امانداسۋ ادەبى

قىزىعى, وسى ماقالانى جازباس بۇرىن, نەگە ەكەنىن قايدام, ەسەنقۇل جاقىپبەكتىڭ: «اعا دەپ بارسام اعاما, اعانىڭ كوڭىلى كوكتە ءجۇر. باۋىر دەپ بارسام, باۋىرعا, باۋىرى ونىڭ كوك تەمىر», دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسكەنى بار. بۇل ءسوزدى, قايران ەسەنقۇل نەگە ايتتى ەكەن دەپ تە تۇسىنىك تىلەمەيسىز: ءبارى جاتىق, ءبارى انىق. امان-سالەمنەن قالعان قوعامنىڭ رۋحاني ازىپ-توزعان مىسكىن ءحالى دە ءدال وسىلاي بولار ما ەدى, كىم ءبىلىپتى؟! ايتەۋىر, ءىنى اعاعا, اعا تيىسىنشە ىنىگە ىزەت-قۇرمەتىن – ءىنجۋ سەزىمىن جوعالتقان بۇگىنگى قوعامدا كوپ ادامنىڭ وسى كۇيدى كەشكەنى دە راس.

 ەندى مىڭ جۇرەكتىڭ قىلىن شەرتكەن مۇحاڭنان, اقيىق مۇقاعاليدان دا ءبىر لەپەس تىڭداپ كورەلىك. باقساڭىز, اقيىق اقىننىڭ دا ءبىر ولەڭىندە قوعامعا كەيىپ: «باعامىن دەپ اركىمنىڭ قاس-قاباعىن, بالام قاباق شىتسا دا جاسقانامىن. سالەمىمدى بىرەۋلەر الماي كەتسە, ەكى يىعىم سالبىراپ, ءپاس قالامىن», دەيتىنى بار. تاعى دا وي تۇبىنە كەتەسىز. قازاق نەگە سونشا وسى ءبىر جالعىز اۋىز سوزگە ءبىر جۇتىم اۋاداي ءزارۋ بولدى ەكەن دەپ ويلايسىز سوسىن.

سويتسەك, «سالەم» ءسوزىنىڭ ءوزى جاراتۋشى جالعىز جاپپار يەمىز – اللانىڭ ۇيرەتكەن ءسوزى ەكەن. ماسەلەن, ءسىز بىلەتىندەي «اس-ءسالام» – اللا تاعا­لانىڭ كوركەم ەسىمدەرىنىڭ ءبىرى. ءدىن عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا, ءابۋ حۋرايرانىڭ (ر.ا.) ريۋايات ەتۋى بو­يىنشا پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «اللا تاعالا ادام اتانى جاراتقان كەزدە: «بار اناۋ وتىرعان پەرىشتەلەرگە سالەم بەر. سالەمىڭە قالاي جاۋاپ بەرەتىندىگىن تىڭدا. سەبەبى ولار­دىڭ قايتارعان سالەمى سەنىڭ جانە با­لا­­لا­رىڭنىڭ سالە­مى بولادى», دەپ بۇيىرادى. سول ساتتە ادام اتا پە­رىش­­تەلەرگە بارىپ: ء«اس-ءسالامۋ عا­لەيكۋم», دەيدى. پەرىش­تە­لەر دە: ء«اس-ءسالامۋ عالايكا ۋا راح­ما­تۋل­لاھ», دەپ سالەم قايتارادى» دەگەن.

مىنە, وسى مىسالدان-اق اللا تاعا­لانىڭ بىزگە قالاي سالەمدەسۋ كەرەك­تىگىن ۇيرەتكەنىن بايقايسىز. سون­داي-اق اللا تاعالا قاسيەتتى قۇ­راندا: «قاشان سەندەرگە سالەم بەرىلسە, ودان جاق­سىراق نەمەسە سونىڭ ءوزىن قايتا­رىڭ­دار!» («نيسا» سۇرەسى, 86-ايات), دەپ بۇيىرادى.

