«انا, قاراڭدار, تەاتر پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى جەزوكشەلەر ءۇيiنiڭ باستىعىن قالاي قۇبىلتادى, ءا! – دەپ ساق-ساق كۇلەدi ايگiلi ءاسانالi ءاشiموۆ» (م.فريش, «دون-جۋاننىڭ دۋمانى», سەلەستينا رولiندە – ءسابيرا مايقانوۆا, 1968 جىل).
«ومiردەن وزعان ارداقتى ارتيستەرiمiزبەن بiرگە ولار ارلەپ, ادiپتەگەن ادەمi رولدەر دە بiرگە «ولە مە» دەيمiن. كورەرمەن ساعىنىشى ءوز الدىنا, كوپ قويىلىمدار جەتiم قالىپ, كiسi جۇرەگiن مۇڭعا بولەگەندەي. ءسابيرا مايقانوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ, نۇرمۇحان ءجانتورين, ءانۋار مولدابەكوۆ, ەسبولعان جايساڭباەۆ قازالارى ەرiكسiز وسى ويعا جەتەلەيدi. ولار باردا ءبiرتۇرلi قىزىق ەدi-اۋ, كەلiستi ەدi-اۋ, سيقىرى مول, شۇعىلالى ساحنا» (1995 جىل. قاراشانىڭ 11 جۇلدىزى).
«تولعانايدى جەر تارپىعان تۇلپارداي دۇبiرلەتiپ تولعايدى-اۋ كەپ, قايران بiزدiڭ ءسابيرا اپا! سiلتەسiن قاراشى, كوسiلۋiن باقشى سابازىڭنىڭ. تەمپەرامەنت. دىحانيە. ۆدوحنوۆەنيە. توپىراقتىڭ ءدال وزiنەن ءونiپ شىققان حاس تالانتىڭ وسى. شىن اسىلىڭ, بار ابزالىڭ وسىنداي-اق بولار. ءتۇرi بولەك زاۋىق. ءجونi وزگە شابىتىڭنىڭ, اپاتاي!» (11 اقپان, 1978 جىل).
وسىناۋ ءار جىلدارعى ۇزiك-ۇزiك ويلاردىڭ بiرiن ۇنەمi قالتامنان تۇسپەيتiن قويىن كiتاپشامنان, ەكiنشiسiن سىنشىنىڭ سىرلاسىنا اينالعان كونە كۇندەلiگiمنەن, ءۇشiنشiسiن ارتيست ەسiمدەرi جازىلىپ, ولار وينايتىن رولدەردiڭ تiزiمi تiركەلiپ, ءار قويىلىم الدىندا قولىڭىزعا تيەتiن كادiمگi تەاتر باعدارلامالارىنىڭ iشi-سىرتىنا تۇسكەن ءتۇيىندى ويلاردان تەرگiشتەدiم. بۇل بۇرىننان داعدىمدا بار نارسە. ەجەلدەن, ەرتەرەكتەن, تiپتi شاكiرت جىلدارىمنان بەرگi تۇراقتى ادەت.
ءيا, ارتيست ەڭبەگiنiڭ ۇزىن-ىرعاسى قاس-قاعىم-اق ءسات! ارقالى انامىزدىڭ سوڭىنا قالدىرعان ساحنالىق مول مۇرالارىن, كينو-تەلەتاسپالارداعى «تiرi» بەينەلەرiن قاساقانا سانامالاپ, ءالدەقاشان اتى اڭىزعا اينالعان اسا تانىمال iرi تالانت يەسiن حالقىنا تاپتiشتەپ جاتۋدان ول كiسiنiڭ بيiك, تىم بيiك تۇلعاسىن ءسال كiشiرەيتiپ الماۋ ءۇشiن دە, شىنايى جاننىڭ پەندەلiك, ادامدىق, ادالدىق, تۇستارىنان ءسوز باستادىق, اعايىن! الپىس جىلدان استام ساحنالىق عۇمىرىندا ءازىز اكتريسا تىندىرعان كۇردەلi تiرلiكتi تالداپ, تالقىلاپ, تالعاپ شىقپاق تۇگiل, تەك سولاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسiن تۇستەپ, قۇر تiزiم تۇگەسۋدiڭ وزiنە عانا تاپ وسى جازعاندارىمىزدىڭ كولەمi مۇلدەم تارلىق ەتەرi حاق. ءار ءرولi بiر كiتاپ, ءار جۇمىسى جاتقان داريا جىر ەدi عوي. ساحنا سىندى ءزاۋلiم اتاۋدىڭ قاق ءتورiنە قاقىراتىپ, جان جۇرەگi شىنشىل سەزiمدەر سەلiنەن سان سوگiلiپ, مىڭ قۇبىلىپ شىعا كەلگەندە, كەزiندە, ءزاۋلiم زالدا وتىرىپ شيىرشىق اتپاس, شاپالاق ۇرماس قايسىمىز قالىپ ەدiك, قادiرلi ەل-جۇرتى-اۋ!
جانر بiتكەننiڭ ەڭ بيiك شىڭىندا دۋمان قۇرىپ, ويىن-ساۋىقتىڭ وتىن ۇرلەۋدە الدىنا جان سالۋدى وزiنە كiنا تۇتار كەشەگi ءسابيرانىڭ سالقار دا شالقار شىن شابىتىن ادiلەت كوزiنەن قالاي تۇمشالارسىز.
