7 مامىر – وتان قورعاۋشىلار كۇنى
قالىپتاسقان يگى ءداستۇر بويىنشا قازاقستان حالقى مەن وتان قورعاۋشىلار 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ جارقىن مەرەكەسى قارساڭىندا وتان قورعاۋشى كۇنىن اتاپ وتەدى.
ءبىز قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلى وتان سوعىسى مايداندارىنداعى ەرلىكتەرىن, ولاردىڭ تىلداعى قاجىرلى ەڭبەگىن ارقاشان ماقتان تۇتامىز. ۇلى جەڭىستى جاقىنداتقان ارداگەرلەردىڭ ەرلىگى مەن قاھارماندىعى الدىندا باسىمىزدى يەمىز.
اعا ۇرپاقتىڭ ەرلىك داستۇرلەرى ءتول قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قاتارىندا لايىقتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن بۇگىنگى قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ ساپىندا دا زاڭدى جالعاسىن تابۋدا.
وسىدان 18 جىل بۇرىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى كەپىلى – ءوز جەرىن كەز كەلگەن قول سۇعۋشىلىقتان قورعاۋعا قابىلەتتى بولۋ. سول سەبەپتى ازاتتىقتىڭ اق تاڭى اتقان ءساتتەن باستاپ مەملەكەت شەشكەن اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ىشىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, قازىرگى زامانعى جانە ۇرىسقا قابىلەتتى ارميا قۇرۋ پروبلەمالارى ەلباسى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى قامقورلىعىندا بولدى.
قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قۇرىلۋ, قالىپتاسۋ جانە دامۋ ۇدەرىستەرى ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن سول كەزدەگى قالىپتاسقان احۋالعا بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ, اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن دامۋىنىڭ كۇزەتىندە تۇرۋعا ارنالعان ارميا قۇرۋعا بارلىق جاعدايلار جاسالدى.
قازاقستان ارمياسىن قۇرۋ ءىس جۇزىندە “تازا پاراقتان” باستالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. العاشقى جىلدارى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وتە كۇردەلى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋىنە تۋرا كەلدى. سول تۇستا قازاقستاندا قىزمەت ەتكەن گەنەرالدار مەن وفيتسەرلەر ءوز وتانىنىڭ ناعىز پاتريوتتارى ەدى. العاشقى ءاسكەري باسشىلىق تا سولاردىڭ اراسىنان جاساقتالدى.
ولاردىڭ ەسىمى بارىمىزگە جاقسى تانىس. قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قالىپتاسىپ, نىعايۋى جولىندا تەر توككەن ءۇش گەنەرالىمىز وتانىمىزدىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسى “حالىق قاھارمانى” اتاعىن يەلەندى. ولار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قورعانىس ءمينيسترى ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, ارميا گەنەرالى مۇحتار التىنباەۆ, گەنەرال-لەيتەنانت باقىتجان ەرتاەۆ سىندى ازاماتتار.
ەلىمىزدە قىسقا مەرزىم ىشىندە قورعانىس مينيسترلىگىنەن, باس شتابتان, قۇرلىق اسكەرلەرىنەن, اسكەري اۋە كۇشتەرى جانە اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس كۇشتەرىنەن تۇراتىن قارۋلى كۇشتەردىڭ باسقارۋ جۇيەسى قۇرىلدى.
وسى كەزەڭدە قارۋلى كۇشتەردى قۇرۋمەن قاتار مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ساياسي-ديپلوماتيالىق سيپاتتاعى شارالار دا ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىلىپ جاتتى.
ەل باسشىلىعى بارلىق كۇش-جىگەرىن شەكارا پەريمەترى بويىنشا قاۋىپسىزدىك بەلدەۋىن قۇرۋعا, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ايماقتىق جۇيەسى نەگىزدەرىن جاساۋعا, يادرولىق قاتەردى ازايتۋعا جۇمىلدىردى.
ونىڭ جارقىن دالەلى قازاقستان كسرو-دان مۇرا بولىپ قالعان يادرولىق ارسەنالعا دەگەن قۇقىعىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلدى.
ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە قازاقستاننىڭ جاسامپاز ميسسياسىن حالىقارالىق قوعامداستىق مويىنداپ, ەلباسىنا بەيبىتشىلىك جانە الدىن الۋ ديپلوماتياسى سىيلىعىنىڭ تابىس ەتىلۋى قازاقستاننىڭ العاشقى كۇننەن-اق دۇرىس جولدى تاڭداعانىن دالەلدەسە كەرەك.
