ءبىر ەلدىڭ ءانى ءتۇپتىڭ تۇبىندە بىرەۋدىڭ ءانى ەكەنى بەلگىلى ەمەس پە؟ ايتقان ءسوزى, سالعان ءانى حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالىپ كەتكەن اۆتوردان باقىتتى كىم بار؟ مىسالى: بۇگىنگى حالىق اندەرى, شىعارۋشىلارى ۇمىتىلعان عاشىقتىق, باتىرلىق جىرلار, تاعىسىن تاعى. بۇرىننان ەل ىشىنە كەڭىنەن تاراپ كەتكەن «مۇحيدا-شايبان» ءانى سول قاتارداعى تۋىندى دەپ بىلەمىز.
بەلگىلى كومپوزيتور, ونەرتانۋشى, جازۋشى يليا جاقانوۆ اتالعان ءان تۋرالى وسىدان ەكى جىل بۇرىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە (2020 جىل, 27 ناۋرىز) ماقالا جازدى. وندا ماقالا اۆتورى تۋىندىنى قايرات بايبوسىنوۆتىڭ اناسى تورىشادان ەستىگەنىن, سوندا بارىپ بۇرىنىراقتا يگىلىك وماروۆتان, كولماعامبەتتەن تىڭداعانى ەسىنە تۇسكەنىن ايتادى.
ءيا, ونەرتانۋشى اعامىز ايتقانداي, بۇگىندە بۇل ءاندى شىرقامايتىن ءانشى كەم دە كەم. ءتىپتى كەيىنگى كەزدەرى ورىنداپ جۇرگەن ەسترادا جۇلدىزدارى دا جەتەرلىك. سوناۋ ءبىر جىلدارى ءبىزدىڭ قولعا سەرىك وسپاننىڭ «ساكەننىڭ مۋزىكالىق مۇراسى» اتتى كىتابى تۇسكەنى بار. كىتاپتى وقىعانىمىزدا ساكەننىڭ سەرىگى ساپالاي يساتاي ۇلى تۋرالى ايتىلا كەلىپ, «مۇحيدا-شايبان» نەگىزى وسى كىسىنىڭ ءانى» دەگەن دەرەكتى كەزدەستىرگەنبىز. ول ەڭبەكتە ساپالايدىڭ باسقا دا اندەرى تۋرالى مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى. باسقالارىنان بۇرىن «مۇحيدا-شايباننىڭ» ەستە ساقتالۋ سەبەبى, تۋىندى بالا كۇنىمىزدەن قۇلاعىمىزعا ءسىڭىستى بولعاندىقتان شىعار.
وتكەندە ءبىر وتىرىستا وسى شىعارماعا قاتىستى ءسوز شىعىپ كەتىپ, اقىن امانجول ءالتاي مىناداي ءبىر جاقسى اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعاردى. «حالىق ىشىندە كەڭ تاراعان ماعىنالى, سازدى ءاننىڭ ءبىرى – «مۇحيدا-شايبان». بۇل ءان ءبىزدىڭ ەل ىشىندە «جاڭاارقانىڭ قارا ولەڭى» دەپ تە اتالادى. كەشەگى الماعايىپ, الاساپىران زاماندا تۋعان دەپ وتىرۋشى ەدى ۇلكەندەر. ء«بىر كىسىنىڭ مۇحيدا-شايبان اتتى ەكى بالاسى بولىپتى. سول ەكى بالا كۇندەردىڭ كۇنىندە جىلقىدان ات اكەلۋگە كەتىپ, ۇيىنە ورالماپتى. ات ىزدەپ ءجۇرىپ جاۋ قولىنا تۇسسە كەرەك. ءىزىم-قايىم جوعالعان سول ەكى بالاسىن اڭساپ, ساعىنىپ, ءىشى قايعى-قاسىرەتكە تولعان اتا-انانىڭ شىعارعان جوقتاۋى» دەيدى ءبىر اڭىز. «ەسىمنەن جاتسام-تۇرسام ءبىر كەتپەيسىڭ, كوزىڭنەن اينالايىن جالت قاراعان» دەگەنىنە قاراعاندا, شىندىققا جاناساتىن سياقتى» دەيدى.
بەرتىنىرەكتە ديماش قۇدايبەرگەن «سامالتاۋدى» اقش پرەزيدەنتى بايدەندى ۇلىقتاۋ شاراسىندا شىرقاپ, حالىق ءانى اتالىپ كەلگەن شىعارما الەمگە ءماشھۇر بولىسىمەن كوپتەگەن اۆتور «سامالتاۋدىڭ» تاريحىن اقتارىپ, ءان يەسىن ىزدەي باستادى. سوندا ونەر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءبىر پاراسى وسى «سامالتاۋمەن» قاتار «مۇحيدا-شايباندى» دا ساپالايدىڭ شىعارماسى دەگەن قيسىنعا قۇلادى. بەلگىلى جۋرناليست سەرىكبول حاسان «سامالتاۋ» انىنە قاتىستى زەرتتەۋ ماقالاسىندا فولكلورتانۋشى بەرىك ءجۇسىپتىڭ پىكىرىن كەلتىرەدى. «سامالتاۋ» مەن «مۇحيدا-شايبان» ءبىر كىسىنىڭ قولىنان شىققان ءان ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن اسقان ءبىلىم مەن كوپ اقىلدىڭ قاجەتى شامالى. ەكى قازاقتىڭ ءبىرى ىڭىلداسا جەتىپ جاتىر, كوزدىڭ اعى مەن قاراسىنداي قوس قوڭىر ءان ءسىزدى ساپالايدىڭ سۇرلەۋىنە جەتەكتەپ الا جونەلەدى», دەيدى بەرىك ءجۇسىپ. بۇل كىسىنىڭ پىكىرىنشە, بۇدان بىلاي اتالعان ەكى ءاندى ساپالايدىڭ ءانى دەپ مويىنداۋ كەرەك.