دەمەك, سالەم – ادامزاتقا اللادان بۇيىرعان مول ريزىق دەگەن ءسوز. ءارى ءبىز كەلتىرگەندەي مىسال-دايەكتىڭ قۇ­راندا مولىنان كەزدەسەتىنىن كوزى اشىق وقىرمان بىلسە كەرەك. بارىندە دە ادامدار ارا ىزەت پەن ىلتيپاتتىق قالىپتىڭ ءوزارا باۋىرلاستىرۋشى فاكتور ەكەنى تۇسىندىرىلەدى. ال قازاقتا: «سالەم – ءسوزدىڭ اناسى» دەگەن اتالى ءسوز بار. بىزدىڭشە, وسى ءبىر ادامي قۇندىلىقتىڭ شەكسىز ءسوزدىڭ اناسىنا اينالۋىنىڭ باستاۋىندا جاراتۋشىنىڭ قاسيەتى جاتسا كەرەك. سول سەبەپتى دە اتام قازاق «الىستان التى جاسار بالا كەلسە, الپىس­تاعى قاريا سالەم بەرەدى» دەپ ونەگە ەتپەدى مە؟! بۇل دا بولسا اسىل ءدىنىمىز يسلامنىڭ داستۇرمەن تىندەسە, سىڭىسە ءتۇسىپ, رۋحاني جان دۇنيەمىزدىڭ ازىعىنا اينالعانىنىڭ كۋاسى ىسپەتتى.

يسلام دەمەكشى, اتاقتى يسلام عۇلاماسى, اڭىزعا اينالعان تۇلعا ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ: «بىزدەرگە سالەم بەرۋ بولدى – سۇننەت, پايعامبار سۇن­نەتىن تۇت, بولساڭ ۇمبەت», دەپ وسيەت قالدىرۋىنىڭ ءوزى تەگىن بولماسا كەرەك.

ول ول ما, ارعى تاريحقا ۇڭىلسەڭىز دە سالەم تۋرالى ۇلگىگە ۇستىن ەتەر دەرەك كوپ. سونىڭ ءبىرى – ءجۇسىپ بالاساعۇن بابا­مىزدان قالعان ءسوز. ول وندا: «سالەم جولى – ەسەندىكتەن ادامعا, سالەم بەردىڭ, ساۋلىق بەردىڭ – ولارعا. يگى تىلەك تانىتقانعا مەيىرىم, اللا سىيلار دەننىڭ ساۋلىق, حايىرىن», دەپ جىرلايدى.

عۇلاما مۇندا سالەم بەرۋدىڭ – جاقىنىڭا ساۋلىق, ناقتىراق ايتقاندا, ءدىن اماندىق, تىنىشتىق تىلەۋ ەكەنىن, ياعني سول تىلەكتى قابىل ەتۋشىنىڭ تاعى جالعىز جاراتۋشى ەكەنىن مەڭزەيدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ادامدار اراسىندا ىزگىلىكتىڭ قانات جايۋى ءۇشىن دە سالەم بەرۋدىڭ قاجەتتىگى راستالادى.

وسى رەتتە «سالەم قالاي بەرىلۋ كەرەك؟» دەگەن زاڭدى ساۋالدىڭ تۋىندايتىنى راس. بۇل رەتتە جاسى كىشى ادامنىڭ وزىنەن ۇلكەن كىسىگە ءبىرىنشى بولىپ سالەم بەرەتىنى انىق. بۇل جايىندا ۇلكەندەرىمىزدىڭ ۇلىق ءبىر ادەبى ەسكە تۇسەدى وسىندايدا. «پا­لەن­شەنىڭ پا­لەنشە تۋىسى اۋى­رىپ قا­لىپتى, سوعان امانداسىپ قايتالىق» دەيتىن. سىز­دىڭشە بۇدان نە تۇيۋگە بولادى؟ ارينە, سىرقات ادامعا ساۋ كىسى ءبىرىنشى امانداسۋى كەرەكتىگىن باي­قاي­سىز.

