جاڭاشىلعا كىمنىڭ جانى اشىر؟

وتاندىق راتسيوناليزاتور باستاماسى قولداۋعا ءزارۋ

قازاقتا راتسيوناليزاتورلار جوق ەمەس, بار. سولاردىڭ ءبىرى – «نۇر» جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ كلۋبى» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى نۇرماعانبەت نۇرپەيىسوۆ. ول – سانالى ءومىرىن جاڭالىق ويلاپ تاۋىپ, ونى قاراپايىم تۇتىنۋشىنىڭ يگىلىگىنە جاراتىپ, ادامداردىڭ جۇمىسى مەن تۇرمىسىن جەڭىلدەتۋگە ارناعان جان. وسىدان ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن ونەرتاپقىشقا ارنايى جولىعىپ, كاسىبىمەن تانىسىپ ەدىك. كەيىپكەرىمىز سوڭعى جىلدارى اينەك, ياعني شىنى بۇيىمدار جاساۋمەن شۇعىلدانىپ ءجۇر. بۇل ءىستى ىندەتىپ ىرگەلەتكەنى سونداي, وسى كۇندە تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ بارلىق قالاۋىن قاناعاتتاندىرىپ, قاجەت بولسا اتقان وق وتە المايتىن اينەك جاساپ شىعا­رۋعا دا قابىلەتتى. وعان 100 پايىز كەپىلدىگىم بار دەپ وتىر ونەرتاپقىش. بۇل شارۋانى شاقپاقتاماس بۇرىن, اڭگىمەنى ءاۋ باستان تاراتقانىمىز ءجون شىعار. نۇرماعانبەت بۇرىنعى تسەلينوگراد, قازىر­گى استانا قالاسىنداعى ماشينا جاساۋ تەحنيكۋمىندا وقىعان. سوناۋ ستۋدەنت كەزىندە-اق, وزىندە راتسيوناليزاتورلىق قابىلەت بار ەكەنىن اڭداپ, ونى جۇزەگە اسىرىپ ۇلگىرگەن. «ويتكەنى, قول ەڭبەگىنەن وي ەڭبەگىن ءتاۋىر كورەتىنمىن», دەدى ول. كادىمگى تسەلينسەلماش زاۋىتىندا ديپلومدىق ءتاجى­ري­بەدەن ءوتۋ بارىسىندا, ستانوكتان زاتتى ءبىر وتكىزۋ ارقىلى ەكى جۇمىستى ورىنداۋعا بولاتىنىن اڭعارادى. ءسويتىپ, قاجەتتى قۇرىل­عىعا قاراپايىم وزگەرىس جاساۋ ارقىلى ەڭ­بەك ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ۋاقىتتى ءبىر­تا­لاي ۇنەمدەۋگە بولاتىنىن, سونداي-اق ەكى ادامنىڭ جۇمىسىن ءبىر كىسى اتقارا الاتىنىن تسەح شەبەرىنە ۇعىندىرادى. شەبەر دە قۇيماقۇلاق بىرەۋ بولسا كەرەك. قول ەڭبەگىنە موينى جار بەرمەي جۇرگەن نۇرماعانبەتكە سول ساتتە-اق بوستاندىق بەرىپ, ديپلومدىق تاجىريبەدەن وڭاي وتەتىنىنە كەپىلدىك بەرەدى. تاجىريبە مەرزىمى اياقتالار تۇستا كەيىپ­كەرىمىز ءتيىستى قۇجاتتارعا باعا قويدى­رىپ, بەلگى سوقتىرۋ ءۇشىن تسەحقا كەلەدى. سويتسە, بۇرىنعى قۇرىلعى بۇل تۇسىندىرگەندەي قايتا جاسالىپ, ءبىر جابدىق ەكى ستانوكتىڭ, ءبىر ادام ەكى كىسىنىڭ ءىسىن اتقارىپ تۇر ەكەن. «بۇل جاڭالىقتى كىم جاسادى دەپ سۇراعانىمدا, قۇرىلعى قۇلاعىندا تۇرعان جۇمىسشى باياعى شەبەردى ايتتى», دەپ ەسكە الدى. نۇرماعانبەت