پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداعان بيىلعى جولداۋىن: «بۇگىنگى جولداۋدىڭ ءمان-ماڭىزى ايرىقشا. ونىڭ ارقالايتىن جۇگى ءبىر جىلمەن شەكتەلمەيدى, اۋقىمى كەڭ, مازمۇنى دا بولەك» دەپ باستادى. راسىندا دا سولاي. ويتكەنى بۇل جولى ەلىمىزدەگى ءجيى ايتىلا بەرەتىن اعىمداعى باعدارلامالار, الەۋمەتتىك سالانىڭ ماسەلەلەرى ەمەس, جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ماقساتىنىڭ نەگىزى بولاتىن ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءىسى مىندەتتەلدى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتكەن وتىز جىلى بيىك قىرعا شىعىپ, قايتا تۇسكەندەي اسەر بەرەدى. «بيىك قىرعا» دەيتىنىم اتالارىمىز الىسىپ, اڭساپ وتكەن ەركىندىكتىڭ, بوستاندىقتىڭ نە ەكەنىن بىلدىك, رۋحىمىز اسپاندادى, تىلىمىزبەن, دىنىمىزبەن, تاريحىمىزبەن قايتا قاۋىشقانداي بولدىق, قازاق دەگەن حالىقتى دۇنيە ءجۇزى تانىپ ءبىلدى. حالقىمىز ەكونوميكالىق فورماتسيانىڭ وزگەرىسىنە دە توتەپ بەردى, ساناۋلى جىلداردا ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا دۇرىستالا باستادى. دەگەنمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلىمىزدىڭ ساياسي قۇرىلىمىنداعى بەلگىلى ميسسياسىن اتقارعان اۆتوريتارلىق جۇيەنىڭ ۋاقىت وتە كەلە شەگەندەلىپ, تاپجىلماي قالۋى – بار بيلىكتىڭ ءبىر ادامنىڭ قولىنا شوعىرلانۋى ەل ءومىرىنىڭ بار سالاسىن باسىنان بوگەگەن اعىنسىز سۋداي تىنىسسىز توقىراۋعا اكەلگەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتتى. جانە ونىڭ سالدارى موينى وزىق ەلدەردىڭ ىلگەرى كوشىنە تەڭەلۋ ءۇشىن ساياسي جاڭارىپ, قوعام مەن بيلىكتىڭ تىزە قوسۋى, پىكىر الۋاندىعى بولۋى كەرەكتىگىن مەڭزەدى. كوشتى باستايتىن ەكونوميكا ەمەس, قايتا سىندارلى ساياساتى بار, قوعامدى ەستي الاتىن, باسقارۋعا قولايلى ساياسي قۇرىلىمى جەتىلدىرىلگەن مەملەكەتتىڭ جۇگى اۋمايتىنىن ۋاقىت دالەلدەدى.
پرەزيدەنت جولداۋىنداعى «ساياسي جاڭعىرۋ بولماسا, ەلىمىزدى ورنىقتى دامىتۋ, اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وزگەرىس جاساۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن لەبىز جۇرت كوكەيىنەن شىققان نەگىزگى ءتۇيىننىڭ ءبىرى بولدى. ساياسي جاڭعىرۋ تۇپتەپ كەلگەندە قوعام مەن بيلىك اراسىنىڭ الشاقتاماۋى, تۇسىنىستىك ورناۋى بولىپ تابىلادى. دەموكراتيالىق قاتىناستاردى ورناتۋ ءۇشىن سوڭعى بىرەر جىلدا عانا جاڭاشىلدىعى «ەلىمىزدە جاڭا ساياسي مادەنيەتتىڭ تامىر جايۋىنا, قوعامداعى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىك پەن سەنىمنىڭ ارتۋىنا جول اشقان» وننان اسا زاڭ قابىلداندى. بۇل جولداۋدا پرەزيدەنت ۇسىنعان ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن كەشەندى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنا, رەفورمالارعا نەگىز بولاتىنى ءسوزسىز. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بۇل باستامالار وسىعان دەيىن جۇرگىزىلگەن وزگەرىستى جۇمىستاردىڭ جالعاسى بولۋىمەن قاتار, «قوعامدى دايەكتى تۇردە دەموكراتيالاندىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىن» جانە «مەملەكەتتىڭ ورنىقتى ءارى باسقارۋعا يكەمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىنىن» اتاپ كەتتى. ۋاقىتتىڭ دا, جۇرتتىڭ دا كۇتكەنى وسىلار ەكەنى تاعى ايقىن.
