جۇمىس كابينەتىمىزدىڭ ءبىر قابىرعاسىن تۇتاس الىپ اباي مەن شاكارىمنىڭ, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ, سول رەتتە, ارينە, اۋەزوۆتىڭ دە پورترەتى ءىلىنىپ تۇر. سول پورترەتتەردەن ازاماتتار, اردا تۋعان پەرزەنتتەر عانا ەمەس, ءداۋىر قاراپ تۇرعانداي, تاۋ مەن دالا, تاريح پەن تاعدىر, زامانا مەن عاسىرلار, اتامىز قازاق كوز سالىپ تۇرعانداي الاساپىران ءبىر كۇيگە دۋشار ەتەرى دە بار.
اپىراي دەيمىن, سۋرەت دەگەن – ادام ءومىرى اققان جۇلدىز ىسپەتتى بولسا, سونىڭ ءبىر مەزەتكە عانا توقتاپ قالعان ساتىندەي ەكەن-اۋ. سول سۋرەتتىڭ تۇسىرىلگەن ۋاقىتى قاي تۇس ەكەن, قانداي كوڭىل كۇيمەن كەلىپ, قانداي وي كەشىپ, سەزىم بۋىپ, قانداي جاعدايدا ءتۇستى ەكەن. البەتتە, بۇل پورترەتتەردىڭ دەنى زامانىمىزدىڭ سۋرەتشىلەرىنىڭ قيالى, دەي تۇرساق تا ولار دا قايسىبىر ناقتى فوتوگرافيالىق سۋرەتكە سۇيەندى ەمەس پە. قازاق ادەبيەتى الىپتارىنىڭ قيلى تاعدىرىنىڭ قاي ءساتى تاڭبالانىپ قالدى ەكەن بۇل سۋرەتتە؟!.
مىسالى, مۇحتار ومارحان ۇلى وسى ءبىر سۋرەتكە تۇسەر الدىندا قايدان كەلدى, قاي مەزگىل, قاي ساعات ەدى, قانداي حالدە ەدى جازۋشى؟ ونى زەرتتەپ تابۋعا دا بولادى, بىراق اڭگىمەمىز ول جايلى ەمەس, كەيىنگى بۋىنعا كەنەپكە جاعىلعان بوياۋداي سىڭگەن, مىنەز بولىپ جۇعىپ, ءداستۇر بولىپ قالىپتاسقان اۋەزوۆتىڭ عادەتتەرى, ءسوز مىسالى, سويلەۋ مانەرى, ارقيلى سيتۋاتسيادا ءوزىن ۇستاۋى, ءجيى قايتالاعان سوزدەرى, ءجيى جاساعان قىلىقتارى جايىندا.
فوتوگراف «مۇحتار ومارحان ۇلى, ءبىر قىرىنداپ وتىراسىز با؟» دەگەندە, كلاسسيك ادەتىنشە ء«پالى» دەپ قالدى ما ەكەن؟ اۋەزوۆتىڭ ەڭ ءجيى قولداناتىن ءسوزى دە وسى ء«پالى» بولعان ەكەن, كوڭىل كۇي وداعايى.
ء«پالى, ءبالى» ءسوزىنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا جاتقانىن كىم ءبىلسىن, پارسى ءتىلدى حالىقتار ء«يا» دەگەندى اۋىزەكى تىلدە «بالە» دەپ قولدانۋشى ەدى, سودان با ەكەن. ءبىزدىڭ قولدانىسىمىزدا قۇپتاۋدى, قولداۋدى, قولپاشتاۋدى, تاڭدانۋدى دا ءبىلدىرىپ جاتاتىن وسى وداعاي ءسوزدى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دە الۋان ماندە, الۋان كوڭىل كۇيدە ايتقانىن اڭعارامىز.