الىمدى ساحناگەردiڭ قاي قاپتالىنان كوز سالساڭىز دا وركەشتi بەينەلەر لەگi, قۇدiرەتتi كەسەك كەيiپكەرلەر توبى جادىڭىزعا ورالىپ, ءداپ بiر ەجەلگi ەرتەگiلەر ەلiنەن قۋانا قول بۇلعاپ تۇرعان ەسكi تانىستارىڭداي جىلى ۇشىرار ەدi. ۇلتى, رۋحى, ءتۇر-ءتۇسi, تۇرمىس-سالتى, مiنەز-قۇلقى ارقيلى ايەلدەر كەسكiنi, وزدەرi شىققان ءتۇپ-تامىرلارىن تۋعان ءتول توپىراقتارىنان ناق بiر قازاقتىڭ ۇلى قىزى, ۇلتىمىزدىڭ ورەلi ونەرپازى ءسابيرا ارقىلى عانا تاپقانداي. كوبiنشە, كوپكە تانىمال بوياۋلارى قالىڭىراق بەلەڭ الىپ جاتاتىن ساتتەردە, ەسiل ساكەڭ ۇرپاعىن ايالاپ اھ ۇرعان انالاردى تولعاپ بiر كەتكەندە, بەينە بiر بوتاسىن iزدەپ بوزداعان ارۋ اناداي اڭىرار ەدi. ۇلجان, زەينەپ, تولعاناي, ماقپال, ساليحا, ءمورجان, كەساريا, ليۋسي, تحان, ەۆدوكيا يۆانوۆنا… ساناي بەرسەڭ, ۇزىن تiزiم جالعاسا بەرمەك, ۇلاسا تۇسپەك. قۇپ, قازاق ايەلدەرiنiڭ پسيحولوگياسىنا, تۇرمىس-تiرشiلiگiنە جاسىنان قانىق بولىپ ءوستi دەلiك. ال, ءوز رەپەرتۋارىنداعى گرۋزين, ۆەتنام, ەستون, يسپان, فين, تۇرiك, وزبەك, قىرعىز, ورىس ايەلدەرiنiڭ جان-دۇنيەلەرiندەگi نازiك رەڭكتەردى ساحنا سىرىن ساۋات جاعىنا كەلگەندە ساراڭداۋ, وقىماعان ونەر يەسi قالاي عانا ءساتتi يگەرە العان. گاپ ۇلى اكتريسانىڭ ءومiر مەكتەبiنەن ورنەك, ونەگە تابۋىندا. ونىڭ تابيعي دارىنى ەن دالانىڭ, سايىن ساحارانىڭ ەركە سامالىن ەسكە تۇسiرەر ەدi. ەسiلۋشi ەدi-اۋ! كوسiلۋشi ەدi-اۋ, جارىقتىق! ءبارiمiز تابىناتىن رەاليستiك, شىنايى دا عاجاپ شىنشىل جولدى بەرiك ۇستانعان ونەرپاز بويىنان بايتاق دالانىڭ ءتول يسi تولاسسىز اڭقىپ جاتار ەدi! جان دارقاندىعى, تالانت مولدىعى, مiنەز كەڭدiگi تۇلا بويىندا «ايعاي سالىپ», ايعايلاپ ەمەس-اۋ, ءۇنسiز «شىڭعىرىپ» جاتار ەدi. ءسابيرا مايقانقىزى ونەرiنiڭ دە وزگەدەن ەرەكشەلiگi وسىندا. سەبەپ؟
ءار ساۋالدىڭ ءوز جاۋابى بولارىن ەسكەرسەك, وسىناۋ كول-كوسiر جاتقان رۋحاني كوپ بايلىق قايدان باستاۋ العان؟ ول كەشەگi بiر قازاق ساحنا ونەرiنiڭ ەڭسەلi تۇلعالارى ج. شانين, ق.قۋانىشباەۆ, ي. بايزاقوۆ, س.قوجامقۇلوۆ, ە.ومiرزاقوۆ, ق.بايسەيiتوۆ, ق.جانداربەكوۆ, ق.بادىروۆ, ش.ايمانوۆ, س.تەلعاراەۆ, ق.قارمىسوۆ ەسiمدەرiمەن تىعىز بايلانىستى جاتقان وزگەشە سىر, ايرىقشا الەم. اعالار رۋحىنىڭ اسەرi… سولار اكەلگەن رۋحاني ءداستۇردiڭ «قوڭىر سالقىنى». رۋحاني ۇستازدارىنىڭ تابيعي ءدارiسi… س. سەيفۋللين, ب.مايلين, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسiرەپوۆ, ع.مۇستافين, س.مۇقانوۆ مەكتەبiن كورiپ وسكەن زەردەلi كiسiنiڭ تاربيە تانىپ, تاعىلىم تۇيمەۋi, سولاردىڭ اماناتىنا ادال بولماۋى ناماقۇل بولار ەدi. ول – ونەردەگi, ومiردەگi بار عۇمىرىن ايشىقتاپ تۇرعان ەكi قاسيەتكە تابىنىپ وتكەن ءتارiزدi. ءسابيرا مايقانقىزى! دارا تۇلعا! ول تۋراشىل, بiربەتكەي, ءادiل مiنەزدiڭ ادامى ەدi. قاجەت بولعاندا وزگەنiڭ قايعىسىن وزiنiكiندەي كورiپ وكسiپ جىلايتىن مەيiرiمدiلiگi, ادالدىعى, جومارتتىعى. بۇكiل سانالى ءومiرiن وسى توڭiرەككە توعىستىرۋعا تىرىسىپ وتكەن سۋرەتكەر انانىڭ ونەرi دە بارىنشا ءمولدiر ەدi. ساكەڭ ساحنادا نە جاساسا دا, قالاي قۇبىلتسا دا جاراسا بەرەر ەدi. جالعاندىق, جىلتىراقتىق تابى قىلاڭ بەرمەسiنە تالاي رەت سiز دە كۋا بولعانسىز, قادiرلi كورەرمەن, وقىرمان قاۋىم! ءاماندا ادiلدiك جاعىنا وڭ يىعىن بەرiپ تۇرار ۇلى اكتريسا ەكiجۇزدiلiك, ساتقىندىق سياقتى كەلەڭسiز مiنەز-ق ۇلىقتارعا تۇلابويىمەن قارسى تۇرارىنان حالقى دا حاباردار. كەرiمسال, قازاقى مiنەز عاجاپ ادامدى قۋانىسا قارسى العان اۋىل اعالارىنىڭ جىر عىپ ايتقان سان ەستەلiگiنە تالاي رەت كەنەلگەنبiز. ەر-ازاماتقا جەتپەي جاتار كەڭدiك پەن ەل كوڭiلiن كوتەرگەن «تەك» دەپ تىيىپ تاستارى بار, «ءتايت» دەپ ءتۇيiپ تاستارى جەتەرلiك, ءسوزi دۋالى, اۋزى ءۋالi انامىزدىڭ قادiرiنە دەندەي تۇسكەندەيمiز, باعاسىنا جەتكەندەيمiز. بۇرىندارى دا بiلۋشi ەدiك. بiراق, ءالi ارامىزدا جۇرە بەرەردەي كورiنەتiن, ءازiل-وسپاقتاپ, ويىنداعىسىن ورىپ ايتاتىن ءاز اپامىز كەنەت ءبارiمiزدi تاستادى دا…
