ەلىمىزدە ءماسليحات ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلگەنىنە 20 جىل تولىپ وتىر. وسى ايتۋلى داتاعا وراي اڭگىمە قوزعاساق, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتى وسى دەڭگەيدەگى ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن دەپۋتاتتىق كورپۋس بولىپ تابىلادى. بۇگىندە بۇل ءماسليحاتتا 50 دەپۋتات ەلدىڭ اماناتىن ارقالاپ ءجۇر. ارينە, دەپۋتاتتىڭ دا دەپۋتاتى بار. حالىق قالاۋلىسى اتانۋ تەك توسبەلگىنى كەۋدەگە تاعىپ, سەسسيا جيىنىنا قاتىسۋ عانا ەمەس. ءبىر ءسات ءماسليحاتتاردىڭ جۇمىسىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەڭىز, مۇندا دا قايناعان تىرشىلىك, قاربالاستى بايقار ەدىڭىز.
ەندەشە, وسىناۋ ۇلكەن كورپۋستىڭ جۇمىسى, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ بەلسەندىلىگى قانداي؟ دەپۋتاتتار حالىق الدىنداعى اماناتىنا ادال ما؟ مىنە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى قۇدايبەرگەن ەرجانمەن سۇحباتىمىز وسى سۇراقتاردان باستالدى.
– ءوز باسىم وسىمەن ءۇشىنشى مارتە قاتارىنان دەپۋتات بولىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن, –دەپ باستادى اڭگىمەسىن قۇدايبەرگەن تولەپ ۇلى. – ءبىرىنشى سايلانعان كەزدە جۇمىسقا بەلسەنە كىرىسىپ كەتكەنىممەن, كوپ ماسەلەنى تۇسىنبەي ءجۇردىم. دەپۋتات بولۋ – وتە جاۋاپتى مىندەت. بارلىق ارىپتەستەرىم قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ ءجۇر دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىنان تۋىنداعان مىندەتتەردى جانە ۇكىمەتكە, جەرگىلىكتى بيلىككە بەرگەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بويىنشا وبلىستا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
وڭتۇستىك – بۇگىندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ارقاسىندا قارقىندى دامىپ وتىرعان ايماق. جالپى, وڭىرلىك ءونىم وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن 1,8 ترلن. تەڭگەنى قۇراپ, بيىلعى جىلى 2 ترلن. تەڭگەدەن اسقالى وتىر. رەسپۋبليكاداعى ۇلەسى بويىنشا 10-ورىننان 5-ورىنعا كوتەرىلدى. بۇل – ەكونوميكانىڭ دامىپ, وبلىس قازىناسىنداعى قارجىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋىنىڭ ناتيجەسى. جۋىردا ۇشجىلدىق وبلىستىق بيۋدجەتتى, سونىمەن قاتار, 2014 جىلعا 273,6 ميلليارد تەڭگەنى بەكىتتىك. بۇل وبلىستىڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەپ ەسەپتەيمىن. تابىسىمىزدىڭ تاسقىنداي ءتۇسۋىندە وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ دا ۇلەسى بار.
نەگىزى, دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرەتىن سايلاۋشىلار. ال دەپۋتاتتار ەكونوميكانىڭ دامىپ, مولايا تۇسۋىنە, قازىنا قورجىنىنداعى قارجىنىڭ بارلىق سالانى قامتۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋىن حالىق الدىنداعى بورىشى دەپ سانايدى. ايتايىن دەگەنىم, حالىق قالاۋلىلارى ەلگە, وزىنە سەنىم بىلدىرگەن جۇرتتىڭ جاعدايىن جاساۋعا شىنداپ دەن قويدى. ءوز وكرۋگتەرىندەگى شەشىلمەي جاتقان پروبلەمالاردى اشىق ايتىپ, ناقتى تالاپ ەتە العاندىقتان بولار, كەي جيىندارىمىز تالاس-تارتىسقا دا ۇلاسىپ جاتادى. مۇنداي تالاس-تارتىستىڭ ءوزى دەپۋتاتتارىمىزدىڭ بەلسەندىلىگى وتە جوعارى, ءاربىر ىسكە ءجىتى ءمان بەرەتىنى, ەڭ باستىسى, ءار ءىستى وتە ءادىل شەشەتىنىن بايقاتسا كەرەك.