قازاقستانداعى ونەرتاپقىشتاردىڭ ويلاپ تاپقان جاڭا دۇنيەلەرىنىڭ ءبارىن دەرلىك شەتەل كومپانيالارى الىپ كەتەتىنىنە ناليدى. ماسەلەن, ول ءوزى ەكى رەت قىتايدا بولىپتى. ەكىنشى رەت بارعانىندا, «جاڭا, زاماناۋي زور يدەيالارىڭدى جۇزەگە اسىرۋعا قىتايدا بارلىق مۇمكىندىك بار. سوندىقتان وسىندا ءبىر جولا قالعانىڭ دۇرىس», دەپ ۇگىتتەپتى اسپاناستى ەلىنىڭ ماماندارى. ءوزىن «ەلىن سۇيگەن ەر» سانايتىن نۇرما­عانبەت شەتى كورىنگەن اقشانىڭ بۋىنا بوي الدىرماي, ءوز حالقىمەن ەڭسە تىكتەگەندى ءجون سانايدى. ءسويتىپ, جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىكتەستىك قۇرىپ, ءوز ءىسىن باستايدى. سەبەبى, بيۋروكراتياعا بوي الدىرعان بيلىكتەن كۇتكەن قايىر تىم كەم ەدى. دەسە دە ول, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنا ءدان ريزا. وندا «عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا قۇرۋ – ەڭ الدىمەن قازاقستان عىلىمىنىڭ الەۋە­تىن ارتتىرۋ. بۇل باعىت بويىنشا ۆەنچۋر­لىك قارجىلاندىرۋ, زياتكەرلىك مەن­شىك­تى قورعاۋ, زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسيالاردى قولداۋ, سونداي-اق, عىلىمي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ جونىندەگى زاڭنامانى جەتىلدىرگەن ءجون. ۇكىمەتكە بيىلعى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە دەيىن ءتيىستى زاڭ جوبالارى توپتاماسىن ازىرلەپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋدى تاپسىرامىن. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىن بىرتىندەپ ارتتىرىپ, ونى دامىعان ەلدەردىڭ كورسەتكىشتەرىنە جەتكىزۋ جونىندە ناقتى جوس­پار قاجەت», دەلىنگەن. وسى زاڭ كۇشىنە ەنگەندە ونەرتاپقىشتاردىڭ ءورىسى كەڭي تۇسەدى دەگەن ءۇمىت ۇكىلەنىپ تۇر. وسى ۋاقىتتا اتالعان جشس 4 بىردەي جاڭا جوبانى قولعا العان. بۇيىرتسا, ءنا­تي­­­­جەسى بولارىنا سەنىم بار. سەبەبى, بۇل جو­­با­لار مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارى­نا ءىلى­گىپ, جاقسى باعاسىن الىپتى. ءايت­كەن­مەن, نۇرماعانبەتتىڭ وزگە راتسيوناليزا­تورلاردان ەرەكشەلىگى – ول ءوز جوباسىن ءوزى قار­جىلاندىرىپ, تۋىندىنىڭ كورسەتى­لەر ۇلگىسىن ءوز كۇشىمەن جاساپ شى­عا­رادى. مى­سالى, قازىر «اينەك» جوباسىن جۇزە­گە اسىرىپ جاتىر. سول بويىنشا, ءۇيىن تولىعى­مەن اينەكپەن قاپتاپ, سىرت دۋالدى دا اينەكپەن تۇرعىزىپ شىققان. ارينە, ول اينەك كادىمگى شىتىرلاپ سىنىپ تۇسەتىن شىنى ەمەس. ونىڭ اراسىنا ءوزى قالاعان ءتۇرلى سۋرەتتەر, ءتىپتى ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەر ارلەنگەن كلەەن­كا جۇرگىزىلگەن. سوندىقتان, قاتتى سوققىعا ازداپ شىتىناعانى بولماسا, توگىلىپ تۇسپەي­تىن كورىنەدى. ويىن بالالارى مەن جولدان وتكەن كولىك لاقتىرىپ كەتەتىن تاسقا ءتىپ­تەن مىڭق ەتپەيدى ەكەن. كەيىپكەرىمىزدىڭ ايت­قان­دارىنا سەنسەك, اينەكپەن قاپتالعان قابىرعالاردىڭ ارتىقشىلىعى كوپ. ءبىرىن­شىدەن, سارىارقانىڭ سارى ايازى ساقىلداپ تۇر­عان شاقتا, كۇننىڭ كوزى شىعىپ تۇرسا جىلۋ­دى 25-30 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەيدى. ال ەرتە كوكتەمدە 40-45 پايىزعا دەيىن ۇنەم جاسالعانى 3 جىلدان بەرى دالەلدەنىپ كەلەدى. سەبەبى, اينەك كۇننىڭ جىلۋىن بىرنەشە ەسە كۇشەيتىپ وتكىزەدى. «تاجىريبەگە قويعان ءۇيى­مىز ورتالىق جىلۋ جۇيەسىنە قوسىلعان. سودان, جىلۋ مولشەرىن انىق ايىرىپ وتىرمىز», دەدى ونەرتاپقىش. قابىرعاسى اينەكپەن قاپتالعان ءۇيدىڭ ءىشى جاز ايلارىندا قالاي بولار ەكەن دەگەن سۇراقتىڭ وسى ارادا تۋارى انىق. ءۇيدىڭ ءىشى جانعا جايلى, قوڭىرسالقىن بولاتىن كورىنەدى. سەبەبى, اينەك ارنايى سولاي جاسالعان. قازىر, ءسوز بولعان ۇيدە اۋاباپتاعىش قۇرىلعى مەن جەلدەتكىش مۇلدە پايدالانىلمايدى ەكەن. تاعى ءبىر قىزىعى, اينەك قابىرعالار ادامنىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ جاقسى بولۋىنا اسەر ەتەدى. ويتكەنى, وندا ءوزىڭنىڭ كوڭىلىڭ قالاعان تۇسپەن ۇلتتىق ويۋ-ورنەكتەر ارلەنگەن. مۇنىمەن قاتار, ۇيدەگى دوڭگەلەك ۇستەلدەر دە اينەكتەن جاسالىپتى. «مەنىڭ سالماعىم 100 كەلى تارتادى. سول ۇستەل مەنىڭ سالماعىما ەركىن شىداس بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە بيليارد تاسى ابايسىزدا ءتۇسىپ كەتسە شىتىنامايدى دا. ادەيىلەپ, بەلگىلى بيىكتىكتەن تاستاپ كورۋىڭىزگە دە بولادى», دەپ كۇمانىمىزدى سەيىلتتى ول. جشس-ءنىڭ بۇگىنگى نەگىزگى تابىسى وسى اينەكتەن ءتۇسىپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا راتسيوناليزاتوردىڭ جاڭا يدەيالارى دۇنيەگە كەلۋدە. بىلتىر قار جينايتىن جانە تابان استىندا ەرىتىپ سۋعا اينالدىرىپ اعىزاتىن قۇرىلعى ويلاپ تاۋىپتى. بۇل تەحنولوگيا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىنە, اسىرەسە استاناعا اۋاداي قاجەت. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەلوردا اكىمدىگى ەۋروپا ەلىنىڭ بىرىنەن وسىنداي ماشينا الىپ كەلىپ ىسكە قوسقان. ول تەحنيكا استانانىڭ قاتال كليماتىنا توتەپ بەرە الماي, قاتتى ايازدا قاتىپ قالىپتى. ال نۇرماعانبەت ۇسىنعان قار ەرىتكىش تەحنولوگيانى قالا اكىمىنىڭ ءتيىستى سالاعا جاۋاپ­تى ورىنباسارى قوش كورىپ, دامىعان ەلدەرگە سۇراۋ سالىپتى. ودان ەش جەردە جوقتىعىنا كوز جەتكىزىپتى. ءسويتىپ, ارنايى كوميسسيا جاساقتاپ, قۇرىلعىنى سىناقتان وتكەرۋگە جىبەرىپتى. وسى ساتتە وتاندىق ەۋرازيا-1 جانە 24 KZ تەلەارنالارى دا قاتار كەلىپ, كەيىپكەرىمىزدىڭ قار ەرىتكىش تەحنولوگياسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ بارىسىن ءتۇسىرىپ, بۇكىل ەلگە كورسەتكەن. ايتكەنمەن, كوميسسيانىڭ كوڭىلىندە سەيىلمەگەن كىدى ءالى بار كورىنەدى. سەبەبى, سودان كەيىن قارا كورسەتپەي كەلەدى. ەگەر, وسى تەحنولوگيانى كادۋىلگى قارتازالاعىش ماشيناعا اينالدىرىپ, ىسكە قوسسا ارقانىڭ قانداي دا قاتتى ايازىندا ىركىلمەستەن جۇمىس ىستەپ, قالانى ءاپ-ساتتە قاردان تازالاۋعا, سونداي-اق, كوپ جۇمىس كۇشى مەن تازالىققا قاتىستى شىعىس قاراجاتىن كوپ ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك تۋدىراتىن ەدى. ونەرتاپقىش بۇل ەسەبىنە نىق سەنىمدى. اتالعان جوبا جۇزەگە اسسا, ماشينا قاردى جيناپ الىپ سول ساتتە-اق ونى ەرىتىپ سۋعا اينالدىرادى, ءسويتىپ, ەلورداداعى ءۇش اۋداننىڭ وسى جۇيەگە ارنالعان كەرنەۋلى كارىزدەرى ارقىلى اعىزىپ وتىرادى. بۇل جاعدايدا بىرىنشىدەن, تەحنيكا قالا سىرتىنا قار تاسۋعا سابىلماي جاعار-جانارماي ۇنەمدەلەدى. ەكىنشىدەن, قىستىڭ قىسقا كۇنى ءتيىمدى پايدالانىلادى. ال كوميسسيانىڭ كىدى كوڭىلى كورىنىپ تۇرعان پايدانى كەرى يتەرىپ تۇر. مۇنىڭ ءبارىن نۇرماعانبەت نالىعان كەيپىمەن اڭگىمەلەدى. «ەگەر تەحنولوگياڭىز راسىمەن ارقا ايازىندا قاردى ەرىتىپ اعىزا السا, قازاق ونەرتاپقىشتارىنىڭ قابىلەتى ەۋروپا راتسيوناليزاتورلارىنان بىردە-ءبىر كەم ەمەس ەكەنىن مويىندار ەدىم», دەگەن قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى دا ءوز سوزىنەن تايقىپ كەتكەن سىقىلدى. نەگىزى نۇرماعانبەت ءوز سالاسى بويىنشا ناقا ەلەۋسىز دە ەمەس. «التىن ساپا» باعدار­لاماسىنىڭ قاتىسۋشىسى. العاشقى جىلى ونەرتاپقىشتىق بويىنشا مارتەبەلى ءبىرىنشى ورىندى, ءۇش جىلدان كەيىن ءۇشىنشى ورىندى جەڭىپ العان. ال بىلتىر استانا اكىمدىگى «ەڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق كاسىپورىن» گراموتاسىن بەرگەن. ءوز تۋىندىسىن ەلباسىعا كورسەتىپ تۇرعاندا تۇسكەن سۋرەتى دە بار. ال وتكەن جاز ايلارىندا ۋكراينانىڭ سەۆاس­توپول قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق ونەرتاپقىشتار كورمەسىنە قاتىسىپ, التىن جانە كۇمىس