ايماقتا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ اياسىندا قازاقستان تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنا كىردى.
اسكەري ساياساتتىڭ نەگىزگى مازمۇنى, باستاپقى كەزەڭدەگى اسكەري قۇرىلىستىڭ باعىتتارى 1993 جىلى قابىلدانعان قازاقستاننىڭ العاشقى اسكەري دوكتريناسىندا ايقىندالدى. ول قۇجات زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرمەن قاتار, ەگەمەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى اسكەري قاۋىپسىزدىكتى, اسكەري قۇرىلىستى قامتاماسىز ەتۋدە وڭ ءرول اتقارعانىن تاريحتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر.
دوكترينانى جۇزەگە اسىرۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىندا بولدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە قورعانىس جانە ءاسكەري قىزمەت ماسەلەلەرى جونىندەگى ءتورت بىردەي زاڭ, ون ءبىر جارعى جانە جيىرمادان استام ۇكىمەت قاۋلىلارى قابىلداندى. ولاردىڭ ءبارى دە ەلىمىزدىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى قۇقىقتىق نەگىز بولعان قۇجاتتار ەدى.
اسكەري كادرلاردى دايارلاۋ جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن جەتىلدىرۋ الەمدىك ۇردىسكە سايكەس وتاندىق اسكەري ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى قارۋلى كۇشتەردىڭ قۋاتى بىلىمدە ەكەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك.
قازىرگى تاڭدا وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەردى. قازاقستاندىق اسكەري ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى باستاعان بەس بىردەي اسكەري ينستيتۋت قۇرايدى. بۇدان وزگە ەلباسىنىڭ جەكە باستاماسىمەن قۇرىلعان كاسىبي سەرجانتتار دايارلايتىن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كادەت كورپۋسى دا ەلىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ وتىر.
1997 جىلى ەلباسى ۇزاق مەرزىمدى “قازاقستان-2030” ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن قابىلداعان ەدى. بۇل قۇجات مەملەكەتىمىزدىڭ شىن مانىندەگى دامۋىنا نەگىز بەرگەن ۇلتتىق باعدارلاماعا اينالدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. باعدارلاماداعى نەگىزگى باسىمدىقتىڭ ءبىرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بولدى.
وسى باعدارلاماعا سايكەس ستراتەگيالىق باعىت-باعدارىمىز نەگىزىندە دوكترينالىق ەرەجەلەرىمىزدى قايتا قاراۋعا تۋرا كەلدى. سونىڭ نەگىزىندە 2000 جىلعى 10 اقپاندا قازاقستاننىڭ ەكىنشى اسكەري دوكتريناسى قابىلداندى. بۇل قۇجات الدىڭعى دوكتريناعا قاراعاندا قورعانىس سيپاتىنا يە جانە تۇجىرىمى جاعىنان ەرەكشەلەندى.
جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ باسىندا الەمدەگى جاعداي ارقيلى قالىپتاستى. 2001 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى قايعىلى وقيعالار, الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ورىن العان شيەلەنىس وشاقتارى ايماقتاعى جانە الەمدەگى گەوساياسي احۋالدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. الەمدىك وركەنيەت حالىقارالىق, ترانسۇلتتىق لاڭكەسشىلدىك شيەلەنىسىنە ۇشىرادى. ايماقتاعى احۋالدى تۇراقسىزداندىراتىن جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن جاڭا فاكتورلار توبە كورسەتتى.
وسىنداي جاعدايلاردا جاڭا ساپالى قارۋلى كۇشتەردى قۇرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارالار قابىلداۋ قاجەت بولدى.
ەلباسىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرىلىمىن ودان ءارى دامىتۋ شارالارى تۋرالى” 2003 جىلعى
7 مامىرداعى №1085 جارلىعى ءتول ارميامىز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى بولدى. وسىعان سايكەس اسكەرلەر مەن اسكەري باسقارۋ ورگاندارىنىڭ وڭتايلاندىرىلعان قۇرىلىمدارى قۇرىلدى.