جولداۋدا پرەزيدەنت وكىلەتتىگى تۋرالى ايتىلدى. ءبىر ادامنىڭ ساياسي ۇستەمدىگىنە بارىنشا شەكتەۋ قويۋ ءۇشىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ, ەسەپ كوميتەتى مەن كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعالارى, مۇشەلەرى مىندەتتى تۇردە پارتيا مۇشەسى بولمايتىندىعى ايتىلدى. سوعان سايكەس جەرگىلىكتى جەردەگى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەر مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى دا پارتيا فيليالدارىنان شىعادى. سونىمەن قاتار بيلىكتىڭ ءبىر قولدا شوعىرلانۋىنان بولاتىن تامىر-تانىستىقتىڭ, وليگارحيالىق توپتاردىڭ كۇش الماۋى جانە سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىرلانىپ كەتپەۋى ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولۋعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسشىلىق جاساۋعا تيىم سالىناتىن بولادى.
جولداۋدا ايتىلعان وكىلدى بيلىك تارماعىن قايتا قۇرۋ دا ۋاقىتى پىسكەن, حالىق كۇتكەن وزگەرىس ەدى. مۇنىڭ باستى ماقساتى پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن بىرتىندەپ قىسقارتا وتىرىپ, پارلامەنتتىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ەدى. الدىمەن سەناتتى جاساقتاۋ تارتىبىنە جانە ونىڭ اتقارار قىزمەتىن قايتا قاراۋعا ءمان بەرىلدى. قازىر جوعارعى پالاتادا 49 دەپۋتات بار. ءار وڭىردەن ەكى سەناتور سايلانادى جانە 15 سەناتوردى پرەزيدەنت تاعايىندايدى. مۇنداي قۇرىلىم وسىعان دەيىن زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي ىقپال جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ كەلگەن ەدى. مۇنىڭ ءوز ۋاقىتىندا تيىمدىلىگى بولماي قالعان جوق, بىراق ۋاقىت ءبىر ورنىندا تاعى تۇرعان جوق. سوندىقتان پرەزيدەنت ۋاقىت وزگەرىستەردى دە قاجەت ەتەتىنى تۋرالى وتە ناقتى ءارى دۇرىس ايتتى دەپ بىلەمىز. ەندى پرەزيدەنتتىڭ سەناتتاعى كۆوتاسى 15-تەن 10-عا دەيىن ازاياتىن بولدى.
ساياساتتاعى ارتىقشىلىق پەن جاساندىلىق ءوزىن اقتامايتىن كورىنىس ەكەنى قوعامدا اشىق سىنعا ۇشىراپ جاتادى. راسىندا, پارلامەنت قوناق بولىپ توردە وتىراتىن ورىن ەمەس, بۇل حالىقتىڭ ىرىكتەگەن اقىل-ويى, ەرىك-جىگەرى. پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسىنداعى وزگەرىس قوعام پىكىرىنە قۇلاق اسۋدىڭ تاماشا تاجىريبەسى دەر ەدىك. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ماجىلىستەگى كۆوتاسى جويىلىپ, ول سەناتقا اۋىساتىن بولدى. وندا دا 9 دەپۋتاتتان 5 دەپۋتاتقا دەيىن كەميدى. سەناتقا سول بەس دەپۋتاتتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلىمىزدەگى ءتۇرلى ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرىنەن ۇسىنادى, ولار پرەزيدەنت جارلىعىمەن مانداتقا يە بولادى. ال ماجىلىستە 9 دەپۋتات ورنى ازايادى.