– قاي سەسسيا جۇمىسى ءوزىنىڭ قيىندىعىمەن ەستە قالدى؟ ياعني, حالىق قالاۋلىلارى قانداي ماسەلەلەردى شەشۋدە ۇزاق تالقىلاۋلارعا بارادى؟
ء–بارىمىز دە ستۋدەنت بولعانبىز نەمەسە ستۋدەنتتىك ءومىردى جاقسى بىلەمىز. ستۋدەنت ءۇشىن الداعى سەسسيادان قيىن سىناق جوق. ءدال سول سياقتى بىزدە دە الداعى سەسسيادان قيىن جيىن جوق. ارىپتەستەرىم قاي سالاعا دا قاتىستى ماسەلەلەردى الدىن الا تۇراقتى كوميسسيالاردا جان-جاقتى قاراپ, تەرەڭىنەن زەرتتەپ, قىزۋ تالقىلاپ بارىپ, سەسسيا قاراۋىنا شىعارادى.
جاسىراتىنى جوق, ءار سەسسيانى وتكىزەر الدىندا ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر قاتتى قوبالجيدى. جالپى, قوبالجۋ ادامنىڭ بويىندا جاۋاپكەرشىلىك دەگەن قاسيەتتىڭ بارىن بىلدىرەدى. كەيدە, اكىمشىلىك قۇجاتتارىنىڭ كەشىگىپ كەلۋى دە ادامدى تىعىرىققا تىرەيتىنى بار. حالىق قالاۋلىسىنىڭ «انا قۇجات مەنىڭ قولىما كەش ءتيدى, تانىسىپ ۇلگەرە المادىم», دەپ سىن ايتۋى ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر ءۇشىن وتە اۋىر ءسوز. سوندىقتان سەسسياعا تىڭعىلىقتى دايىندالامىز. سەسسيا كەزىندە توردەگى القا قۇرامىندا وتىرعاندىقتان, دەپۋتاتتاردىڭ ءاربىر قيمىلى, ەموتسياسى, ايتقان سوزدەرى ماعان وتە جاقسى كورىنەدى. كەي كەزدەرى شىداي الماي, ورتاعا كيىپ كەتىپ, ولاردى سابىرعا شاقىراتىنىم بار. جالپى, سەسسيادا كەز كەلگەن دەپۋتاتتىڭ اتىنا سىن ايتىلسا, سول ءسوز ەڭ الدىمەن ماعان ايتىلعانداي, ماعان اتىلعان جەبەدەي سەزىنىپ, قينالامىن.
– ءماسليحات دەپۋتاتىنىڭ باستى مىندەتى نە؟ قاراپايىم حالىق كوبىنەسە دەپۋتاتتار ەلدىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىنا ءوز قالتاسىنان كومەكتەسۋى كەرەك دەپ ويلايدى. ارينە, جاعدايى كەلىپ جاتسا, قايىرىمدىلىق ىستەرمەن اينالىسۋعا ەشقانداي قارسىلىق جوق. بىراق, دەپۋتات تەك وسىنداي ىستەرىمەن عانا حالىققا جاعۋى كەرەك پە؟
– نەگىزى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتى – جەرگىلىكتى وكىلدى ورگان. ياعني, وبلىستىڭ حالقى سايلايتىن, جۇرتشىلىقتىڭ ەركىن بىلدىرەتىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا ءسايكەس, ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار بەلگىلەيتىن ءارى ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن باقىلايتىن سايلانبالى ورگان. ول ءوز قىزمەتىندە ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭنامالاردى باسشىلىققا الادى. زاڭ ماسليحاتتارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردى, ايماقتىق جوسپارلار مەن الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلامالارىن بەكىتۋ ءارى باقىلاۋ, سونداي-اق, اكىمدەردى بەكىتۋگە كەلىسىم بەرۋ-بەرمەۋ قۇقىن بەرگەن جانە ەكونوميكادا سياقتى, الەۋمەتتىك سالاداعى حال-احۋالدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قۋاتتى قارۋ.
زاڭمەن بەلگىلەنگەن قۇزىرەتىن جانە وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا, وبلىستىق ءماسليحاتتا 5 تۇراقتى كوميسسيا قۇرىلعان.
