اقش-تىڭ فينيكس قالاسىندا وتكەن Regeneron ISEF 2026 دۇنيەجۇزىلىك عىلىمي-ينجەنەرلىك كورمەسىندە قازاقستان اتىنان جەتى وقۋشى بەس عىلىمي جوبانى ۇسىنىپ, ەل نامىسىن قورعادى. الەمنىڭ 60-تان استام ەلىنەن 1700-گە جۋىق جاس زەرتتەۋشى قاتىسقان بايقاۋدا تاراز قالاسىنداعى زياتكەرلىك مەكتەبىنىڭ 11-سىنىپ وقۋشىسى ارنۇر ارتىقباي ساۋد ارابياسىنىڭ كورول فاحد اتىنداعى مۇناي جانە پايدالى قازبالار ۋنيۆەرسيتەتىنە (KFUPM) ءبىلىم بەرۋ گرانتىن يەلەندى. جاساندى ينتەلەكت ارقىلى قاتەرلى ىسىكتى انىقتاۋعا ارنالعان جوبا دايىنداپ شىعارعان جاس دارىن جۇيەنىڭ ەرەكشەلىگىن ايتىپ بەردى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
– جاساندى ينتەلەكت جوبالارىنا قىزىعۋشىلىعىڭىز قالاي باستالدى؟
– نەگىزى بۇل باعىتپەن اينالىسىپ جۇرگەنىمە ەكى-ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بۇعان دەيىن جاساندى ينتەللەكتىنى ءارتۇرلى جوبالاردا قولدانعانىممەن, ونىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىنە جانە ماشينالىق وقىتۋ تەحنولوگيالارىنىڭ نەگىزدەرىنە سونشالىقتى تەرەڭ ۇڭىلە قويماعان ەدىم. بيىل وسى باعىتتاعى ءبىلىمىمدى كەڭەيتىپ, تاقىرىپتى جان-جاقتى زەرتتەۋگە شەشىم قابىلدادىم. سونىمەن قاتار ولاردىڭ بىرقاتارىن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن ءتيىمدى شەشۋگە بولاتىنىنا كوزىم جەتتى. سول سەبەپتى ءوز جوبامدى ءدال وسى باعىتتا جۇزەگە اسىرۋدى تاڭدادىم.
– مەديتسينا سالاسىنا جي تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ارنايى سالالىق ءبىلىمدى, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. بۇل تاقىرىپتى تاڭداۋىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– قازىر كوپتەگەن ەلدە بۇرىن تولىق زەرتتەلمەگەن نەمەسە وتە سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋ تۇرلەرى انىقتالىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايلاردا دياگنوز قويۋ پروتسەسىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن قولدانۋعا بولادى. الايدا قولدانىستاعى كوپتەگەن مودەلدىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇلكەن كولەمدەگى دەرەكتەر قاجەت. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋلار بويىنشا مۇنداي دەرەكتەردى جيناۋ قيىن, ال ولاردىڭ قۇنى وتە جوعارى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوپتەگەن ەل مەن مەديتسينالىق ۇيىمداردىڭ بۇل اقپاراتقا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى.
تارازدىق وقۋشى قاتەرلى ىسىكتى انىقتايتىن عىلىمي جوباسىمەن الەمدىك كورمەدە توپ جاردى
– جۇيە قاتەرلى ىسىكتى قالاي انىقتايدى؟
– ادەتتە مۇنداي مودەلدەردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن وتە ۇلكەن كولەمدەگى دەرەكتەر قاجەت, ال جەتكىلىكتى اقپارات بولماعان جاعدايدا ولاردىڭ دالدىگى تومەندەۋى مۇمكىن. ال مەن ازىرلەگەن الگوريتم نەبارى بەس-ون سۋرەتتى پايدالانا وتىرىپ-اق جوعارى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار مودەل تەك مەديتسينالىق كەسكىندەردى تالداۋمەن شەكتەلمەيدى. ول سۋرەتتەردىڭ مازمۇنىن تەرەڭىرەك سارالاپ, قوسىمشا زاڭدىلىقتاردى انىقتاۋ ارقىلى اناعۇرلىم ءدال ءارى ساپالى قورىتىندىلار جاساۋعا قابىلەتتى. بۇل تەحنولوگيانى جەرگىلىكتى كلينيكالار مەن مەديتسينالىق ورتالىقتارعا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بار. سونىڭ ارقاسىندا مەديتسينالىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگى ارتىپ, دياگنوز قويۋ ساپاسى جاقسارادى جانە شالعاي وڭىرلەردەگى پاتسيەنتتەرگە دە ساپالى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە جاعداي جاسالادى.
