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا باعالارىنا قاتىستى جاعداي كوپ جىلدار بويى باقىلاۋسىز قالىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, نارىقتارداعى ساۋدا ۇستەمەسىن ەشكىم باقىلامايدى. سونىمەن قاتار كەيبىر ءىرى كوتەرمە ساۋدا نارىقتارىندا باعانى قالىپتاستىرۋدىڭ نارىقتىق ەمەس تەتىكتەرى بار. وسىعان بايلانىستى تۇتىنۋشى ءۇشىن تۇپكىلىكتى قۇنعا اسەر ەتەتىن باعا تىزبەگىندەگى ارتىق ءونىم دەلدالدارى پايدا بولدى. ۇشىنشىدەن, كوپتەگەن «ۇيدەگى دۇكەندەر» ءونىمنىڭ ءبىر بولىگىن كوتەرمە بازارلار مەن قويمالاردان ساتىپ الادى, ال باعاسى قىمباتىراق. جەلىلەر نەگىزىنەن ءىرى جەتكىزىلىمدەردى وزدەرى جاسايدى, فورۆاردتىق ساتىپ الۋلار جاسايدى, ال باعالار ارزان بولۋى مۇمكىن. بەلگىلى بولعانداي, ساۋدا بازارلارىنا كىرۋگە شەكتەۋلەر بار, كەيبىر نارىقتاردىڭ اكىمشىلىكتەرى تاۋارلار باعاسىنا اسەر ەتەدى, تاۋارلاردى تەك ءوز دەلدالدارىنان عانا ساتىپ الۋعا مىندەتتەيدى, ساۋداگەرلەردەن قوسىمشا الىمدار ۇيىمداستىرادى. مۇنىڭ ءبارى سوڭعى باعاعا اسەر ەتەدى. ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا باعا بەلگىلەۋدىڭ بارلىق تىزبەگىندە دەلدالدىق سحەمالاردى تەكسەرۋ بويىنشا قۇرىلعان رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك كوميسسيالار تەكسەرۋلەرگە ءموراتوريدىڭ قولدانىلۋىنا بايلانىستى دا وسى سحەمالاردى تەكسەرۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەتتەردە شەكتەلگەن», دەپ اتاپ ءوتتى سپيكەر.
بىراق كوبىنەسە ورتا جانە ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى بولىپ تابىلاتىن بولشەك ساۋدا دۇكەندەرىندە, ساۋدا جەلىلەرىندە ساۋدا ۇستەمەلەرى رۇقسات ەتىلگەن مولشەردەن اسپايدى. بىراق «ۇيدەگى دۇكەندەر» مەن شاعىن بازارلار بۇدان قىمسىنبايدى. قازىرگى كەزدە ولار موراتوريمەن قورعالعان.
اشم اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك نارىقتارى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن قايتا وڭدەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى نازگۇل حاتەپوۆا قازىرگى كەزدە ىشكى نارىقتا ەشقانداي ازىق-ت ۇلىك تاۋارىنا تاپشىلىق جوق ەكەنىن حابارلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن تۇراقتاندىرۋ جۇمىستارى نەگىزىنەن ەكى مەحانيزم بويىنشا – تۇراقتاندىرۋ قورلارىنا تىكەلەي الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردى ساتىپ الۋ جانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ ارقىلى ساۋدا ورتالىقتارىن قارجىلاندىرۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى.
ء«بىرىنشى مەحانيزم بويىنشا مينيسترلىك تاراپىنان بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ قورىنان تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ جۇمىسىنا بولىنگەن قارجى كولەمى 76 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. سونداي-اق 16,2 ملرد تەڭگەنى قوسىمشا ۇلەستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى ەسەپتەگەندە, الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتا 92 ملرد تەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن. بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ قورلارى 635 مىڭ توننانى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا 130 مىڭ توننا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋار بار, ىشكى نارىقتا قانداي دا بولسىن تاۋارعا باعانىڭ كۇرت ءوسۋى نەمەسە جەكەلەگەن وبلىستاردا سول تاۋارلار كولەمىنىڭ ازايۋ فاكتورلارى بولعان كەزدە تۇراقتاندىرۋ قورلارىنان تاۋارلىق ينتەرۆەنتسيا جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى وسى اتالعان كولەمدەر ىشكى نارىققا تاراتىلاتىن بولادى», دەدى سپيكەر.
نازگۇل حاتەپوۆا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان باعانى تۇراقتاندىرۋ جانە ىشكى نارىقتا تاۋارعا دەگەن تاپشىلىقتى بولدىرماۋ ءۇشىن بىرقاتار شارا جۇزەگە اسىرىلاتىنىن مالىمدەدى.
«بىرىنشىدەن, 2021 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ كۇنباعىس مايىن جانە كۇنباعىس تۇقىمىن ەكسپورتتاۋعا شەكتەۋ شارالارى قولدانىلادى. بۇگىندە كۇنباعىس مايىنا دەگەن ەكسپورتتىق كۆوتا 114 مىڭدى, كۇنباعىس تۇقىمىنا 125 مىڭدى قۇرايدى. سونىمەن قاتار قاڭتار ايىنان باستاپ ءىرى قارا جانە ۇساق مالدى ەكسپورتقا شىعارۋعا تىيىم سالعان بۇيرىق كۇشىنە ەندى. بۇل بۇيرىق التى اي بويى كۇشىندە بولادى. قاڭتار ايىنان باستاپ كارتوپ جانە ءسابىز داقىلدارىن سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالىندى. ودان كەيىن مينيسترلىك تاراپىنان وبلىس اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ىشكى نارىقتاعى كارتوپ پەن ءسابىزدىڭ قاجەتتى قورلارىنىڭ بار ەكەنىنە كوز جەتكىزىلگەننەن كەيىن وسى تىيىم شارالارى كۆوتالاۋ شارالارىنا اۋىستىرىلدى. بۇگىندە كارتوپ داقىلىنا كۆوتا 144 مىڭ توننانى قۇرايدى. ىشكى نارىقتا كارتوپتىڭ قاجەتتى كولەمى بار. قازىرگى كەزدە باعانىڭ ماۋسىمارالىق جوعارىلاۋى بايقالادى, بىراق ىشكى نارىقتا كوكونىس داقىلدارىنىڭ قاجەتتى كولەمى بار», دەپ سەندىردى سپيكەر.