راحىمجان وتارباەۆ ءبىر ەسسەسىندە «ماناس» جىرىنىڭ اقتالۋى جايلى ءسۇيىنشى حاباردى ەستىگەن اۋەزوۆتىڭ كوڭىل كۇيىن «تاڭ تورعايى شىرىلداعاندا بارىپ ساياقباي تىزگىن تارتتى. مۇحاڭ تەرەڭ وي قۇشاعىنان سوندا عانا بوسانعانداي سەلت ەتىپ, كوزى جاساۋراپ, مۇرنىن ادەتتەگىدەي ساۋمالاپ: ء«پالى, ءپالى!» – دەي بەردى…» دەپ بەرەدى. مۇندا مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ ء«پالى» ءسوزىن رازىلىقپەن, شۇكىرشىلىكپەن, ناساتتانۋمەن ايتقانىن سەزىنەمىز. ال ساكەن يماناسوۆ تاحاۋي احتانوۆتان ەستىگەن ەستەلىگىندە: «مۇقاڭنىڭ ءارتۇرلى سىنعا ۇشىراپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. «اباي جولىنىڭ» كەزەكتى ءبىر تالقىلاۋىندا بايانداما جاساۋ ماعان تاپسىرىلدى. العاشقى بەس-التى بەتتە مۇقاڭا دەگەن ماحابباتىمدى ءۇيىپ-توگە ماقتاپ كەلدىم دە, ەندى... وسىدان ارعىسىن اكادەميك احمەت جۇبانوۆتان ەستىدىم, – دەيتىن تاقاڭ. – مەن ماقتاپ تۇرعاندا مۇقاڭ قاسىندا وتىرعان احاڭا سىبىرلاپ: «وسى ءبىر اسا ءبىلىمدى, تالانتتى جىگىت. وقىعانى دا, توقىعانى دا كوپ مۇنداي جىگىتتى بىلە ءجۇرۋ تەرىس بولمايدى!» دەپ سىبىرلاپ وتىرىپتى دا, مەن: «بىراق روماننىڭ مىناداي-مىناداي كەمشىلىگى دە (ماعان سولاي تاپسىرىلعان عوي) بار», – دەي باستاعاندا: ء«پالى, مىناۋ دا كوپ پىسىقتىڭ ءبىرى بولىپ شىقتى عوي!» دەپ, ءوڭى كۇرەڭىتكەن قالپى احاڭنان موينىن بۇرىپ اكەتىپتى», دەيدى. بۇل ەستەلىكتەن اۋەزوۆتىڭ ء«پالىنى» نارازى پەيىلمەن, نازالانىپ قولدانعانىن ءتۇسىنۋ دە قيىن ەمەس.
كەڭ اۋەزوۆ, كەن اۋەزوۆ مۇنداي سيپاتتاعى سۇرلىگۋلەردىڭ سىرىن ارىدەن تانيدى عوي, سوندىقتان ءىنىسى تاحاۋي احتانوۆتان سول ءۇشىن تەرىس اينالىپ تا كەتپەگەن. اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ء««پالى, بولام, بولماعاندا شە; ادەبيەتكە, سىنعا ارالاسىپ جۇرگەن بىرقاتار جاس جىگىتتەر – اناۋ توكەن, اناۋ تاحاۋي, اناۋ زەينوللا ء(بارى دە سىننان باستاعان عوي) – ءبارىڭ دە كانديدات بولۋلارىڭ كەرەك, عىلىمعا ارالاسۋ كەرەك», دەپ زور ىلتيپاتپەن قارسى العانى ەسىمدە», دەپ ەسكە الادى. وسى تۇستاعى ء«پالى» قولداۋدىڭ, قورعاۋدىڭ, تىلەۋقورلىقتىڭ كۇيىن ءبىلدىرىپ تە تۇر.