مەدالدارىن قاتار الىپ قايت­قان. وسى كورمەدە تۋىندىلارىن يدەيا تۇرعىسىندا عانا دالەلدەپ قايتپاي, ءبىر­قاتارىن پاتەنتتەپ تە الىپتى. بۇل تابىستارىنان يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيا­لار ۆيتسە-ءمينيسترى البەرت راۋ حاباردار. ءبارىبىر ناقتى قولداۋ نەمەسە قورعاۋ جوق. قورعاۋ دەمەكشى, بۇلاردىڭ يدەيا تۇرىندەگى جاڭالىعى بىلاي تۇرسىن, پاتەنتتەپ قويعان تۋىندىلارىن دا پايدالانىپ كەتەتىن اعا­يىن­دار بار كورىنەدى. ءوز ەلىمىز تۇگىلى, كور­شى رەسەي الپاۋىتتارى دا يدەيا ۇر­لاۋعا قۇمار ەكەن. مىسالى, الماتىدا نۇر­ماعانبەت ويلاپ تاپقان تەحنولوگيا بويىنشا بلوك جاساۋدى باستاعان. سونداي-اق, ەكى استانادا دا مۇنىڭ يدەياسىن پايدالانىپ, اينەكتەن ءتۇرلى زاتتار شىعارۋدى جوسپارلاپ جاتىر ەكەن. ال رەسەيدىڭ ماماندارى جىلۋ شىعاراتىن ەكىلىك رادياتور جاساۋدى قولعا الىپتى. ونىڭ بارىمەن سوتتاسىپ, سالعىلاسىپ جۇرۋگە راتسيوناليزاتوردىڭ ۋاقىتى دا, جۇيكە توزدىرىپ جۇگىرۋگە قۇلقى دا جوق ەكەن. باستىسى, يدەيالارىم جۇزەگە اسىپ, ادامداردىڭ يگىلىگىنە جاراتىلسا بولادى دەگەن ۇستانىمدا ءجۇر. تاعى ءبىر مىسال, استاناداعى باعدارشامداردا تۇرعان كەرى سانايتىن تايمەرلەردى ورناتۋ يدەياسى وسى نۇرماعانبەتتىڭ جاڭالىعى بولعان ەكەن. ونى بۇگىندە ءبىر ۇلكەن كىسى يەلەنىپ الىپ, پايدالانىپ جاتىر. سودان قىرۋار پايدا تاۋىپ وتىرعانى دا راس. تانىستارى ونەرتاپقىشقا پاتەنتتەلگەن دۇنيەنى نەگە داۋلاپ, سوتقا جۇگىنبەيسىڭ دەپ رەنجىپتى دە. ال ول ءۇشىن, كولىك كەپتەلىسى شامالى بولسا دا تاراتىلىپ, اپاتتى وقيعالار سانى ازايسا بولعانى. ونەرتاپقىشتىڭ ۇلى دا راتسيوناليزاتور. استانادا «لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋى­تى» اق ىسكە قوسىلىپ, العاشقى Evolution تەپلوۆوزى قۇراستىرىلىپ شىعارىلعاندا, امەريكانىڭ گازىمەن وتالاتىن تەمىرجول ماشيناسى قازاقستان گازىمەن قوزعالماي قويىپتى. سونىڭ ءتيىستى تەحنولوگياسىنا وزگەرىس ەنگىزىپ, قازاقستاندىق گازعا شاقتاعان نۇرماعانبەتتىڭ ۇلى ەكەن. ناتيجەسىندە, قازاقستاندا قۇراستىرىلعان جۇزدەگەن تەپ­لوۆوزدار وتاندىق شويىن جولداردا ءجۇر. ءتىپتى, جاقىن شەتەلدەرگە دە ساتىلا باستادى. ءبارىن ايت تا ءبىرىن ايت, ەل ۇكىمەتىنەن قولداۋ مەن قورعاۋ بولسا, وتاندىق راتسيو­ناليزاتورلاردىڭ ونەرى ورىستەپ, ەل-جۇرتىن دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا تارتارى عاجاپ ەمەس. نۇرباي ەلمۇراتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان».