بيىل سولتۇستىك قازاقستانعا قىركۇيەكتىڭ اياعىندا تۇسكەن بوزقىراۋ مەن قارا سۋىق حالىقتى بىردەن ءۇرپيتىپ جىبەرگەن.
وسى كۇندەرى كاسىپكەر ناعاشىباي بارلىباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان ۇيىمداستىرۋ توبى دا 9-10 قازانعا بەلگىلەنگەن ءالتي بارلىباەۆ پەن ونىڭ اعا-ىنىلەرىنە ارنالعان كەسەنەنىڭ اشىلۋىن جانە وسىعان بايلانىستى ۇيىمداستىرىلماقشى ات سپورتى ويىندارىنىڭ, سونىمەن قاتار اۋدان ورتالىعى پرەسنوۆ (كىپيتان) اۋىلىندا وتۋگە ءتيىستى «سولتۇستىك قازاقستان جانە الاش» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانىڭ وتۋىنە اۋا رايى كەدەرگى جاساماسا ەكەن دەپ قاتتى قوبالجىعان ەدى. بىراق سوڭعى كۇندەرى ميزامشۋاق بولىپ, تابيعات انا جايىلىپ, 14-15 گرادۋستىق قوڭىرجايىن توگىپ سالدى.
الاش قوزعالىسىنىڭ قازاقتان شىققان العاشقى ميلليونەرلەردىڭ ءبىرى ءالتي بارلىباەۆقا قانداي قاتىسى بار دەگەن سۇراق وقىرمانداردى مازالاۋى مۇمكىن. بۇل ەكەۋىنىڭ تىكەلەي قاتىسى بار. 1918 جىلعى جازدا الاشوردا بيلىگى قازاقتان اسكەر جيناپ, ونى ميليتسيا دەپ اتاپ, جەر-جاھاندى جايپاپ كەلە جاتقان بولشەۆيكتەرگە قارسى ارەكەت ەتۋدى ماقسات ەتىپ, ەل اعالارىنىڭ قولداۋىمەن ءدال وسى ءالتي ميلليونەردىڭ قىستاۋىندا ۇلكەن جيىن وتكىزگەن. وعان الاش يدەولوگى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ باستاعان جۇزدەگەن پارتيا بەلسەندىلەرى قاتىسقان. فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قاتارىندا اققۋساق بولىسىنىڭ باستىعى, الاش پارتياسىنىڭ مۇشەسى سادۋاقاس ءالتي ۇلى, بەلگىلى الاششىلار ابىلاي رامازانوۆ, قازي تورسانوۆ جانە ت.ب. بولعان. ۇزىن قاتارعا ەكى جاقتان تۇرعان سالت اتتىلار ماعجان شىعارعان «ارعى اتام ەر تۇرىك, ءبىز قازاق ەلىمىز» دەپ باستالاتىن الاش گيمنىن شىرقاپ, 20-30 پاۋەسكەمەن كەلگەن الاشوردالىق ازاماتتاردى سالتاناتپەن قارسى العان.
الاشوردالىقتاردىڭ سىرتقى جاۋعا قارسى جانە ىشكى ءتارتىپتى ورناتۋعا قول كۇشى رەتىندە اسكەر جيناماق بولعانى – ەلدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ءوز الدىنا تۋ تىككەن حالىقتىڭ ءوز بيلىگىن ءوز قولىنا الۋىنىڭ ناقتى قادامى بولاتىن. ەل بولۋعا تالپىنعان وسىنداي ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن ولار قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى, اتىلدى, ايدالدى, ۇزاق جىلدار بويى ەسىمدەرىن اتاۋعا دا رۇقسات ەتىلمەدى. وزىق يدەيالارىن ايتۋدىڭ, ەسكە الۋدىڭ وزىنە تىيىم سالىندى. ءالتي قاجىنىڭ ۇرپاقتارى دا قۋدالانىپ, ەلگە جولاي الماي, قاشىپ-پىسىپ جۇرۋگە ءماجبۇر بولدى.
مىنە, سوندىقتان دا بۇرىن ەشقاشان ارنايى قۇرمەت كورسەتىلمەگەن, رەسمي تۇردە ەسكە الىنباعان الاش فورۋمىنىڭ 103 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ وبلىس قانا ەمەس رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار شارا ەكەنى ايدان انىق.
سونىمەن... قىزىلجاردان تاڭعى جەتىدە شىققان ءجۇز شاقتى جەڭىل ماشينالى سالقار كوش جامبىل اۋدانىنا بەت الدى. بۇل ءوڭىردىڭ ماڭىزدىلىعىن رەسپۋبليكا حالقى جاقسى بىلەدى. قوجابەرگەن جىراۋ, سەگىز سەرى, توقسان بي, ەسەنەي مەن ۇلپان, سەكسەن باتىر, بەرتىن ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ, يۆان شۋحوۆ ءبارى وسى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن.