سەرىك قيراباەۆ وسى ەستەلىگىن ءارى قاراي جالعاستىرا وتىرىپ, ء«بىر جولى عابيدەننىڭ ۇيىندە دامدەس بولعانىم بار. وندا دا مۇقاڭ كوڭىلدى اڭگىمەمەن جۇرت نازارىن اۋدارىپ وتىردى, ءۇزىلىس كەزىندە عابيت پەن عابيدەن كارتا ويناۋعا وتىرعاندا مۇقاڭنىڭ رەنجىپ: ء«پالى, بۇلار سويتەدى ەندى... ونبەس ىسكە جاندارى قۇمار. مادەنيەتتى ورتادا ادەبيەت, ونەر جايىندا اڭگىمەلەر ايتىپ, اقىندارى بولسا, ولەڭ وقىپ وتىرماس پا!» دەگەنىن ەستىگەم», دەگەن ءبىر ۋاقيعانى سۋرەتتەيدى. مۇنداعى قولدانىستان قۇبىلمالى كوڭىل كۇيدەن شىققان قىجىرتپا ءسوزدى ەمەس, قوڭىرجاي ساتتەگى قويۋ اڭگىمەگە ويىندى قوڭىلتاقسىپ تۇرعانىن تۇيسىنەمىز. ەستەلىكتەر ارقىلى اۋەزوۆتىڭ پورترەتىن جاساي وتىرىپ قيراباەۆ «ورىسشا جاقسى بىلەسىز, نەگە ورىسشا جازبايسىز؟» دەگەن سۇراققا: ءپالى, ورىسشا جازۋ ءۇشىن ورىسشا ءتىل ءبىلۋ جەتكىلىكسىز. ورىسشا ءتۇس كورۋ كەرەك. مەن ىلعي ءتۇستى قازاقشا كورەمىن», دەپ جاۋاپ بەرگەن», دەگەندى قوسادى. قازاقشا ءتۇس كورەتىن اۋەزوۆتىڭ ءوز ويىنا وسى ءسوز ارقىلى ۇستەمە ءمان جۇكتەپ تۇرعانىن تاني تۇسەمىز.
مۇحتار اۋەزوۆ جايلى ەستەلىك اڭگىمەلەردى ەستىگەندە, وقىعاندا كوز الدىمىزعا جازۋشىنىڭ بەينەسى مەن ارەكەتىن الىپ كەلەتىن تاعى ءبىر ادەتى بار. ول – مۇرنىن ساۋمالاۋ. اۋەزوۆ بۇل ادەتىن دە ءارالۋان كوڭىل كۇيدە ەرىكسىز جاسايدى ەكەن. ماسەلەن, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ جوعارىداعى ەستەلىگىندە «ونىمەن ەركىن, قىسىلماي اڭگىمەلەسۋگە بولاتىن ەدى. ول كىم بولسا دا وزىمەن تەڭ ساناپ, تەڭ سويلەسەتىن. تەك قىتىعىنا ءتيىپ الماساڭ بولعانى. قىتىعىنا تيسە, مۇرنىن جۇلقىپ, اشۋلانىپ, قاپ-قارا بولىپ تۇنەرىپ كەتەتىن, كەيدە قاتتى سوزدەر ايتىپ تاستاۋعا دا باراتىن. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ايتىس-تارتىستارىندا ونىڭ مۇنداي مىنەزىن دە كوردىك», دەيدى. ال وتارباەۆ جوعارىداعى ەسسەسىندە «كوزى جاساۋراپ, مۇرنىن ادەتتەگىدەي ساۋمالاپ: ء«پالى, ءپالى!», دەي بەردى», دەپ كەلتىرەدى. تاعى ءبىر ەستەلىكتەن مىناداي جولداردى وقيمىز: «بايقاسا, جاس سىنشى سىڭارەزۋلەپ بارادى, وراعىتىپ شاۋىپ قالامگەرگە ءبىراز سىن ايتىپ تاستايدى. سوندا مۇحاڭ ءوزىنىڭ ويلانعاندا ىستەيتىن ادەتىنە سالىپ, مۇرنىن ساۋمالاپ تۇرىپ قالعان ەكەن».
وسى ءبىر ءۇش جاعدايداعى قىلىعىن سالىستىرعاندا, جازۋشىنىڭ مۇرنىن ساۋمالايتىن ادەتى دە ءارتۇرلى كوڭىل كۇيدە قايتالاناتىنىن اڭعارامىز.
جالپى, مۇحتار اۋەزوۆ جايىندا جازىلعان ەستەلىكتەردى جۇك قىلىپ جيسا, ەل كوشە الماستاي ەكەن. وزبەك عالىمى, جازۋشى يززات اتاحان ۇلى سۇلتانوۆ ماسكەۋدە اۋەزوۆتىڭ ءوزىن ساياسي ايىپتان قۇتقارىپ قالعانىن ايتا كەلە, «مۇحتار ومارحان ۇلى قاشانعى ادەتىنشە اسىقپايدى. ەلدىڭ ەڭ سوڭىنان سويلەيدى» (قوڭىرباي قازاقتىڭ جازۋىنشا) دەگەندى كەلتىرەدى. اۋەلدە ادەت قانا بولىپ كورىنەتىن دۇنيەنىڭ اسىلىندا مىنەز بولاتىنى, سول مىنەزدەن كىسىنىڭ بولمىسى كورىنەتىنى انىق قوي. وسى ادەتىنەن اۋەزوۆتىڭ تۇتاس ءبىر قىرى اشىلىپ تۇر. وندا سالماقتىلىق تا, سابىر دا, تاباندىلىق تا, تۇراقتىلىق تا بار.