«...حوش, اكەمنىڭ سول ساعىنا كۇتكەن قىزى – مەن ءسابيرا ەدىم... ءومىر وسىلايشا قىزىققا تولى, قايعى-قاسىرەتسىز وتە بەرەر مە ەدى, قايتەر ەدى؟ ەگەر اكەم مەن ءبىر جاسقا تولماي دۇنيەدەن ءوتىپ كەتپەسە... وتىزعا جەتپەي وپات بولعان قايران مەنىڭ ادال اناشىم. مەندە بالالىق شاق, جاستىق شاق بولماي وتكەن جانمىن. اكە-شەشە تاربيەسى, ەركىن ءومىر دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەي وسكەن اداممىن. بالالىق شاعىمدا جاقسىلىق كورمەي وسكەنمىن دەسەم دە بولادى... بۇل كەزدەر مەنىڭ جەتى-سەگىز جاستارداعى ءسابي شاعىم, پاناسىز, جالاڭ اياق, جالاڭباس, اش جۇرگەن جىلدارىم... قالاي ولمەي ءتىرى قالعانمىن؟.. جارىق دۇنيەگە «شىر ەتىپ» تۇسكەن كۇننەن باستاپ, كىناسىز دە كۇناسىز ءسابيدىڭ كورگەن قۇقايى, ياعني مەنىڭ ءومىرىم ادام ايتقىسىز تىرشىلىك قياناتتارىنا تولى بولدى. ءيا, ءوز باسىم الۋان-الۋان جايتتەردى باستان كەشىرگەن باقىتتى ارتيستكامىن. ارتيست رەتىندە نە جاسادىڭ دەگەندە ايتىلار سىرلار وسى تاقىلەتتەس. ۇلجان, زەينەپ, ءمورجان, تولعاناي, ەلەنا, ساليحالاردى تولعاعاندا شابىت قاناتىنا قايتا وتىرعانداي بولامىن... مەن قالامى توسەلگەن جازۋشى ەمەسپىن. توپەپ ولەڭ جازاتىن اقىن دا ەمەن. بىراق, سەزىمتال جۇرەگىم اعىنان جارىلىپ, وسى جولداردى قاعازعا ءتۇسىرتىپ وتىر. مەنى جارىق دۇنيەگە اكەلۋشى, اۋەلى ءبىر جاراتۋشى, سوسىڭعى بار العىسىم ءوزىمدى وسىناۋ جارىق دۇنيەگە كەلتىرگەن اكەم مەن اناما باعىشتالماق».
بولاشاق جازىلار كىتابىنىڭ سۇلباسىن وسىلايشا ويشا قۇراستىرا باستاعان ەكەن كەزىندە, قايران سىرقات ءسابيرا. حالىقتىڭ سۇيىكتى تۇلعاسىنا اينالعان, ونەر ورىندە ءوز ورنەگى بار تۋما تالانت, كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ارتيسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىنىڭ يەگەرى ءسابيرا مايقانوۆا 1914 جىلى كۇز ايىنىڭ قوڭىر شۋاعىندا قىزىلوردا ولكەسى, سىرداريا اۋدانىنىڭ قوعالىكول كەڭشارىندا دۇنيەگە كەلگەن. سىر قازاقتىڭ نەبىر ونەر تۋمالارىن دۇنيەگە اكەلگەن كيەلى تال بەسىك. ونەردەگى ارىپتەسى ءاسانالى ءاشىموۆ اعامىز: «ساكەڭنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى – سىر ءوڭىرى. سىرعا تالاي مارتە باردىق», دەپ ەسكە الا كەلىپ: «بۇل ولكەنىڭ جەر جاعدايىن, تابيعاتىن جاقسى بىلەمىز. جازدىكۇنگى اپتاپ اپشىڭدى قۋىرىپ, كەرىمسال ەسىپ, كوز اشتىرماي قۇم سۋىرىپ تۇرادى. سوندايدا ساكەڭ: «مۇنىڭ قۇمى دا ءدارى عوي» دەپ جۇرتتى دۋ كۇلدىرەتىن. بىردە سىرداريا اۋدانىنا, ساكەڭنىڭ تۋعان جەرىنە جولىمىز ءتۇستى. باسشىلارعا حابار جەتپەگەن بە, الدە اۋىلدا بولماعان با, ايتەۋىر, دۇرىس قارسى المادى. سوندا ساكەڭ قاتتى اشۋلانىپ: «ادىرە قالعىر, ەل ەمەس قوي...», دەپ بۇلقان-تالقان بوپ ءجۇردى. ءبىز ىشىمىزدەن تىنىپ, ۇندەي الماي, باسۋ ايتقانسىدىق. كەشكىسىن باسشىلار ءسابيرا اپامىزدان, بارىمىزدەن قويىن سويىپ, قول قۋسىرىپ, كەشىرىم سۇراپ جاتتى. وندايدا ساكەڭ ءسانى كىرىپ, كوڭىلى كوككە كوتەرىلىپ, سول باياعى ساحناداعىداي زور ۇنىمەن ساڭقىلداپ: «ە, باسە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتتەرى وسىلاي بولسا كەرەك قوي, ءبىزدىڭ تەاتر باسشىلارىنان ءبىر بىلمەستىك كەتكەن دەپ ەدىم عوي!», دەي سالا سالتاناتپەن سويلەپ كەتەتىن», دەپ تولعانا ەسكە الادى.