راس, قاراپايىم حالىق اراسىندا وزدەرى سايلاعان دەپۋتاتتان ناقتى كومەك, قارجىلاي قولداۋ كۇتەتىندەرى كوپ. ەل اراسىنا بارعان كەزدە «پالەن دەپۋتات ءبىر ۆاگون ۇن تاراتىپتى, كومىر الىپ بەرىپتى», دەگەن اڭگىمەلەردى ەستىپ قالاتىنىم بار. مەن ءوزىمدى دەپۋتات بولىپ سايلانعاندا قولداۋ كورسەتكەن حالىققا «مەن سىزدەر ءۇشىن قارجى شاشامىن نەمەسە ۇن تاراتىپ, كومىر الىپ بەرەمىن دەپ ايتا المايمىن. ۇندى ءبىر اي اس قىلىپ, كومىردى ءبىر قىس جاعارسىزدار, سونىمەن ۇمىت بولادى. ودان دا سىزدەر وسى بۇكىل ەلدىڭ ماسەلەسىن, شەشىلمەي جاتقان پروبلەمالاردى ايتىڭىزدار. ونىڭ راحاتىن ءبىر وتباسى ەمەس, بۇكىل اۋىل, ءبۇتىن ايماق كورسىن», دەپ اشىپ ايتقانمىن.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا كەشەگى دەپۋتات پەن بۇگىنگى دەپۋتاتتىڭ مۇمكىنشىلىگى جەر مەن كوكتەي ەكەنىن ايتتىق قوي. كەشەگى قارجىنىڭ تاپشىلىعى القىمنان الىپ تۇرعان جىلداردا حالىق قالاۋلىلارىنىڭ كوبىسى دەمەۋشىلىك جاساپ, وكرۋگتەرىندەگى مەكتەپ, ەمحانا, باسقا دا الەۋمەتتىك نىساندارعا ازدى-كوپتى قول ۇشىن سوزىپ جاتاتىن. قازىر مۇنىڭ ءبارى بيۋدجەتتىڭ موينىندا. راس, قايىرىمدىلىق ءىس-شارالارىنان مۇلدەم قول ءۇزىپ كەتتىك دەپ تە ايتا المايمىن. ءماسليحاتقا اۋىل-ايماقتان كومەك سۇراپ كەلەتىن جاندار كوپ. مىسالى, ءوز وكرۋگىمنەن ەرلى-زايىپتى مىلقاۋ جاندار جالعىز قىزدارىنىڭ جانارى ناشارلاپ, سونىڭ كوزىنە وتا جاساتۋعا قارجىلاي كومەك سۇراپ كەلدى. وتە ايانىشتى جاعداي. كاسىپوداق ەسەبىنەن كومەك كورسەتتىك. شاردارادا جۇرگەنىمدە اجەپتەۋىر ءبۇپ-ءبۇتىن ءۇيدى بىرەۋلەردىڭ بۇزىپ جاتقانىن بايقاپ قالدىم. وسى ۇيگە اراشا تۇردىم, ناتيجەسىندە جوندەلىپ, بۇگىندە 7 وتباسى باسپانا ەتىپ وتىر.
مىنە, وسىلايشا ءوزىمنىڭ جانە شاردارالىق كاسىپكەرلەردىڭ قولداۋىمەن جاعدايى جوق ءبىر وتباسىنىڭ شاتىرىن جاۋىپ بەرسەك, ەندى بىردە پاتەرلەرىن جوندەپ بەرىپ جاتامىز. بىراق, دەپۋتاتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى تەك قايىرىمدىلىق جاساۋ ەمەس. ول وبلىس بيۋدجەتىنىڭ ءتيىمدى ءارى ماقساتتى جۇمسالۋىن قاداعالاپ, وزىنە امانات ارقالاتقان ەلدىڭ جوعىن جوقتاپ, سەنىمىن اقتاۋ. ءوز باسىم ەلدىڭ جاعدايىن ءبىلۋ ماقساتىندا ەلدى مەكەندەرگە ءجيى شىعىپ تۇرامىن. اۋىل تۇرعىندارى ەلباسىنىڭ جۇرگىزىپ جاتقان ساياساتىن تياناقتى ورىنداپ وتىرعان وبلىس باسشىسىنىڭ ىسىنە ءدان ريزا. ەلباسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرى بويىنشا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا حالىق قالاۋلىلارىنىڭ قولداۋىمەن, وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان جاسالاتىن يگىلىكتى ءىس-شارالاردىڭ كۋاسى بولىپ تا ءجۇرمىن.
