قازاقتىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆا جايلى جازبالاردى وقىعاندا

قىسقاسى, وسىدان 78 جىل بۇرىن ءدال بۇگىنگىدەي ناۋرىز ايىنىڭ  العاشقى اپتاسىندا باتىر اتاعىن العان اپامىزدىڭ قۇرمەتىنە گازەت «قازاق حالقى باتىر قىزدارىن ماڭگى ماقتان ەتەدى» دەگەن اتپەن ايقارما بەت ماقالالار توپتاماسىن جانە باتىر قىزدىڭ مايدانعا اتتانار الدىندا قۇربىسى فازيلا جاناەۆامەن بىرگە تۇسكەن فوتوسىن جاريا­لاپتى. فوتوبەينەنىڭ استىنا «فازيلا دا قۇربىسى مانشۇك سياقتى مايدان دالاسىندا ءجۇر» دەگەن انىقتاما بار (بولاشاقتا ف.جاناەۆا جايلى دا ىزدەنۋ قاجەت دەگەن وي تۇيدىك).

گازەت بەتىندەگى ەستەلىكتەردىڭ ىشىندە ەڭ سوقتالىسى – مانشۇكتىڭ اناسى ءامينا مامەتوۆانىڭ «مەنىڭ سۇيىكتىم» دەگەن تاقىرىپپەن جازىلعان قۇندى ماقالاسى. وسى ورايدا مانشۇكتىڭ اناسى ءامينا جايلى ايتار بولساق, بۇل كىسى – كىشى وردا بيلەۋشىسى ابىلقايىر حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى سۇلەيمەن قاجىنىڭ قىزى. بۇل كىسى – 1924-1928 جىلدارى ساراتوۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پەداگوگيكا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, قازاق اعارتۋ سالاسىنا ۇلەس قوسقان مۇعالىم ادام. كەيىن ورال جانە سەمەي وبلىستىق وقۋ اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت اتقارعان. ءامينانىڭ جولداسى الاش ارىسى احمەت مامەتوۆ 1938 جىلى 11 قاراشا كۇنى جازىقسىز اتىلىپ كەتەدى. بۇل ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. بۇل وتباسىنىڭ باتىر قىزعا قاتىسى جايلى تومەندەگى جازبادا باياندالادى.

مانشۇكتىڭ اناسى ءامينا مامەتوۆا­نىڭ ەستەلىگى:

– 1922 جىلى جاسقۇس دەگەن جەردىڭ ارعى جاق شەتىندە شەركەس رۋىنىڭ ءبىر توپ اۋىلى وتىردى. سونىڭ ىشىندە جەڭسىكالىنىڭ ءۇيى ەرەكشە كوزگە تۇسەتىن. جەڭسىكالى دە ايەلى تولشا دا ەش ۋاقىت كىسىگە نالىعانىن كورمەدىم. جەڭسىكالى ەتىك تىگەدى. تولشا اۋقاتتى اعايىنداردىڭ مالىن ساۋىسادى. 1922 جىلى بۇلاردا ۇيمەلى-سۇيمەلى ەكى ۇلى عانا بار ەدى. ايەلىنىڭ اياعى اۋىر بولاتىن. كەشىكپەي قىز تۋدى. جەڭسىكالىنىڭ دوسان دەگەن اعايىنى بولاتىن. ول ادەمى ۇزىن بويلى كەلگەن اق ساقالى تولقىنداپ كەۋدەسىن جاپقان ايبارلى, كوپتى كورگەن سول كەزدەردە 70 جاس شاماسىندا ەدى.

 – جەڭسىكالى-اۋ سەنىڭ انا بالالارىڭ قويتوعىتتا تۋىپ ەدى, مىنا بالاڭ كيەلى جەردە تۋدى. اتى ءمانسيا بولسىن, – دەپ وتىرعان جۇرت الدىندا باتاسىن بەردى.

كەدەي بولسا دا جەڭسىكالىنىڭ ۇيىنە بارساڭ ادامنىڭ كەتكىسى كەلمەيتىن. جازدا وقۋدان قايتقاندا, ول ۇيدە مەن دە كوپ بولاتىن ەدىم. مەن كەلىنى بولا تۇرسام دا بالالارىنىڭ بىرىنەن كەم كورمەيتىن. 1928 جىلى مەن وقۋدى ءبىتىرىپ, سەمەي قالاسىنا كەتەتىن بولدىم. اۋەلى ەلگە كەلدىم. ءمانسيا ءاپ-ادەمى قىزعالداقتاي كىشكەنە قىز بولىپ ءوسىپتى. جاسى التىعا شىققان. جاسى كەلىپ قالعان جەڭسىكالى:

– ەكى بالا ساباققا كەتكەندە ۇڭىرەيگەن ءۇيدىڭ مىناۋ ءبىر قىز بالا شامشىراعى بولدى, مىنە, كۇنىبويعىسى وسى, – دەپ ءمانسيانىڭ بارلىق مىنەزىنە ءسۇيسىنىپ, قۋىرشاق سەكىلدى ءاپ-ادەمى قىزىن ويناپ جۇرگەن جەرىنەن كوتەرىپ الىپ ماعان كورسەتتى. ءمانسيانى مەنىڭ دە جاقسى كورەتىنىمدى ولار بىلەتىن.

 – وسى قىز ساعان لايىق, سەن الىپ كەت ءامينا, – دەپ جاڭسىكالى بالانى جەرگە قويدى. تولشا دا:

 – ولسە سۇراۋسىز, اجالدى بولسا قايدا ولمەيدى. راس الىپ كەتشى قاراعىم, ەڭ بولماسا قاسىڭدا ءجۇرسىن, – دەدى.

مەن سەنەر-سەنبەسىمدى بىلمەدىم. ويتكەنى ەكەۋى دە ءمانسيانى ۇلدارىنان ارتىق جاقسى كورەتىن. ەرتەڭ جۇرەمىز دەگەن ءتۇنى:

 – اپاڭ الىپ كەتەمىن دەيدى, باراسىڭ با, ءمانسيا؟ – دەدى تولشا. «بارام» دەدى بالا. سول كۇنى ءمانسيانى الىپ ساراتوۆقا كەتتىم.

ءمانسيا وتە سۇيكىمدى بالا بولدى. جىبەكتەي سوزىلعان جۇمساق مىنەزى جاعىنان تولشاعا تارتسا, نامىسكەر, بىرەۋدىڭ ءجونسىز بويتەڭەلدىگىن كوتەرمەۋ جاقتارى اكەسىنە ۇقساعان.

مانشۇك – مەنىڭ مانسياعا ءسۇيىپ قويعان اتىم. ول اتىن مانشۇك ءوزى دە جاقسى كوردى. مەكتەپكە بارعاندا ء«مانسيا» دەپ جازدىرعان ەدىم. ءوزى كىتاپ قاعازدارىنا «مانشۇك» دەپ جازا بەردى. سونىمەن مانشۇك اتالىپ كەتتى.

1929 جىلى جازدا اتا-اناسىن ساعىنعان بولار دەپ ەلگە الىپ كەلدىم. مانشۇك مەنەن قالمادى. سودان كەيىن ەكەۋىمىز ايىرىلعان جوقپىز.

مانشۇك كىشكەنە كەزىنەن الىپتار تۋرالى ەرتەكتەر, قوبىلاندى, بەكەت, يساتاي تۋرالى, قۇرتقا, اقجۇنىس تۋرالى جىرلاردى تالاي تىڭداعان بولاتىن. اسىرەسە مەنىڭ شەشەم ەرتەكتى كوپ ايتۋشى ەدى. مانشۇكتىڭ اناۋ-مىناۋ كىسىلەر ىستەي المايتىن ۇلكەن ىستەرگە ۇمتىلاتىن ادەتى بولدى. ەلىنە, حالقىنا قىزمەت ەتەم دەگەن ادام ءبىلىمدى, ءبىرسوزدى, تاباندى بولۋ كەرەك دەگەن سوزدەر كىشكەنەسىنەن ونىڭ قۇلاعىنا سىڭگەن.

مانشۇك جاس ەدى. ونىڭ ءولىمى – ماعان ۇلكەن كۇيىنىش. جۇباتاتىن بىراق نارسە بار. ول – مانشۇكتىڭ ەرلىك كورسەتىپ, ەلى الدىنداعى مىندەتىن ەرلەرشە اتقارىپ, قازاق حالقىنىڭ ادال بالاسى ەكەنىن ايقىن كورسەتكەنى.