«سۇيەر ۇلىڭ بولسا, سەن ءسۇي, سۇيىنەرگە جارار ول» دەپ ۇلى اباي اتامىز ايتقانداي, ءسابيرا اپامىز تەك مايقان مەن دانەگۇلدىڭ سۇيىكتى پەرزەنتى عانا ەمەس, ول كىسى ەلى سۇيگەن حالقىنىڭ اسىل پەرزەنتى بولدى. اللا تاعالا جاستاي اكە-شەشەدەن ايىرسا دا, ونى حالقىنان ايىرمادى. تاعدىر تاۋقىمەتى مەن ماشاقاتى ازاپقا سالسا دا, بويىنداعى تالانتى مەن جىگەرىنىڭ ارقاسىندا كوپشىلىك قاۋىمنىڭ كوزايىمىنا اينالدى. شىنايى دارىنىمەن كورەرمەنىن عاشىق ەتتى, ءتانتى ەتتى. ءسابيرا مايقانوۆا ويناعان رولدەردىڭ ەشقايسىسى نازاردان تىس قالمادى, ءاردايىم ەل الدىندا بولدى. وعان ونىڭ قاسىندا جۇرگەن, بىرگە بولعان ونەردەگى, ومىردەگى جاقىن ارىپتەستەرى مەن دوستارىنىڭ سوزدەرى دالەل. «ءالى ەسىمدە, 1964 جىلدىڭ جاز ايىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى ماسكەۋدە ويىن قويدى. تالاي ونەرپازدىڭ شاندوزىن تانىپ, ونەرىن كورىپ, تۇيسىگىن سەزىنىپ قالعان قىراعى كورەرمەندەر بۇل جولى ساحاراداي كەڭ, قازاق جانىنداي جايساڭ ونەرگە تاپ بولدى. ءسابيرا ويناعان رولدەرىنىڭ بارشاسى ماسكەۋلىك كورەرمەندەردى شىن تەبىرەنتتى. ولار دۇرلىگە قول سوقتى. ساحناعا بەينەلەپ قانا ەمەس, كورسەتىپ قانا ەمەس, باس كەيىپكەردىڭ وزىمەن بىتە قايناسىپ, ءوز باسىنان وتكەندەي ومىرشەڭ ەتىپ ارەكەتتەنۋ اكتريسانىڭ ءتول قاسيەتى بولدى. مۇنى دا ونەر ساراپشىلارى اڭعارماي قالعان جوق. تالانت يەسىنە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىن تاپسىردى. حالىق قۇرمەتى مۇنىمەن شەكتەلمەدى. ال ءسابيرا بولسا, قادىر تۇتقان ءوز حالقىنا ونەرىن عانا كورسەتىپ قويعان جوق, بۇعان جانقيارلىق قىزمەتىن قوستى. س. مايقانوۆا ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ ونەگەسىمەن وزگەلەرگە دە ۇلگى بولدى. ول كوپ جىلدار تەاتر پارتياسىنىڭ حاتشىسى, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى. ۇلكەن قايرات يەسىنە وسى مىندەت قانشاما جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيدى دەسەڭىزشى. 1965 جىلى مامىر ايىندا قازاق دراما تەاترى باۋىرلاس تاتار رەسپۋبليكاسىندا گاسترولدە بولدى. قازاننان شىعىپ, جەر-جەردى ارالاپ كەتتى. كورگەن جۇرت تاڭداي قاعىپ: «انا – جەر-انانى» قويىڭىزدار, ءبىز ءسابيرا مايقانوۆانىڭ ويىنىن كورگىمىز كەلەدى, تولعانايدى كورگىمىز كەلەدى؟!» – دەپ قيىلا ءوتىنىش جاساعان دەپ جازدى كەزىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى ماحپۋزا بايزاقوۆا. سونداي-اق, حالقىمىزدىڭ بەتكە ۇستار اكتريساسى ءسابيرا مايقانوۆا تۋرالى كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءاسانالى ءاشىموۆ «جاس الاش» گازەتىنىڭ 2004 جىلعى 24 قاڭتارداعى №10 سانىندا «قازاق اكتريسالارىنىڭ قاللەكيى» دەگەن ماقالاسىندا ءسابيرا اپامىزبەن ونەر الەمىندە ءوزىنىڭ بىرگە جۇرگەن كەزدەرىنەن سىر شەرتىپ, ەستەلىكتەر ايتقان. «ساكەڭدە ارنايى اكتەرلىك ءبىلىم جوق ەدى. سوندا دا بولسا ونى ساحنالاس قۇربىلارى بيكەن, شولپان, حاديشالار «سامورودوك – سارى التىن» دەيتىن. ول شىنىندا دا ساحنانىڭ سارى التىنى بولاتىن. قانداي بەينەنى قولعا الماسىن, ابدەن ءيىن قاندىرىپ, شىنايى وينايتىن, ءوزى دە سول بەينەگە ەنىپ كەتەتىن. باسقانى ايتپاعاننىڭ وزىندە «انا – جەر-اناداعى» تولعانايى قانداي دەسەڭىزشى! وسىنداي الىپ انا بەينەسىن سومداۋ ءۇشىن سونداي جۇرەگى نازىك اكتريسا كەرەك ەدى. ساحنادا قاپتاعان جەبەدەي قادالعان سىن كوزدەر, اۋىر تىنىستاعان كورەرمەن الدىندا ءۇش ساعات بويى تولعانىپ, تەبىرەنىپ, ارپالىس كۇيىن كەشۋ ءۇشىن ادامعا قانشالىقتى كۇش-جىگەر كەرەك ەكەندىگىن باعامداي بەرىڭىز. ءبىر جىلى ۋفادا ما ەكەن, ساكەڭ ءبىر كۇندە تولعانايدى ەكى رەت ويناعان جاعدايى بولعانىن ايتىپ ەدى, سوندا جەتى ساعات بويى «ازاپ اپاتىنا» ەنۋدىڭ قانداي ەكەنىن تاعى ءبىر رەت كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى. باقىتىمىزعا قاراي, بۇل وبراز ءسابيرانىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ماڭگىلىك ونەرى ارقىلى قازاق ساحناسىنىڭ التىن قورىنا ەندى. ارينە, ءبىرىنشى ەرلىگى – ساحنادا وتىز جىل ويناعان تولعانايى عوي». ال اكتريسا ءسابيرا مايقانوۆانىڭ ءوزى بۇل جايىندا: «مەن ويناعان رولدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى انالار. ءبىر ەسكەرتەتىن جايت بۇل انالاردىڭ بارلىعى دا اۋىر احۋالدى كوتەرەدى. بالاسىنان ايىرىلادى, نە جارىن جوعالتادى. وسىنداي اۋىر كەيىپكەرلەردى بەينەلەۋ كوپ جاتتىعۋدى تىلەيتىنى انىق. كوبىنە مەن بۇل بەينەلەردى ءبىر-بىرىنە ۇقساتىپ الماسام ەكەن, كورەرمەن كوڭىلىنە جاڭا ءبىر سىر قوسسام ەكەن دەپ ىزدەنۋشى ەدىم. وسىنىڭ ءوزى مەنىڭ الدىما قىرۋار تالاپ قويدى, تالماي شىڭدادى», – دەيدى. كوكىرەگىن كەرنەگەن تولعاناي مۇڭى, تولعاناي زارى ءوزىنىڭ دە جەكەلەگەن سىرى, وكىنىشى, ساعىنىشى قاباتتاسا ۇندەسىپ, ءومىر مەن ونەردىڭ ۇزاق جولىنداعى رەنىش پەن قۋانىشتارى بىردە مۇڭايتىپ, بىردە قۋانتتى. داريانىڭ سۋىن قانشا ۇرتتاعانمەن تاۋىسا المايتىنىڭىز سياقتى ساحنا مۇحيتىنا اينالعان س.مايقانوۆانىڭ ونەردەگى ولشەۋسىز ونەرىن تاۋىسىپ ايتا المايسىز. ونىڭ تولعانايى ءوز الدىنا ءبىر توبە دەسەك, ونىڭ باسقا سپەكتاكلدەردە ويناعان نەگىزگى رولدەرى دە ءوز الدىنا ءبىر توبە. ۇلتتىق دراماتۋرگيانىڭ نەبىر كۇردەلى وبرازدارىن جاساۋدا ءسابيرا مايقانوۆانىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق تانىلىپ تۇرار ەدى.
ءسابيرا مايقانوۆا العاشقى اكتەرلىك جولىن ب.ءمايليننىڭ «مايدان» پەساسىنداعى التىناي ءرولىن ويناۋدان باستادى. ودان سوڭ جاس زامانداس قۇربىلارىنىڭ بەينەسىن كەسكىندەدى, ۇلكەن جۇرەكتى اياۋلى انالاردىڭ بەينەلەرىن ساحنالادى. تەاتردا قويىلعان كلاسسيكالىق تۋىندىلاردىڭ بارلىعىندا دەرلىك باستى رولدەردە ويناپ, ساحنادا انالار بەينەسىنىڭ تۇتاس گالەرەياسىن جاسادى. ماسەلەن, م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوزىندەگى» – ءمورجان, ب.ءمايليننىڭ «مايدانىنداعى» مامىق, ش.حۇسايىنوۆتىڭ «الدار كوسەسىندەگى» دامەلى, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋىنداعى» ماقپال, روزا (راحمانقۇلوۆ, «دوكۋمەنت»), زوتوۆا (ۆ.م.كيرشون, «استىق»), رايا (م. اۋەزوۆ), «الما باق»), گۇلجاميلا (م. اۋەزوۆ, ءا.تاجىباەۆ, «اققايىڭ»), ليۋبوۆ ياروۆايا (ك.ا.ترەنەۆ, وسى اتتاس پەسا), زەينەپ (س.مۇقانوۆ, «شوقان ءۋاليحانوۆ»), كەساريا (و.ش.يوسەلياني, «ارباڭ امان بولسىن»), تحان (ي.پ. كۋپريانوۆ «ۆەتنام جۇلدىزى») – وڭايلىقپەن قايتالانباس وبرازدار, سيرەك حاراكتەرلەر. مايقانوۆانىڭ اكتەرلىك ونەرى قىزۋقاندىلىعىمەن, قاراپايىمدىلىعىمەن ءارى تۇرمىستىق بوياۋىنىڭ قانىقتىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. س.مايقانوۆا كلاسسيكالىق تۋىندىلار بويىنشا ج.ب.فروزينا (مولەر, «ساراڭ»), ماريا انتونوۆنا (ن.ۆ.گوگول, «رەۆيزور»), كابانيحا مەن كۋپچيحا (ا.ن. وستروۆسكي «نايزاعاي» مەن «جازىقسىز جاپا شەككەندەر»), (ا.چەحوۆ «سۇيىكتى مەنىڭ اعاتايىمدا», «ۆانيا اعايىندا» مارينا) رولدەرىن تاماشا كەسكىندەدى. 1936 جانە 1958 جىلدارى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىستى. 1954 جىلدان كينوعا دا ءتۇستى. «ماحاببات داستانى» (ماقپال), «قىز بەن جىگىت» (گۇلبارشا), «ءبىز وسىندا تۇرامىز» (تورعىن), «قۇيما» (دامەتكەن), «قىز جىبەك» (قامقا), «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «بوتاگوز», ت.ب كوركەمفيلمدەرىندەگى رولدەرى كورەرمەندەر كوڭىلىنەن شىقتى.