كوش قۇرامىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىنا تىكەلەي مۇرىندىق بولعان اتاقتى تۇلعا سابىر قاسىموۆ, رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, تاريحشى ومىرزاق وزعانباەۆ, گەنەرال-لەيتەنانت اباي تاسبولاتوۆ, مەملەكەتتىك ەلتاڭبانىڭ اۆتورى جانداربەك مالىبەك ۇلى, فيلولوگ عالىم سەرىك نەگيموۆ, كومپوزيتور جولامەن تۇرسىنباەۆ, الاشتانۋشى اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى بۇركىتباي اياعان, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن ءابىل, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ, «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان-حان اققۇل ۇلى سياقتى ەلىمىزگە بەلگىلى قايراتكەرلەر بولدى.
كوش الدىمەن بارلىباەۆتار اۋلەتىنە ارنالىپ تۇرعىزىلعان اسەم كەسەنەنىڭ اشىلۋىنا قاتىستى. ول بارلىبايدان تاراعان تابەي, الجىعان, يتەمىر, كوكەن, ءتاشتيت, التيلەرگە ارنالىپ سالىنعان. بۇلاردىڭ ءبارى دە كەزىندە ەلدىڭ ۇيىتقىسى, ات بايلار قازىعى بولعان, پاتشا وكىمەتىنىڭ قىزمەتىندە جۇرسە دە ونىڭ زاڭدارى مەن تارتىپتەرىن پايدالانىپ, حالىقتىڭ جوق-جىتىگىن قورعاۋعا تىرىسقان.
كەسەنەنى اشۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەسكەندىر ەلەۋسىزوۆ بۇل ءىستى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ كوميسسياسىنىڭ ناقتى ءبىر شاراسى دەپ تانۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. مارقۇمداردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, كەسەنە اشىلعان سوڭ سالقار كوش 3-4 شاقىرىم جەردەگى الاش فورۋمى وتكەن ءالتي قاجىنىڭ «بيبالاي» قىستاۋىنا سوقتى.
«الاش فورۋمىنا» ارنالعان ستەللا ازىرگە قوراشتاۋ. ونى كاسىپكەر ن.بارلىباەۆ ءوز قاراجاتىنا تۇرعىزعان. ستەللانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە «قاھارماندار» قورىنىڭ توراعاسى سابىر قاسىموۆ پەن گەنەرال-لەيتەنانت ا.تاسبولاتوۆتىڭ بۇل نىسانعا بيلىك تاراپىنان نازار اۋدارىلىپ, كورنەكتى مەموريالدىق كەشەن سالىنىپ جانە وسى جەردىڭ اسەم تابيعاتىنىڭ اياسىنا ەتنو-اۋىل تۇرعىزىلسا دەگەن تىلەكتەرىن قالىڭ كوپشىلىك قۋانا قوشتاپ, قول سوقتى.
وسىدان ءارى قوناقتار «سولتۇستىك قازاقستان جانە الاش» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋ ءۇشىن اۋدان ورتالىعىنا اتتاندى.
عىلىمي كونفەرەنتسيانى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عاني نىعىمەتوۆ اشىپ, «ەلىمىزدىڭ بەلگىلى تاريحشىلارى, الاشتانۋشىلار قاتىسقان بۇل شارا ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ ويانۋىنا وڭ اسەر ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن», دەدى ءوزىنىڭ كىرىسپە سوزىندە. ودان ءارى وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى وقىلدى. بايانداماشىلار اراسىنان العاشقى ءسوز زاڭگەر سابىر قاسىموۆقا بەرىلدى. ءوزىنىڭ بايانداماسىندا ول كوزقاراستارى كەڭ, رۋحاني جانە ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتتەرى مىقتى بولعان الاش قايراتكەرلەرى حالىقتى ساياسي, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق جانە ازاماتتىق تۇرعىدا قورعاۋدىڭ جالعىز جولى – ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ ەكەندىگىنە كوز جەتكىزگەندەرىن ايتتى.