ونى ايتامىز-اۋ, قازاقتىڭ سالەمگە بەرىك, ادەپكە جۇيرىك بولعانى سونشا, اتتى ادامنىڭ جاياۋ ادامعا ءبىرىنشى بولىپ امانداسۋى مىندەتتەلگەن. اتتى ادام دەگەندە, بۇگىنگى «تەمىر تۇل­پارىن» قۇيعىتا كەلىپ, سالەمنىڭ سار­قىتىن دا تاتىرماي ودىراڭداپ وتەر كوپ دوكەيدىڭ بالاسى ەسكە تۇسپەي مە؟! باسىپ-قاعىپ كەتپەگەنىنە تاۋبە دەپ وتىرعان قاريانى كورەسىڭ سوسىن.

كەلەسى ءبىر جوسىننىڭ جوسىعىن اتاقتى تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعى­سى­نان» بايقاۋعا بولادى. وندا قارۋ-جاراق اسىنعان ادامنىڭ, ءتىپتى سول ادام مىنگەن اتتىڭ ءوزىنىڭ ەرەكشە قۇر­­مەتكە لايىقتالعانى ايتىلادى. ياعني مۇنداي ادامدارعا قاراپايىم جۇرت ءبىرىنشى سالەم بەرۋى ءتيىس. مۇنى دا ءسىز قازاقتىڭ كوشپەلى جاۋگەرشىلىك ومىردە بۇل وزدەرىن قورعاۋشى سار­دار-ساربازدارعا دەگەن قۇرمەتىنەن تۋىن­داعان قاسيەتى دەپ ءبىلىڭىز.

ەندى سالەم بەرۋدىڭ ادەبى تۋرالى از-كەم توقتالىپ وتسەك. قازاقتىڭ بايىر­عى تۇسىنىگى بويىنشا, قول بەرىپ امان­داسۋدىڭ دا ءوز الابوتەن سەبەبى بار. ويتكەنى بۇل قاعيداتتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەكى ادام قول الىسىپ امان­داس­قاندا سول ساتتەگى ادامنىڭ تۇتاس ەمو­تسياسى سوزبەن قاتار, تەرى ارقى­لى دا بىلىنەتىنىن ەسكە الساڭىز جەتكى­لىك­تى. ياكي ءسىز ونىڭ وزىڭىزگە دەگەن كوزقاراسىن جازباي تانيسىز دەگەن ءسوز. مىسالى, قازاقتا «سىلبىر امانداسۋ» دەگەن بار. ونىڭ ءمانى – قولىن جاي عانا بوس ۇسىنىپ, قارسى جاعىنا ءمان بەرمەي امانداسۋى دەگەندى بىلدىرگەنى.

وسى سەبەپتى دە ۇلكەندەرىمىز قا­شان­دا قولدى قىسىڭقىراپ, جاننىڭ جىل­ۋىن وتكىزە وتىرىپ امانداسىڭدار دەيتۇعىن. ەگەر بىرەۋدىڭ امانداسقانى جاقپاسا «قايسىبىرەۋدىڭ بالاسى قۇساپ امانداسپاڭدار, ۇسىگەن تاۋىقتىڭ اياعى سياقتى ساپ-سالقىن» دەيتىن تاعى...

ءيا, سالەم تۋرالى ويدى وي قوزعا­عان­دا بۇگىنىڭە دە زەر سالىپ, ەرتە­ڭىڭمەن الاڭ كۇي كەشەتىنىڭ بار. كەشەگى اكە­لەردىڭ كورشىسىنىڭ وزىمەن جىل كور­مەگەن تۋىسىنداي ءتوس قاعىستىرىپ اما­ن­داسۋى, اجەلەردىڭ بالا بىتكەندى اي­نالىپ-تولعانىپ كوزدەن ءسۇيىپ امانداسۋى, ءيا بولماسا, اتالاردىڭ قىز­دا­رىنىڭ ماڭدايىنان عانا يىسكەپ امانداسۋى بار ما بۇگىن؟.. ەسەسىنە, ۇلكەن بە, كىشى مە, ايىرعىسىز بەتتەن «شولپ-شولپ» ەتكىزىپ ءسۇيۋ بار. مىنە, ءبىزدىڭ ادەبىمىزدىڭ «سارقىتى». بارى وسى. ال وعان كىم كىنالى ەدى؟!