«قايران ساكەڭنىڭ قاپىسىز كوڭىلى-اي! قايدا جولىمىز تۇسپەسىن, ءازىل اڭگىمەسىن, كۇلدىرگى سوزدەرىن قايتالاۋدان جالىقپايتىن. قايتالاۋ ەمەس, ءار ايتقاندا تۇرلەندىرىپ, كىسى جالىقتىرمايتىنداي جەتكىزەدى عوي. ۇلىلىقتىڭ باستاۋ الار جەرى قاراپايىمدىلىق دەسەك, ءسابيرا اكتريسانىڭ ونەرى دە ءومىرىنىڭ وزىندەي ەدى. جاي اڭگىمەسىنىڭ, قاراپايىم قيمىل-ارەكەتىنىڭ ءوزى تۇنىپ تۇرعان ونەگە بولاتىن. ونەردە عانا ەمەس, ومىردە دە شەشەن بولعان ساكەڭ مىنا زامانعا جەتكەندە قانداي باعىتتا, قانداي كۇيدە بولار ەدى دەپ تە ويلايمىن. ورىسشاعا شورقاق بولعانىمەن, تابيعي زەردە مەن ۇلتتىق سانانى ساباقتاستىرىپ جىبەرەتىن لوگيكاسى, قيىننان قيىستىرۋى كەرەمەت-ءتىن. ءبىر جولى شىعارماشىلىق سالاداعى باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ باسشىلارىن قوناەۆ قابىلداعان عوي. ءار حاتشىعا 15 مينۋت سويلەۋ تيەسىلى ەكەن. ساكەڭە 15 مينۋت دەگەن بۇيىم بولىپ پا, ول كىسىنىڭ ەڭ قىسقا ءسوزىنىڭ ءوزى 45 مينۋتپەن شەكتەلەتىن. ءوز ورتالارىمىزداعى وتىرىستاردا توست ايتپاستان بۇرىن «ال, سەندەر تاماق الىپ وتىرا بەرىڭدەر, مەنىڭ ءبىراز سويلەۋىمە تۋرا كەلىپ تۇر», – دەپ ەسكەرتىپ قوياتىن. مەن دە: «ال, ەندى قۇدايبەرگەن سياقتىلارىڭ ۇيىقتاي بەرىڭدەر» دەپ قالجىڭدايتىنمىن. سونىمەن, سول بيىك كابينەتتەگى جاۋاپتى جينالىستا ول كىسى ءوزىنىڭ ۇيرەنشىكتى باياعى مانەرىنە سالىپ, ءبىراز كوسىلگەن عوي. ساكەڭ 20 مينۋت سويلەگەن سوڭ جينالىس توراعاسى توقتاتپاق بولعاندا, ديمەكەڭ ءسوزىن بولدىرمەپتى. سوڭىنان ءسوز العان قوناەۆ ساكەڭنىڭ سوزىنەن بىرنەشە مارتە مىسال كەلتىرىپ ۇزاق-ۇزاق تولعاپتى» دەپ اعىنان جارىلادى اتاقتى ءاسانالى ءاشىموۆ. قازاقتا «الىپتان الىپ تۋادى» دەگەن ءسوز بار. انا دەگەن قۇدىرەتتى اسىلدىڭ ەكىنشى ماعىناسى – ىزگىلىك, مەيىرباندىلىق, بەكزاتتىق بولسا, ونى اركىم حال-قادەرىنشە قۇداي بەرگەن ولشەممەن بويعا دارىتىپ عۇمىر كەشەدى. ءسابيرا اپايدىڭ مەكتەبىنەن وتكەن, اقىلىن تىڭداپ وسكەن اكتريسا راحيليام ماشۋروۆا: «تابيعات بەرگەن دارقان دارىن يەسىنىڭ ادامدارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتۋى, سەنىمەن تانىماسا دا جورگەگىنەن بىلەتىندەي اقتارىلۋى, اۋزىن اشسا كومەيى كورىنەتىن جومارتتىعى, ادامعا جۇعىمدىلىعى, ەلگە قايىرىمدىلىعى, بالاسىنداي باۋىرىنا باسىپ, شاكىرتىندەي باۋلىپ, ەلپەڭ قاعىپ ەلپىلدەپ, تيتتەي ءبىر قينالىپ قاپالانساڭ قول ۇشىن بەرۋگە اسىعاتىن قاعىلەزدىگىن كورگەندە مەن عالامات تاڭعالۋشى ەم...», – دەپ ءتانتى بولادى.
راس. ەسكە تۇسiرە باستاساڭىز سىر كوپ. كومەديا سالاسىندا دا سابەڭ قىرعىن شەبەرلiك تولعايتىن. وزبەك دراماتۋرگى س.احمادتىڭ «كەلiندەر كوتەرiلiسi», «كۇيەۋ» اتتى كومەديالارىندا راحاتتانا ويناعان ءسابيرا اپامىز وزگەشە «ستيل» تانىتتى. الگi «كۇيەۋ» اتتى قويىلىمدا دەنەسiمەن دەنە بولعانداي, تىرسىلداتا كيگەن كيiمiندە, ونى از دەسەڭiز, ساحناعا ۆەلوسيپەد مiنiپ شىقسىن, قولىندا جەل ۇرلەيتiن ناسوسى… مۇندا كۇلمەسەڭ, قايدا كۇلەرسiڭ! قىران-توپان, زالدىڭ «شەگi» ءتۇيiلiپ قالدى.
Iلگەرiرەكتەگi ءسوز ەتكەن «دون جۋاننىڭ دۋمانىندا» باس كەيiپكەرمەن (ا.ءاشiموۆ) قىلىشتاسا جونەلگەن مايقانقىزىن كورiپ ول جولى دا كۇلكiدەن ورنىمىزدان تۇرا الماي قالعانبىز.