ونىڭ جۇزەگە اسۋى رەتىندە قۇرامىنا ءتورت وڭىرلىك قولباسشىلىق كىرەتىن قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ, اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ قۇرىلۋىن ايتا الامىز. سونداي-اق جوعارعى باس قولباسشىنىڭ رەزەرۆى بولىپ تابىلاتىن اەروۇتقىر اسكەرلەرى, راكەتا اسكەرلەرى مەن ارتيللەريا ءىس جۇزىندە وزدەرىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر.
الەمدەگى, سونداي-اق ورتالىق ازيا ايماعىنداعى گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋى, قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا قاتەرلەرىنىڭ پايدا بولۋى قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى اسكەري دوكتريناسىن قابىلداۋعا اسەر ەتتى.
جاڭا اسكەري دوكترينادا مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سوعىستار مەن قارۋلى جانجالداردى بولدىرماۋ, قارۋلى كۇشتەردى, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرالىمداردى دامىتۋ مەن قولدانۋ, سونداي-اق بىرىڭعاي مەملەكەتتىك اسكەري-تەحنيكالىق ساياسات جۇرگىزۋ جانە مەملەكەتتىڭ قورعانىس تاپسىرىسىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى انىق جازىلعان.
اسكەرلەردىڭ الەۋەتى مەن قۋاتى نەگىزىنەن جاۋىنگەرلىك ازىرلىك بولىپ تابىلاتىنى ءسوزسىز. جاۋىنگەرلىك ازىرلىكتىڭ ارتقانىن كورسەتەتىن كەشەندى شارالار اسكەرلەردە جىل سايىن جوسپارلى تۇردە وتكىزىلىپ تۇرادى.
2009 جىلى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى 52 اسكەري جاتتىعۋ وتكىزىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ء“وزارا ءىس-قيمىل”, “شەپ”, “دالا قىرانى” سياقتى كەڭ كولەمدى وقۋ-جاتتىعۋلارىن اتاۋعا بولادى. بۇل جاتتىعۋلاردا وتتى نۇكتەلەردەگى جاۋىنگەرلىك قيمىلدار تاجىريبەسى ساراپتالىپ, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرالىمداردىڭ لاڭكەستىككە قارسى ءوزارا ءىس-قيمىلدارى پىسىقتالدى.
2008 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بۋرابايدا وتكەن بەيرەسمي سامميتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جەدەل قيمىلدايتىن ۇجىمدىق كۇشتەردى قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس ايتقان بولاتىن. ەلباسىنىڭ بۇل باستاماسى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاپتى. قازاقستاننىڭ قارقىندى دامۋىن, ونىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جاراقتالۋىن, جوعارى كادرلىق الەۋەتىن جانە جاقسى بازالىق دايىندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇقشۇ باسشىلىعى جەدەل قيمىلدايتىن ۇجىمدىق كۇشتەرىنىڭ العاشقى جاتتىعۋىن قازاقستاندا وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2009 جىلعى 4 اقپانداعى شەشىمىنە سايكەس قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ ء“ماتىبۇلاق” پوليگونىندا 2009 جىلدىڭ 16 قازانىندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى جەدەل قيمىلدايتىن ۇجىمدىق كۇشتەرىنىڭ ء“وزارا ءىس-قيمىل” بىرلەسكەن كەشەندى لاڭكەستىككە قارسى جاتتىعۋى وتكىزىلدى.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى جەدەل ارەكەت ەتۋ ۇجىمدىق كۇشتەرىنىڭ باسقارۋ ورگاندارى مەن بولىمشەلەرىنىڭ تۇڭعىش رەت ءوتكىزىلگەن بۇل جاتتىعۋلارىنا 15 مىڭنان استام اسكەر, 1500 بروندى تەحنيكا جانە ءجۇز شاقتى اسكەري ۇشاق پەن تىكۇشاق قاتىستى. جاتتىعۋعا قاتىسقان اسكەردىڭ نەگىزىن ءبىزدىڭ وفيتسەرلەر مەن ساربازدار, اسكەري تەحنيكانىڭ نەگىزىن قازاقستاندىق تەحنيكا قۇرادى. قازاقستان اسكەرى الدىنا قويعان تاپسىرمانى ابىرويمەن ورىنداپ شىقتى. وقۋ-جاتتىعۋلاردا اسكەري شەبەرلىك تانىتىپ, كەز كەلگەن ۋاقىتتا مەملەكەتىمىز بەن ونىڭ حالقىن قورعاۋعا ءازىر ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. جاتتىعۋعا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ پەن وعان قاتىسقان ەلدەردىڭ باسشىلارى جوعارى باعا بەردى.