مانشۇكتە باۋىرمالدىق, دوستىق, تۋىسقاندىق, جولداستىق سەزىمى بالا كەزىنەن بايقالاتىن. سەمەيدە ءبىرىنشى كلاستا وقىپ جۇرگەن كەزدە, قىتايدىڭ حون-پەن دەگەن بالاسىن ەرەسەك قىتايلار ۇرىپ-سوعىپ جۇرگەن جەرىنەن ونىڭ مەكتەبى ايىرىپ الادى. بالانى ۋاقىتشا وقۋشىلاردىڭ ءبىرىنىڭ ۇيىنە قويۋ كەرەك دەسە, مانشۇك ونى ۇيگە الىپ كەلىپتى. مەن جۇمىستان كەلسەم, حون-پەندى جەتەلەپ گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ پرەدسەداتەلىنە اپارىپ ء(ۇيىمىز قاتار تۇراتىن): ء«سىز ۇلكەنسىز, كۇشىڭىز كوپ. حون-پەندى جابىرلەگەن قىتايدى تۇتقىنعا الىڭىز» دەپ ارىز ايتىپ وتىر... حون-پەن ءبىر ايدان كەيىن دەتدومعا بەرىلدى. مانشۇك دەمالىس سايىن وعان تاماق, ويىنشىق اپارىپ تۇردى.

مانشۇك كوپ سويلەمەيتىن. مەن ونى ونەبويى اينالىپ, تولعانىپ قويمايتىن ەدىم. بىراق ەركەلەيتىن كەزى بولاتىن. ونداي كەزدەردە مەيىرى قانارلىقتاي جىلى سوزدەرمەن اينالىپ, ەركەلەتكەندە كوڭىلى ءوسىپ قالاتىن.

مانشۇگىمدى مەن وتە جاقسى كورەتىن ەدىم. ول دا سولاي ەدى. مەن ونى قولدان كەلگەنشە جاقسى تاربيەلەۋگە تىرىستىم. بۇل ەڭبەگىم دالاعا كەتپەدى. سۇيىكتى قىزىمنىڭ ەلىنە ەتكەن ەڭبەگىن, ونىڭ جارقىراعان جاپ-جاس بەينەسىن الداعى كۇندەردى دە كوز الدىمنان كەتىرمەس ءۇشىن مانشۇك سياقتى جاڭا ادامدار تاربيەلەۋگە قالعان ءومىرىمدى سارپ ەتەمىن.

سۋرەتتە: مانشۇكتىڭ اتا-اناسى احمەت پەن ءامينا. 1935 جىل.

*  *  *

گازەتكە كەلەسى ەستەلىكتى «قازاق قىزى» دەگەن اتپەن ادەبيەتشى-عالىم قاجىم جۇماليەۆ جازىپتى:

– بۇگىنگى قازاق قىزدارىنىڭ شىن بەينەسى – كەڭەستەر وداعىنىڭ باتىرى مانشۇك مامەتوۆا. ول باتىس قازاقستاننىڭ قازىرگى وردا اۋدانىندا تۋدى. باتىر قىزدى مەن 1932 جىلى ورالدا تاربيەلەپ وسىرگەن, وقىتقان اناسى ءامينا مامەتوۆانىڭ ۇيىندە كوردىم. وندا ول ت ۇلىمشاعىن سالماعان بالا ەدى. دوڭگەلەك ءجۇزدى, تويعان قوزىداي مونتيعان, كىپ-كىشكەنە قاراتورى قىز قازاقتىڭ بولاشاق باتىرى ەكەنى مىنەزىنەن اڭعارىلىپ تۇراتىن. ەكىنشى رەت مانشۇكتى 1942 جىلى ءدال مايدانعا اتتاناردىڭ الدىندا قازاق سسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ الدىندا كوردىم. ءبىر قاراعاندا, ول ۇياڭ ءتارىزدى كورىنسە دە ونىڭ وت شاشقان وتكىر قارا كوزى بويعا بىتكەن ورلىك پەن ەرلىگىن اڭعارتقانداي ەدى. تانىسا كەلە ول مانشۇك بۇدان 10 جىل بۇرىن ورالدا كورگەن كىشكەنە قىزىم بولىپ شىقتى.