مارقۇم انامىز شابىتتىڭ, ناعىز زاۋىقتىڭ, ويىن-ساۋىقتىڭ ادامى ەدi. شىنايىلىعى ءومiردiڭ وزiندەي ەدi-اۋ! ايتپەسە, سپورت كيiمi, قىلىش, ۆەلوسيپەد جابدىقتارى ءسابيرا اپامنىڭ تابيعي بولمىسىنان اسا ۇيلەسiم تابا كەتۋi ەكi تالاي نارسە عوي, ءوزi. ابزال اكتريسانىڭ ونەرiن ۇستاپ تۇرعان جانە نە iستەسە دە ونى كوڭiلدەن شىعارىپ تۇرعان قاسيەتi – تەك ونىڭ سول شىنشىلدىعى, قاساقانا كولگiرسiمەۋi.
سوسىن بiر «جورتا» كەلiپ, سۇيكiمدi ماقتاناتىنى بار ەدi.
«Iشپەن وينايمىز عوي, بiز كەيبiرەۋلەر سياقتى كوزبەن وينامايمىز», دەپ كوتەرiلiپ-كوتەرiلiپ بارىپ, ارتىنشا قىزۋى كەمiگەن ءسۇتتiڭ كوبiگiندەي قايتادان ساباسىنا تۇسەتiن, مارقۇم.
سىن, ەسكەرتپەگە كومبiستiگi كەمشiن ەدi. ەسiمدە قالعانى, ا.جاعانوۆانىڭ «جان القىمدا» اتتى پەساسىنىڭ تالقىلاۋىندا كادiمگi قازاقى كەمپiردەن گورi وزگەشەرەك, وركەنيەتكە جاقىنداۋ ەگدە ادامنىڭ iس-ارەكەتiنە بايلانىستى, ءالi دە بولسا باياعى تاياق ۇستاعان اجەلەردiڭ اياسىنان شىعا الماي جاتقاندىعىن ايتا باستاعانىم سول ەدi, ءسابيرا اپامنىڭ ءتۇسi بۇزىلا بەردi. سويلەپ تۇرىپ بايقاعانىم, ۇرسىپ تاستاۋدان دا كەت ءارi ەمەس. جۇقالاپ-اق بiتiردiم. سونىڭ وزiندە جاقپاي قالدىم. ەكەۋارا ەكi-ءۇش ديالوگ «وتستاۆكاعا» كەتتi. جىم-جىلاس بوپ مەن ءجۇرمiن. بiر كۇنi ۇلكەن جۇرەك شىدامادى عوي بiلەم: «ءاي, ءاشiر مiنشi, (سىنشى دەگەنi) نەگە جازبايسىڭ الگi ايتقاندارىڭدى گازەتiڭنiڭ بiرiنە. ءسابيرا مايقانقىزى ۆەليكي ارتيست, ەل بiلەدi», – دەپ سالسىن. ماسساعان! شىداۋ مۇمكiن ەمەس, ءسابي قاباعىن ءتۇيiپ, ءوز-وزiنەن قىستىعىپ تۇرعان كiسiگە ءتوزۋ قايدا؟ باس سالىپ مەيiرiمدi انانىڭ موينىنان قالاي قۇشاقتاي العانىمدى بiلمەيمiن. انا قۇشاعى نەتكەن عاجاپ ەدi! قوسىلا كۇلiپ جاتىرمىز. ءسويتiپ, ءوزiم جاقسى كورگەن بۇكiل قازاق ساحناسىنىڭ الىپ اناسىمەن وسىلايشا «تاتۋلاستىق». «جاقسىنىڭ كوڭiلi ءشايi ورامال كەپكەنشە» دەگەن وسى بولسا كەرەك.
ۇلكەن جۇرەكتi اكتريسا ءومiرiنiڭ سوڭعى جىلدارىندا جايسىز جابىسقان سىرقاتىمەن الىسىپ, كوپ كۇندەرiن توسەككە تاڭىلۋمەن وتكiزدi. سوناۋ وتىز ەكiنشi جىلدان ءوزi الپىس جىل الەتiندە ونەر تولعاعان قارا شاڭىراعىنان قول ءۇزiپ قالعان ۇلى ارiپتەستەرiن, ساحنالاس اعا-iنiلەرiن, قۇربى-سiڭلiلەرiن بiر ءسات تە ۇمىتپاعانى ەسكە تۇسەدi.
94-تiڭ قىس ايلارىندا سەكسەن جىلدىعىن وتكiزۋگە دەنساۋلىعى جاراماعان ۇلى اكتريساعا بيكەندەيiن ونەرلi سiڭلiسi ءباسپاسوز بەتiندە ەستەلiككە تولى جۇرەك تەبiرەنتەرلiك حات جاريالادى. ساحنا ساڭلاقتارى ق.بادىروۆ, ف.ءشارiپوۆا, جازۋشى-دراماتۋرگ ب.مۇقاي ساكەڭە دەگەن iڭكار كوڭiلدەرiندەگi جىلى سوزدەرiن تيتتەي دە اياپ قالمادى. دiمكاستانىپ قالعان كiسiگە كۇش-قايرات بەرەر شىن مانiندەگi قىمبات سەزiم, جاقسى سوزدەر ەدi. امال قايسى؟ دەندەپ العان قاتەرلi دەرت ونىڭ ۇلى قۇلاققا, ۇلكەن جۇرەككە جەتۋiنە مۇمكiندiك بەردi مە؟ بەرمەدi مە؟ ول جاعى بەيمالiم. بiراق, تالانتتى قىزىنىڭ تازا تابيعاتىن ەلi, جۇرتى بiلدi. كوپ ۇزاماي ءوزiنiڭ سەكسەن جىلدىعىنا دا (ۇيرەنشiكتi ساحناسىنا) وزiنە بiتكەن ءور قيمىلىمەن ويقاستاپ شىعا الماعان قالپى قازاق ونەرiنiڭ اسىل پەرزەنتi, ۇلان-عايىر قارا ورمان حالقىمەن ماڭگiلiككە قوش ايتىسقالى دا كوپ جىلدىڭ ءجۇزi ءوتتi.