سونداي-اق كونەكوز قارت, ولكەتانۋشى جاقسىباي سۇلەيمەنوۆ «مۇحيدا-شايبان» تۋرالى مىناداي قىزىق دەرەكتى العا تارتادى. «اندەگى مۇحيدا-شايبان – بولىستىڭ ەكى قىزى. نەگىزىندە, ولاردىڭ اتتارى ماعريپا, ءشاريپا بولعان. ساپالايدىڭ ماعريپا مەن ءشاريپا كەتكەننەن كەيىن شىعارعان تاعى ءبىر ءانى – «ەكى اينا». كەيىن اقتاماق دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ, «اقتاماق» دەگەن ءانىن شىعارعان», دەيدى.
ءبىز ءان انىق مىنا اۆتوردىكى دەپ جىعىپ بەرۋدەن اۋلاقپىز. ال سوزىنە كەلگەندە دۇرىس نۇسقا قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا جەتكەن ءۇش شۋماق دەپ ويلايمىز. قازاق اندەرى تۋرالى كوپ ىزدەنگەن يليا جاقانوۆ تا ماقالاسىندا سول ءۇش شۋماقتى تولىق كەلتىرگەنى تەگىن ەمەس شىعار. ويتكەنى كوپشىلىك ورىنداۋشىلار بۇل ءاندى ەكى شۋماقپەن عانا قايىرادى.
«دۇنيە, وتكەنىڭ بە ەكى-اي
كەلمەي,
تابانى تارلان بوزدىڭ
گۋلەر جەلگە-ەي.
ولەڭدى گۋلەت دەسەڭ گۋلەتەيىن,
قوڭىردان قوي ورگىزىپ
كوشكەن ەلدەي...
ساعىندىم, اينام,
ساعىندىم سەنى!»,
دەپ جازىپتى ي.جاقانوۆ. ال قايرات بايبوسىنوۆتىڭ ورىنداۋىندا وسى العاشقى شۋماقتىڭ سوڭعى جولى «قوڭىردان قوي قوزداتىپ, كوشكەن ەلدەي». بۇل جەردە قوڭىر دەگەن جەر اتاۋى ما, قازاقتىڭ القا-قوتان قوڭىر تىرلىگى مە؟ بىراق قالاي ايتىلسا دا ولەڭنىڭ قۇنارى كەم سوقپايدى – پوەزيا. بالا كۇنىمىزدە تاي-قۇنان ءمىنىپ جۇرگەنىمىزدە «جارىستىرىپ كورمەدىك پە؟» دەمەي, «تابانىنىڭ جەلىن بايقامادىق پا؟» دەيتىن ۇلكەندەر. ات ۇستىندە وسكەن قازاق جاقسى بىلەدى.
«قونعانى اۋىلىمنىڭ
شات قاراعان,
كوردىڭ بە ەكى بالا ات قاراعان.
تۇسكەندە سەن ەسىمە,
بەۋ, قاراعىم,
كوزىڭنەن اينالايىن
جالت قاراعان.
مۇحيدا-شايبان,
ا-حا-حاۋ, ءۇري-اي!»
ات قاراۋعا كەتكەن الگى ەكى بالا شىنىمەن ورالماعان سىڭايلى سەزىلەدى. ەل اۋزىنداعى اڭىزدا دا سولاي ايتىلادى ەكەن. ءبىر عاجابى, وسى ەكىنشى شۋماقتى قايرات بايبوسىنوۆ سوڭعى شۋماق رەتىندە ءۇشىنشى شۋماقتىڭ ورنىنا قويىپ ورىندايدى دا, ءۇشىنشىنى ەكىنشى ايتادى. ال يليا جاقانوۆ ءبىز كەلتىرىپ وتىرعان وسى رەتپەن بەرگەن. سوندا نەگىزگى ءتۇيىن ات قاراۋعا كەتكەن ەكى بالانىڭ كەلمەي قالعانى تۋرالى ما دەپ تە ويلايمىز.
كومپوزيتور ءوز ماقالاسىندا ءاندى العاش رەت قايرات بايبوسىنوۆتىڭ اناسىنان تىڭداعانىن ايتادى. قايرات بايبوسىنوۆتىڭ بۇل تۋىندىنى اناسىنان بەس-التى جاسىندا ۇيرەنگەنىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك.
«ولەڭدى ايت دەگەندە ايال بولماس,
جانىڭدى ايالاعان الاڭ قويماس.
بارىندا ورالىڭنىڭ
وينا دا كۇل,
دەگەنى بۇرىنعىنىڭ
جالعان بولماس.
مۇحيدا-شايبان,
ا-حا-حاۋ, ءۇري-اي!»
انشىلەردىڭ كوبى بۇل شۋماقتى ايتپايدى. ال قايرات بايبوسىنوۆ وسى ءاندى ورىنداعاندا, ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن جولدارعا كەزەك كەلگەندە عانا ءاننىڭ تولىق تىنىسى اشىلاتىن سياقتى كورىنەدى.
اندەگى زار مەن مۇڭ سارىنى تۋرالى اڭگىمە بولەك.