ءوزىنىڭ «الاش مۇراتى جانە تاۋەلسىز قازاقستان: قۇندىلىقتار ساباقتاستىعى» اتتى بايانداماسىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى الاش مۇراسىن ارداقتاۋ باعىتىندا ەلدە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە ەل ۇكىمەتىنىڭ 2008 جىلى 26 ماۋسىمدا «الاش قوزعالىسى تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلداعانىن ەسكە الدى. «بۇل – تاريح الدىنداعى قارىز بەن پارىزدى انىقتاعان الاشتىڭ 90 جىلدىعىنداعى ايرىقشا قۇجات», دەدى ول. ودان ءارى عالىم الاش قوزعالىسىن زەرتتەۋ مەن جاڭعىرتۋ باعىتىندا اتقارىلعان شارالارعا شولۋ جاساپ, «ەلوردادا ءاربىر جوعارى, ورتا-ارناۋلى وقۋ ورنى جانە مەكتەپ ءبىر-ءبىر الاش تۇلعاسىن ۇلىقتاسىن!» دەگەن باستاماسىنىڭ ءتيىستى ناتيجە بەرگەنىن, كەرەكۋدە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ 20 تومدىق مۇراسى شىققانىن, باتىس پەن شىعىس قازاقستاندا, نۇر-سۇلتان مەن الماتىدا الاشتانۋ مەن الاشتى ناسيحاتتاۋعا بايلانىستى ەلدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي جيىندار بولعانىن, سەمەيدە ءاليحان بوكەيحانعا, استانادا ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلىنا ەسكەرتكىشتەر قويىلعانىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە سەمەيدەگى قازاق گۋمانيتارلىق يننوۆاتسيالىق-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە ءا.بوكەيحان اتى بەرىلگەنى ايتىلدى. سونىمەن قاتار وتاندىق باسپاسوزدە الاش تاريحى مەن تاعىلىمىنا قاتىستى مىڭداعان ماقالا, سۇحبات جاريالانعانى, جيناقتار مەن مونوگرافيالار ازىرلەنگەنى ايتىلا كەلىپ, ولاردىڭ قاتارىندا سەمەي مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتى دايارلاعان «شاكارىم», پاۆلودار مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ازىرلەگەن ء«ماشھۇر ءجۇسىپ», «سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى», استاناداعى «رۋحانيات» ورتالىعى مەن «الاش» ينستيتۋتى بىرىگىپ جازعان «الاش قوزعالىسى» جانە پروفەسسور عاريفوللا انەس قۇراستىرعان «الاش» ەنتسيكلوپەديالارى بارى جەتكىزىلدى. «استاناداعى «الاش» ينستيتۋتى مەن ء«تىل-قازىنا» ورتالىعىندا «احمەت بايتۇرسىن ۇلى», ء«اليحان بوكەيحان» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەديالارى دايارلاندى. سۇلتان-حان ءجۇسىپتىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىسى ارقاسىندا ءا.بوكەيحاننىڭ 15 تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىق كوردى», دەدى ول. سونىمەن قاتار شەشەن ەلوردادا, الماتىدا, پاۆلوداردا, سەمەيدە «الاشتانۋ» ورتالىقتارى اشىلعانىن ايتا كەلىپ, سونداي ءبىر ورتالىق قىزىلجار قالاسىندا دا اشىلعانىن قالايتىنىن جەتكىزدى.
ءسوز كەزەگى وزىنە بەرىلگەندە «الاش» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان-حان اققۇل ۇلى تۇركىستان اۆتونومياسى وكىمەتىنىڭ توراعاسى مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ پەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇستافا شوقاي الاش پارتياسىنىڭ مۇشەسى بولعانىن, ەندەشە ەكى اۆتونوميانىڭ دا تۇپكى ماقساتى ءبىر ەكەنىن جانە ولاردىڭ ءوزارا ساباقتاستىعى بار ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىستى.
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى زارقىن تايشىبايدىڭ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سەرىك نەگيموۆتىڭ, تاريحشى بۇركىتباي اياعاننىڭ, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆتىڭ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن ءابىلدىڭ, كونفەرەنتسياعا زۋم ارقىلى قاتىسقان اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆتىڭ جانە ت.ب. باياندامالارىندا الاش قوزعالىسى مەن قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىڭ ازاتتىعى مەن بوستاندىعى جولىنداعى كۇرەسىنىڭ جاڭا دەرەكتەرى مەن قىرلارى ايتىلدى.
وسى كونفەرەنتسيادا ءىس-شارانىڭ دەمەۋشىسى بولىپ وتىرعان ناعاشىباي بارلىباەۆ جامبىل اۋدانىنان شىققان سقۋ-دىڭ 3 كۋرسىندا وقيتىن د.ىبىراەۆا دەگەن جەتىم قىزعا ايىنا 60 مىڭ تەڭگەلىك شاكىرتاقى تاعايىندايتىنى بەلگىلى بولدى. سونىمەن بىرگە بارلىباي ۇرپاقتارىنىڭ اتىنان پرەسنوۆ پەن جەكەكول اۋىلدارىنىڭ مەشىتتەرىنە 100 مىڭ تەڭگەدەن ساداقا بەرىلدى. ءسويتىپ, رۋحاني قۇندىلىق ماتەريالدىق يگىلىكتەرگە جالعاسىپ جاتتى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارار قابىلدانىپ, وندا وزگە ماسەلەلەرمەن قاتار قىزىلجاردا الاش ورتالىعىن اشۋ, ءالتي قىستاۋىندا مەموريالدىق كەشەن مەن ەتنواۋىل تۇرعىزۋ ماسەلەسى جازىلدى.