– جوباڭىزدى جاساۋ كەزىندە قانداي باعدارلامالار مەن ادىستەر قولدانىلدى؟
– نەگىزىنەن جوباعا كەڭىنەن قولدانىلاتىن ستاندارتتى باعدارلامالىق قۇرالدار پايدالانىلدى. الايدا جۇيەنىڭ نەگىزگى قۇندىلىعى بەلگىلى ءبىر باعدارلامانىڭ وزىندە ەمەس, ونىڭ ماتەماتيكالىق مودەلىندە جانە ازىرلەنگەن الگوريتمىندە جاتىر. بۇل شەشىم كوبىنە ماتەماتيكالىق فورمۋلالار مەن تەوريالىق ادىستەرگە سۇيەنىپ جاسالدى. سوندىقتان ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى ءبىر باعدارلامامەن شەكتەلۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى بۇل سايت نەمەسە ءموبيلدى قوسىمشا ەمەس, عىلىمي تۇرعىدا ۇسىنىلعان ءادىس. ونى كەز كەلگەن باعدارلامالاۋ ءتىلى نەمەسە پلاتفورما ارقىلى ىسكە اسىرۋعا بولادى.
ورالدىق وقۋشىلار قانت ديابەتىنىڭ مولشەرىن تەكسەرەتىن قۇرىلعى ويلاپ تاپتى
– عىلىممەن اينالىسقىسى كەلەتىن وقۋشىلارعا قانداي كەڭەس بەرەر ەدىڭىز؟
– شىنىمدى ايتسام, حالىقارالىق جارىسقا قاتىسقان كەزدە جەڭىسكە جەتەمىن دەگەن ۇلكەن سەنىم بولعان جوق. سەبەبى بايقاۋعا الەمنىڭ 60-تان استام ەلىنەن جانە اقش-تىڭ ءاربىر شتاتىنان ىرىكتەۋدەن وتكەن ەڭ ۇزدىك قاتىسۋشىلار جينالدى. ولاردىڭ قاتارىندا قىتاي, اقش سەكىلدى عىلىم مەن تەحنولوگياسى دامىعان ەلدەردىڭ وكىلدەرى بولدى. ونداي مىقتى قارسىلاستارمەن باسەكەگە ءتۇسۋ ەشقاشان وڭاي بولمايدى, سەبەبى ولاردىڭ اكەلگەن عىلىمي جوبالارى وتە جوعارى, كاسىبي دەڭگەيدە دايىندالعان. سول سەبەپتى مەن كەز كەلگەن ناتيجەنى قابىلداۋعا ىشتەي دايىن بولدىم. الايدا جەڭىمپاز اتانعان ساتتەگى سەزىم ەرەكشە بولدى. بۇل ماراپات كەز كەلگەن قاتىسۋشىعا بەرىلە بەرمەيدى, تەك ساناۋلى عانا جوبالار مەن قاتىسۋشىلارعا تابىستالادى. سوندىقتان ەڭبەگىمنىڭ جوعارى باعالانعانىن كورىپ, قاتتى قۋاندىم جانە بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن موتيۆاتسيا بولدى. سول سەبەپتى ءوزىم سەكىلدى عىلىمي جاڭالىق جاساۋعا ۇمتىلعان جاستارعا ارمان-ماقساتىنان قايتپاي, العا ۇمتىلۋعا كەڭەس بەرەمىن.
– ساۋد ارابياسىنداعى KFUPM ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گرانتىن ۇتىپ الدىڭىز. ەندىگى جوسپار قانداي؟
– بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسۋ مۇمكىندىگى – مەن ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. دەگەنمەن مەنىڭ الدىمدا ءالى ون ەكىنشى سىنىپ بار, سوندىقتان وسى ۋاقىت ىشىندە پورتفوليومدى ودان ءارى كۇشەيتىپ, جەتىستىكتەرىمدى ارتتىرۋعا جۇمىس ىستەيمىن. سونىمەن قاتار الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە قۇجات تاپسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. سوعان قاراماستان, بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءوزى دە وتە مىقتى ءارى بەدەلدى وقۋ ورنى بولعاندىقتان, ونى دا جاقسى مۇمكىندىك دەپ سانايمىن.
ءوزىم بۇرىننان كاسىپكەر رەتىندە تانىلعىم كەلەدى. الايدا كەز كەلگەن كاسىپتى باستاۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا قاجەت, ال ينۆەستورلار قاراجاتىن كەز كەلگەن ادامعا بەرە بەرمەيدى. سوندىقتان الدىمەن ءبىلىم الىپ, عىلىمي ورتادا تاجىريبە جيناقتاۋ ماڭىزدى. وسىدان كەيىن ءوز ستارتابىمدى ىسكە قوسىپ, جەكە كاسىبىمدى دامىتۋعا كىرىسەمىن. قازىرگى باستى ماقساتىم – ءوزىمدى دامىتۋ, ال ۇزاق مەرزىمدى ارمانىم – تابىستى كاسىپكەر اتانۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!