پرەزيدەنت ۇسىنعان جاڭا قازاقستاننىڭ ءمانى ازاماتتىق قوعامى قالىپتاسقان, قوعام مەن بيلىك اراسى توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن, تۇسىنىستىك تاپقان مەملەكەت قۇرۋ بولماق. بۇل تۇرعىدا ەلىمىزدە سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى اسا زور ەكەنىن ۋاقىت مەڭزەپ وتىر. قازاقى تۇسىنىككە سالساق, سايلاۋ تازا, اشىق, ءادىل وتسە عانا, پارلامەنتكە دە, جەرگىلىكتى ماسليحاتتارعا ءبىلىمدى, الدىڭعى ويلى دەپۋتاتتار ساقاداي ىرىكتەلەتىن بولادى. ال اتقارۋ ورگاندارىنا بىلىكتى ماماندار, ەلىم, وتانىم دەيتىن پاتريوت ادامدار بارادى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلى جاس مەملەكەت ءۇشىن قاي جاعىنان دا ءوسۋ, تاجىريبە جيناۋ, جەتىلۋ ۋاقىتى بولدى. سايلاۋ جۇيەسىندەگى كەشەگى ءتيىمدى دەگەن پروپورتسيونالدى ءتاسىل بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنان شىقپادى. بۇل ءتاسىلدىڭ ۋاقىتىندا پارتيالىق جۇيەنى دامىتۋعا ىقپالى بولعانمەن, پارتيادا جوق ازاماتتار ماجىلىسكە عانا ەمەس, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارعا دا سايلانا المادى. مۇنىڭ ءوزى سايلاۋ جۇيەسىندە دە جاساندىلىققا ۇرىندىردى. سايلاۋ ۋچاسكەسىندە سايلاۋشىلاردىڭ كىمگە داۋىس بەرۋى ماڭىزدى بولمادى, ال ماجىلىسكە, ماسليحاتقا سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ كىم ەكەنىنە نازار دا سالمادى. سايلاۋ كوميسسياسىندا دا «جوعارى» جاقتىڭ ايتقانى بولىپ جاتتى. وسىنداي كوزبوياۋشىلىقتار مەن جاساندى جۇمىستار ادامداردىڭ سايلاۋعا دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرگەنى انىق. سولاي بولماۋ ءۇشىن دە پرەزيدەنت ەندى ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تاسىلمەن جاساقتالاتىنىن ايتتى. سايلاۋدىڭ ارالاس ۇلگىسىندە دەپۋتاتتار قۇرامى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە كورىنىس تابادى, بۇعان سايلاۋشىلار مۇددەسى دە سايكەس كەلەدى. سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ ءوزى سايلاۋشىلار مۇددەسىن العا قويۋ, قوعاممەن ساناسۋ عوي. ساياسي پارتيالار وكىلدەرى مەن قوعام بەلسەندىلەرىن سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋ ساياسي ناۋقانداعى ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن بىرگە, وعان دەگەن ادامدار سەنىمىن ارتتىرا تۇسەدى. ءادىل وتكەن سايلاۋ زاڭ شىعارۋ جانە بيلىك ورگاندارىن ءبىلىمى تەرەڭ, ۇلت مۇددەسىنە بەرىك دەپۋتاتتارمەن, بىلىكتى ماماندارمەن جاساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇلت ۇستازى, بيىل 150 جىلدىعى يۋنەسكو شەڭبەرىندە اتالىپ وتەتىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى سايلاۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى وسىدان ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ايتقان