سەرىك قيراباەۆ جازۋشىنىڭ كۇن رەجىمىنە قاتىستى: «مۇقاڭ ەرتە تۇرىپ, 7 مەن 8-ءدىڭ اراسىندا دالادا قىدىراتىن دا, جاس عالىمداردى, اسپيرانتتارىن ساعات سەگىزدەن توعىزعا دەيىن قابىلدايتىن. توعىزدا تاڭەرتەڭگى اسىن ءىشىپ, جۇمىسىنا وتىراتىن. ەسىكتى ءوزى اشاتىن. «ەشكىمدى دە جۇمسامايمىن. ويتكەنى قوناق ماعان كەلەدى عوي» دەيتىن», دەيدى. مۇنداي ادەتتەر بىردەن پايدا بولمايدى عوي, جىلدار بويى قالىپتاسادى, ءومىر جۇيەسىنىڭ وزگەرمەس ءبىر بولشەگىنە اينالادى. قيراباەۆتىڭ ەستەلىگى دە جازۋشىنىڭ كىسى جۇمساۋعا بەيىلسىزدىگىن قۋاتتاي تۇسەدى: ء«وزىن سىيلاي بىلگەنگە قۇشاعى كەڭ, مەيىرىمى مول ەدى. ۇيىنە بارعاندا, ەسىگىن قينالماي اشىپ, «بارەكەلدى, جاقسى كەلدىڭ» دەپ قارسى الاتىن».
ادەبيەتشى ەرمەك قانىكەي ۇلىنىڭ ابايدىڭ شوبەرەسى يششاعى جاعىپارقىزىنان جازىپ العان سۇحباتىن سارالاي وتىرىپ, ۇلى جازۋشىنىڭ بىرقانشا مىنەزىن, ادەتىن, قىلىعىن كەزىكتىرەمىز. ماسەلەن, «مۇحتار ومارحان ۇلى تەمەكىنى كوپ تارتاتىن. كابينەتى تاڭەرتەڭ ءتۇتىن بولىپ تۇراتىن. اسىرەسە جازۋ جازعان كەزدە كوپ تارتادى. «كازبەك» دەگەن تەمەكى». سول ەستەلىكتە اۋەزوۆتىڭ كلاسسيك زامانداستارىمەن بيليارد وينايتىنى (ۇيىندە بيليارد ۇستەلى بولعان), ءيتتى جاقسى كورەتىنى, ءۇش كولىك مىنگەنى, تاعىسىن-تاعى تالاي حوببيلەرى جايلى ايتىلادى. سونىڭ ءبىرى – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اڭشىلىققا قۇمارتۋى. مۇنى ەرەكشەلەپ الىپ وتىرعانىمىز, اۋەزوۆتىڭ عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ايتۋىنشا «سۇرمەرگەن» بولا تۇرىپ, ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭعا ادەيى وق تيگىزبەيتىنى نازارىمىزدى اۋدارتتى. اڭعا شىعىپ, «قويان تۋرا الدىمنان جۇگىرىپ ءوتسىن, سوندا اتامىن عوي» دەپ سەرىكتەرىن كۇيدىرەتىنى, قالىڭ ۇشقان ۇيرەككە قاڭعىعان وعى دا تيمەي, مۇسىرەپوۆتىڭ «مىنا شلياپانىڭ استىندا اۋەزوۆ وتىرعانىن اقىماق ۇيرەكتەر قايدان ءبىلسىن» دەپ قاعىتاتىنى, ءبارى-ءبارى مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ تابيعاتىن, جان دۇنيەسىن, شىنايى بەينەسىن اشا تۇسەدى.