ءيا, ءسابيرا ونەگەسى – تاۋسىلماس اڭىز. ءسابيرا اپامىزدىڭ سۇيىكتى پەرزەنتتەرى روزاسى, تيمۋرى, ارىنى قايتىس بولعاندا, باسىنا تۇسكەن زور قايعىعا حاس باتىرلارشا قارسى تۇرىپ, قايىسپاي, مايىسپاي توتەپ بەرگەن ەدى. تاعدىرمەن تايتالاسقا تۇسكەندەي, قولىنا ىلىككەن رولدەردى قۇلپىرتا تۇسكەن. وزىندىك قايتالانباس تۇلعاسىمەن ەرەكشەلەنگەن. بۇل كۇندەرى سوڭىندا قالعان تۇياعى گۇلدار قىز عانا تىنىمسىز. شەشەسىنەن العان مول عيبراتتارىن ناسيحاتتاۋعا بارىن سالۋدا. سونىڭ ناتيجەسىندە, تاياۋدا عانا الماتى, استانا ۇلتتىق كىتاپحانالارىندا عىلىمي-شىعارماشىلىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. م.اۋەزوۆ تەاتر ۇجىمى بيىلعى جىلعى وزدەرىنىڭ «تەاتر كوكتەمى» اتتى ءداستۇرلى فەستيۆالىن ۇلى اكتريسانىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرماق.
وسى ماقالانىڭ يەسى «ءسابيرا مايقانوۆا» اتتى كىتابىن باسپادان شىعارىپ, وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنعالى دا بىرقىدىرۋ ۋاقىتى ءوتتى. ساحنا ساڭلاعىنىڭ ومىردەن وتكەنىنە 19 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. ايتكەنمەن, وسى كىسىنى ەسكە الۋ جونىندەگى ءىس-شارالار وتكىزۋ جايىندا مەملەكەت تاراپىنان جاسالىنار ارەكەت ازىرگە باياۋ. كەي كەزدەرى ومىردەن وتكەنى كەشە عانا بولسا دا, توپىراعى كەپپەي جاتقان قايسىبىر جاندارعا تيەسىلى قۇرمەت جاسالىپ جاتىر ەمەس پە؟ ال ءبىزدىڭ ءسابيرا اپامىز دا قازاقتان شىققان تىم سيرەك تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەمەس پە ەدى؟
ءسابيرا مايقانوۆا ەسىمىن ەستىگەندە, جاس ۇرپاق ءۇشىن حالقىنىڭ تاعدىرىن, تاۋقىمەتىن ءبىر ادامداي ارقالاعان, كۇيزەلىسى مەن كۇيىنىشىن ءوز باسىنان وتكەرگەن, سەزىنۋ, ءتۇيسىنۋ ارقىلى سونى ادامزات ساناسىنا, جەتەسىنە, جان دۇنيەسىنە رۋحاني بولمىسىمەن, ارتيستىك جولىنىڭ وزىندىك ماشاقاتىمەن جەتكىزە بىلگەن كيەلى ونەر دەپ اتالاتىن قارا شاڭىراقتىڭ قايراتتى قىزى ەكەنىن تانىپ-ءبىلۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا, ءسابيرا مايقانوۆانىڭ بيىلعى 100 جىلدىق مەرەيتويى دۇركىرەپ ءوتۋى ءتيىس. وسىعان وراي, رەسپۋبليكا, وبلىس, اۋدان, قالا كولەمىندە, مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر اراسىندا ءسابيرا سالىپ كەتكەن كوركەمسوز داستۇرلەرىنەن بايقاۋ وتكىزۋگە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, ءسابيرا اپامىز ويناعان ءاربىر رولدە ۇرپاق ساناسىنا جەتەتىندەي قازاقتىڭ نەبىر ءنارلى, ناقىشتى سوزدەرى جاتىر. وسى ۇلاعاتتى ماقامداردى جاس ۇرپاق ساحنا تورىندە اسپەتتەپ جاتسا, ۇلت رۋحانياتىنا, تىلىمىزگە دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر كورىنىسى بولار ەدى. رەسپۋبليكامىزداعى مادەنيەت عيماراتتارىنىڭ بىرىنە ۇلى ونەر يەسىنىڭ ەسىمىن بەرىپ جاتساق, ۇلت پەن ۇرپاقتىڭ سەرگەكتىگى بولارى ءسوزسىز.
الىپ اكتريسانىڭ ونەردەگى ءجۇرىپ وتكەن ونەگەلى ومىرىنەن سىر شەرتىپ, ونى وسكەلەڭ ۇرپاققا تانىتۋدا ءسابيرا مايقانوۆامەن بىرگە جۇرگەن, كوزىن كورگەن ارىپتەستەرى, دوستارى, ساحنا ساڭلاقتارىنىڭ جازعان ەستەلىك تولعاۋلارى ەرەكشە قىمبات. ويتكەنى, سول كىسىلەردىڭ كورگەن بىلگەندەرى ارقىلى جاس ۇرپاق مايقانوۆا الەمىمەن تىكەلەي تانىسادى. شىنايى دا شىنشىل شەبەردىڭ قانداي بولعانىن ۇعىنادى. سونىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, ءسابيرا ارقىلى, ول سومداعان وبرازداردى ءبىلۋ ارقىلى, ەلىنىڭ ەلەۋلىسى, حالقىنىڭ قالاۋلىسى بولعان تاريحتا اتى اڭىزعا اينالعان ۇلى انالار كەيىپتەرىمەن تانىسا الادى. ءسوزىمىزدى بەلگىلى اقىن سەيفوللا وسپاننىڭ ءسابيرا مايقانوۆاعا ارنالعان ولەڭ جولدارىمەن اياقتاساق:
الىپ انا, اسىل انا, ءدۇر انا,
كىم ەكەنىن, حالقىم, مەنەن سۇراما.
جاساپ وتكەن نەبىر انا بەينەسىن,
جاندى وسىلاي دەمەۋگە استە بولا ما,
بولسا ءوزى ساحنالىق عۇلاما!!!
اشiربەك سىعاي,
پروفەسسور.