 – قارىنداسىم, باياعىدا كىپ-كىشكەنە ەدىڭ, ءتىپتى ءوسىپ كەتىپسىڭ عوي, – دەدىم.

 – جاس ءوسىپ, جارلى بايىماي ما, اعاي – دەپ مانشۇك مەنىڭ ءسوزىمدى سىپايى سىناپ ءوتتى. مەن ونىڭ سوزگە تارتىمدى جاتتىققانىن ۇقتىم دا:

 – شەشەڭ ادەبيەتشى ەدى, ۇتىپ سويلەۋگە شەبەرلىكتەن قۇر ەمەس ەكەنسىڭ, – دەپ ءازىلدى اياقتاپ, قال-جايىن سۇرادىم. ول ءوزىنىڭ فيزكۋلتۋرنيتسا ەكەنىن ايتتى. «1941 جىلى موسكۆاعا فيزكۋلتۋرنيكتەر پارادىنا بارعالى جاتقانىمدا سوعىس بولىپ, جۇرە الماي قالىپ ەدىم, ەندى نەمىستەرمەن مايداندا كەزدەسپەكپىن», دەدى.

 – شاقىرتتى ما؟

 – جوق, ءوزىم سۇرانىپ, ارىز بەردىم, – دەدى. مانشۇك بۇل جولى دا ءبىرىنشى كورگەندەگىدەي سىپايى-سىنىقتىقتىڭ, سانالى, اقىلدىلىقتىڭ سۇيكىمدىلىگىنەن باسقا اسەر قالدىرعان جوق. قازاق قىزدارىنىڭ وسى ءتارىزدى تابيعي قاسيەتتەرى ەلىنىڭ ەسكىدەن كەلە جاتقان ءداستۇرى ەكەندىگىن بار الەمگە تانىتىپ, قيىن كەزدە وشپەس داڭق, ولمەس اتاق ەتىپ, تاريح بەتىنە قالدىرعان. ءبىر ايقاستا ءبىر ءوزى 70 نەمىستى ولتىرگەن, بۇگىنگى قازاق قىزى مانشۇك مامەتوۆا بولدى.

كۇندەر وتەر. سۇراپىل سوعىس تا بىتەر. جاۋ ءوزىنىڭ قانىنا ءوزى تۇنشىعار. وق تەس­كەن جارانىڭ ورنى ءبىتىپ, ەل كەمەلىنە كەلىپ, كەر تورىسىن مىنەر. قازىرگى اۋىر كۇن, اۋىر تۇرمىستار ۇمىتىلار. بىراق سەنىڭ اتىڭ ۇمىتىلماس قازاقتىڭ ەر قىزى مانشۇك باتىر. 

*  *  *

كەلەسى ەستەلىكتى مايدان ءتىلشىسى ۇلكەن (اعا) لەيتەنانت جەكەن جۇماحانوۆ «جاس باتىر» دەگەن تاقىرىپپەن جازىپتى:

– ءبىزدىڭ ىشىمىزدە ابدراحمان دەيتىن بيىك كەلگەن تۇلكى مۇرت اققۇبا جىگىت بار ەدى. ونى ەلدەگىلەر «سۇلۋ مۇرت ابدراحمان» دەسەدى ەكەن. ەندى ونى قىزمەتىنە قاراي سولداتتار «برونيا بۇزۋشى ابدراحمان» دەسەتىن بولعان. ونىڭ ونەردەن قۇر ەمەس ەكەنىن ىسپاتتايتىن ءبىر ايعاق ارقاسىنداعى ازىق-ت ۇلىك قابىنىڭ اۋزىنان دومبىرانىڭ موينى كورىنىپ تۇراتىن.

 – قازىر قالاعا كىرەمىز, وسى جەردە قازاق قىزىنىڭ اتىنا قويىلعان كوشە بار, ونى بىلەسىڭدەر مە؟ – دەدى ابراحمان.

 – ول قانداي قىز, كىم بولدى ەكەن؟ – دەستىك.

 – ول قىز, قىزىم-اق ەدى, – دەدى ابدراحمان. – بۇل قىزبەن الماتىدان بىرگە اتتانىپ, مايدانعا كەلدىك. ءوزى كوپ وقىعان ەكەن. ونى شتابقا پيسار ەتىپ الدى. مەن بولسام پۋلەمەتشىمىن. بەس اي وتكەندە الگى قىزعا قايتا كەزدەستىم... ول دا مەن سياقتى پۋلەمەتشى بولعىسى كەلەدى ەكەن. اقىرى پۋلەمەتشى بولدى. ءبىر كۇنى اتىس ويىنى بولدى. گۆارديا كاپيتانى سوكولوۆ دەگەن كومانديرىمىز بار ەدى. سول كىسىنىڭ بەرگەن 9 وعىن پۋلەمەتشى قىز 600 مەتر جەردە تۇرعان نىساناعا تۇگەل تيگىزدى.

– سەن مەرگەنسىڭ, – دەدى سوكولوۆ. – ۇرىسقا دايىندال!

– ءيا, مەن – دايىنمىن, – دەدى قىز.

ۇرىسقا كىرەردەن ءبىر كۇن بۇرىن ول پارتيا ۇيىمىنا ارىز بەردى. ءدال شابۋىلعا شىعاتىن كۇنى قىز پۋلەمەتتىڭ قاسىندا تۇر ەكەن. قورقۋ دەگەن ويىندا جوق. ول ماعان: ء«انشى اعا, باياعى ءانىڭىزدى ۇمىتتىڭىز با, ايتىپ جىبەرىڭىزشى, دەدى. بۇل كەزدە ول اعا سەرجانت. ونىڭ ايتقانىن ورىنداماسقا بولمادى. اندەتە جونەلدىم...».

مەن ءدال وسى ۇرىستا بايلانىسشى بولىپ ىستەدىم. اڭگىمە بىلاي: قىزدىڭ پۋلەمەت راسچەتى بيىكتىڭ قالتارىس بەتىنە ورنىقتى. لەيتەنانت تەمىروۆتىڭ كومانداسى بويىنشا قىز پۋلەمەتتىڭ تۇتقاسىن ۇستاي جاۋعا وق جاۋدىردى. نەمىستەر ەكى بۇيىردەن قىستى. راسچەتىنداعىلار قاتارىنان قىز جالعىز قالدى. بىراق پۋلەمەتى توقتاعان جوق. اقىرى توبەگە ءبىز دە كەلدىك. سوندا ءبىز قىزدىڭ پۋلەمەتى جايراتقان جاۋدى كوردىك. ساناعاندا 70-تەن اسقان نەمىستىڭ سولداتى مەن وفيتسەرىنىڭ ولىگىن تاپتىق. قىز پۋلەمەتىن قۇشاقتاپ ءۇنسىز جاتىر. ونى ءتىرى شىعار دەپ ويلادىم. جوق ول كوزىن ماڭگى جۇمعان ەكەن. ونىڭ سالالى ساۋساقتارىن پۋلەمەتتەن بوساتىپ الدىم. ول ماعان: ء«انشى اعا, ەڭلىكتىڭ جەرمەن قوشتاسۋىن ايتشى» دەپ جاتقان تارىزدەندى. ابدراحمان وسى جەرگە كەلگەندە كوڭىلى بوساپ, سۇلۋ مۇرتىن شيراتا بەردى...

*  *  *

گازەت بەتىندەگى ەستەلىكتەر جوعا­رىداعى ءۇش جازبامەن شەكتەلمەيدى. باتىر اپامىز جايلى تاعى ءبىر اۆتورى بەلگىسىز « ۇلى وتاننىڭ باتىر قىزى» اتتى شاعىن ماقالادا: «مانشۇك 1938 جىلى الماتى قالاسىندا ستالين اتىنداعى № 28 ۇلگىلى مەكتەپتىڭ 7 كلاسىن ءبىتىردى. 1940 جىلى جۇمىسشى فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, دارىگەرلىك ينستيتۋتقا ءتۇستى. وقي ءجۇرىپ قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭسەسىندە قىزمەت اتقاردى...» دەلىنسە, حاميت اتتى اۆتوردىڭ «ساراتوۆقا ساپار» اتتى جازباسىندا, التى جاسار مانشۇكتىڭ 1928 جىلى اناسى امينامەن بىرگە ساراتوۆقا قالاي كەلگەنى جايلى تەبىرەنىسپەن باياندالعان ەكەن.