ەكەن. احاڭ جارىقتىق «سايلاۋ كوپ ءۇشىن بەرگەن نارسە, كوپ پايداسىن كوزدەپ سايلانسا, ياعني «مىناۋ – حالىققا تىنىشتىق, پايدالى, زارارسىز ادام, اناۋ – بۇزىق, زارارلى, زورلىقشىل, قياناتشىل ادام», دەپ تەكسەرىپ, تاڭداپ سايلاسا, سايلاۋ دۇرىس, ءوز ماعىناسىندا بولعانى. حالىقتىڭ پايداسى, زارارى قارالماي, «مىناۋ تۋعانىم-تۋىنداسىم يا قۇدا-قۇرمالاسىم», دەپ ياكي «مىناۋ انادان پالەندەي سومىن ارتىق بەرىپ تۇر عوي», دەپ سايلانسا, ول سايلاۋ ەمەس, قۇر تالاس, يا ساۋدا», دەپ سايلانعان ادامنىڭ دا, سايلاعان سايلاۋشىلاردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن, مۇددە ورتاق بولۋى ورتاق مىندەت ەكەنىن ەسكەرتەدى. ءتىپتى, احاڭ: «جۇرت وزىنە تىنىشتىق, زارارسىز اۋىلناي سايلاسا, كوپتىڭ پايداسىن, ءوزى باسىنىڭ پايداسىن كوزدەپ اقشاعا ساتپايتىن ادامنان ەلۋباسىلارىن سايلاسا, بۇزىق بي, بۇزىق بولىس شىعار ما ەدى؟ البەتتە, شىقپاس ەدى. ولاي بولعاندا, ءبىزدىڭ دەرتتىڭ تۇقىمى نارودنىي سوتتا ەمەس, حالىقتا جاتىر», دەپ سايلاۋداعى جاۋاپكەرشىلىك تارازىسىنىڭ باسىن سايلاۋشىلاردىڭ وزىنە اۋدارا سويلەيدى. ۇلت ۇستازى بۇل جەردە ەل جاعدايىنىڭ جاقسارۋى, موينى وزىق جۇرتتارعا ىلەسۋ ءۇشىن قوعامنىڭ بەلسەندىلىگى, ساياسي ويانۋى قاجەتتىگىن مەڭزەپ وتىر. ۇلت ۇستازى بۇل ءسوزدى ايتقان ۋاقىتپەن ارامىزدى تۇتاس عاسىر ءبولىپ تۇرسا دا, بۇگىن ءادىل سايلاۋدىڭ ماڭىزى ارتپاسا كەمىگەن جوق, بولاشاقتا دا ول دەموكراتيا دامۋىنىڭ نەگىزگى شارتىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك.
جولداۋدا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ تۋرالى وتە ورىندى ايتىلدى. بۇل ءۇشىن پرەزيدەنت جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار وكىلەتتىلىگىن بەلگىلەۋدى تاپسىردى. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جەتىلدىرىلگەن سايىن ادامدار ماسىلدىق پسيحولوگيادان ارىلادى. كەيدە ادامدار وزدەرى تۇرىپ جاتقان قالالار مەن اۋىلدارداعى كەز كەلگەن تۇرمىستىق ماسەلەلەر ءۇشىن جوعارىعا قول جايىپ وتىرادى. بۇل ورايدا جەرگىلىكتى جەردەگى رەزەرۆتەر وتە مول دەر ەدىم. حالقىمىزدىڭ اسار سەكىلدى جاڭعىرتاتىن جاقسى قۇندىلىقتارى جەتەدى. قازىر ەلىمىزدە ەرىكتىلەر, ۆولونتەرلەر ءىسى جاندانىپ كەلەدى. ادامدار ءوزى تۇرىپ جاتقان ءوڭىردىڭ وي-شۇقىرىن, كەم-كەتىگىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان تۋعان جەردە تۇرمىستى جاقسارتۋعا جۇرتشىلىقتى جۇمىلدىرىپ, وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا اركىمنىڭ قاتىسۋىنا سەرپىن بەرگەندە بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بويىندا تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك سەزىمدى تاربيەلەيدى. ۇرپاق ساناسىنىڭ جاڭعىرۋى مەملەكەت كوشىن تۇزەيتىن دە ساياسي جاڭعىرۋعا ۇلاسادى.
مۇرات باقتيار ۇلى,
سەنات دەپۋتاتى