ءدال سول سياقتى بۇگىندە قام-قارەكەتسىز, نە بولساڭ و بول دەپ جايباراقات جاتقان دەپۋتاتتى كورگەن جوقپىن. جاقىندا ءبىر دەپۋتاتتىڭ سايلانعان جەرىنەن كوتەرگەن ءبىر ماسەلەسى قاراۋسىز قالىپ بارا جاتقاننان كەيىن ارنايى كوميسسيا قۇردىق, ياعني زەرتتەپ, سەبەبىن انىقتايمىز. مىنە, ءبىزدىڭ دەپۋتاتتاردىڭ كەرەك جەردە ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعاراتىن ۇيىمشىلدىق قاسيەتتەرى دە كوپ.
–حالىق قالاۋلىلارىنىڭ جەرگىلىكتى بيلىكپەن بايلانىسى, تۇسىنىستىگى, بىرىگىپ جۇمىس اتقارۋ جاعى قالاي؟
– بۇگىنگى تاڭدا وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋى اياسىندا وبلىس حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا ارنالعان جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بارلىق يگى باستامالارىن قولداپ, بىرلەسە وتىرىپ, ەل, حالىق الدىنداعى بورىشىن اتقارۋعا ءىس-شارالار اتقارىپ كەلەدى. دەپۋتاتتاردىڭ سەسسيادا ايتىلعان ۇسىنىستارى مەن سىن-ەسكەرتپەلەرى, دەپۋتاتتىق ساۋالدارى جيناقتالىپ, ورىنداۋ ءۇشىن اتقارۋشى ورگاندارعا جىبەرىلەدى.
بەكىتىلگەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ جوسپارىنا سايكەس, جىلىنا كەمىندە ءبىر رەت وبلىس اكىمىنىڭ وعان جۇكتەلگەن قىزمەتتەر مەن مىندەتتەردىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۋرالى ەسەبى, وبلىس اكىمدىگىنىڭ وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى جونىندەگى ەسەبى تىڭدالىپ تۇرادى. سونداي-اق, زاڭعا سايكەس, وبلىستىق باسقارمالاردىڭ ەسەپتەرى تىڭدالۋدا. حالىق قالاۋلىلارى تاراپىنان وبلىستىق ماسليحاتپەن بەكىتىلگەن باعدارلامالاردىڭ اتقارىلۋىنا, اسىرەسە, سالىنىپ جاتقان الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىستارىنىڭ ساپالى ءجۇرگىزىلۋىنە, ۋاقتىلى ىسكە قوسىلۋىنا, اتالعان ءىس-ارەكەتتەر بويىنشا ەسەپتەرىن تىڭداۋعا اسا كوڭىل بولىنۋدە.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – قول جەتكەن تابىسىمىزدى ارتتىرىپ, ەلباسىمىز العا قويىپ وتىرعان مىندەتتەر مەن تاپسىرمالاردى اتقارۋ جولىندا بەلسەندىلىك تانىتىپ, ەلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋعا كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋ. وسى بەسىنشى شاقىرىلىمدا جالپى 22 سەسسيا, ونىڭ ىشىندە 8 جوسپارلى سەسسيا وتكىزىلىپ, بارلىعى 190 شەشىم قابىلداندى. دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىستارى مەن سىن-ەسكەرتپەلەرى وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان جانە ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ باسشىلارىنان قولداۋ تاۋىپ, دەپۋتاتتاردىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوپتەگەن شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەرىنە, سايلاۋشىلاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە كوڭىل ءبولىنىپ, وڭ شەشىلۋىنە قول جەتكىزۋدەمىز. ال قالىڭ ەل, ءدۇيىم جۇرت بولىپ قول جەتكىزگەن كورسەتكىشتەرىمىز – وبلىس ەكونوميكاسى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ءارى قاراي دامىتۋدىڭ العى شارتتارى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.