قازىرگى تاڭدا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى شەڭبەرىندە 2010 جىلى قازاقستاندا وتەتىن كەڭ كولەمدى “بەيبىت ميسسيا” حالىقارالىق وقۋ-جاتتىعۋلارىنا دايىندىق جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر.
قازىرگى باستى باسىمدىقتاردىڭ قاتارىندا اسكەرلەردىڭ ساپالىق ولشەمدەرىن ارتتىرۋ, ولاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن قارۋ-جاراقتىڭ زاماناۋي ۇلگىلەرىمەن, اسكەري تەحنيكامەن جانە ارنايى قۇرىلعىلارمەن جاراقتاندىرۋ بار. سونىمەن قاتار, جوعارى دالدىكتەگى قارۋلاردى يەلەنۋ دە ماڭىزدى بولىپ وتىر.
الداعى ۋاقىتتا ارميانى تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدى اياقتاۋ, وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىنە قاراستى جەتەكشى كاسىپورىندارمەن بىرلەسىپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ وزىق ۇلگىلەرىن شىعارۋدى جولعا قويۋ جالعاسا بەرمەك.
اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ دايىندىق ساپاسىن ارتتىرۋ ارقىلى كادرلىق الەۋەتتى جەتىلدىرۋگە دە بارىنشا نازار اۋدارىلىپ وتىر. اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ءمارتەبەسىن كوتەرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلۋدا.
اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ەلباسىنىڭ تۇراقتى نازارىندا. مەملەكەت تاراپىنان قورعانىس سالاسىنا قاجەتتى قاراجات جىل سايىن بولىنۋدە.
تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ – اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك پاكەتىندەگى باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى. جاقىن كۇندەرى اسكەريلەر ءۇشىن تۇرعىن ءۇي سالۋمەن قاتار, ولاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ باسقا دا تەتىكتەرى قاراستىرىلاتىن بولادى. ونىڭ ىشىندە يپوتەكالىق, ارەندالىق باسپانالاردى ءبولۋ جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەلەرى بار.
قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى دە وركەنيەت كوشىنەن قالماي, الەمدىك ستاندارتقا ساي اسكەري قالاشىقتاردى قالىپتاستىرۋعا كىرىستى. الىستى-جاقىندى گارنيزونداردا اسكەري قىزمەتشىلەرگە ارنالعان تۇرعىن ۇيلەردەن بولەك بىرنەشە جاتتىعۋ زالدارى مەن ءجۇزۋ باسسەينى بار سپورت كەشەندەرى دە پايدالانۋعا بەرىلدى.
وسىنىڭ ءبارى بىزگە اسكەري قىزمەتشىلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋدا كوپتەگەن پروبلەمالاردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە ءسوزسىز مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى تۋعان وتانىنىڭ شىنايى پاتريوتتارى قىزمەت ەتەتىن, وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ارمان بولاتىن, شىن مانىندەگى بەدەلدى جانە قۇرمەتتى قىزمەت بولىپ قالا بەرمەك.
قازاقستاندىقتار وزدەرىنىڭ قورعانى – قارۋلى كۇشتەرىمەن ماقتانا الادى. بۇگىن – وتان قورعاۋشى كۇنى. بۇل – بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ مەيرامى. بۇل – قارۋلى كۇشتەر ارداگەرلەرىنىڭ جانە بارلىق اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ءتول مەرەكەسى.
ۇلى وتان سوعىسى جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىن, سونداي-اق بارشا قازاقستاندىقتاردى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. اسپانىمىز اشىق, ەلىمىز تىنىش بولسىن. جەڭىس سولداتىنىڭ داڭقى ارتا بەرسىن!
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلى وتان قورعاۋشىلارىن ءتول مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتايمىن. تىنىشتىق كۇزەتىندەگى ابىرويلى قىزمەتتەرىڭىز بەن سۇيىكتى وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىن گۇلدەندىرۋ جولىنداعى ەڭبەكتەرىڭىزگە تابىستار تىلەيمىن! ەلىمىزدە ەرەكشە قاستەرلەنەتىن مەرەكەلەردىڭ قاتار كەلۋى دە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ جارقىن دالەلى بولسا كەرەك.
ادىلبەك جاقسىبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس ءمينيسترى.