تۇركى كەڭەسىنە مۇشە جانە باقىلاۋشى مەملەكەتتەردىڭ جۋرناليستەرىمەن بىرگە جۋىردا ازەربايجانعا ساپارلاپ, قاراباق پەن وتىز جىلعا جۋىق ارميان اسكەرىنىڭ باقىلاۋىندا بولعان وزگە دە ايماقتاردىڭ قازىرگى احۋالىنا كۋا بولىپ قايتتىق.
تۇركيا, قازاقستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان, ماجارستان, سونىمەن قاتار سەربيا, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا, سولتۇستىك ماكەدونيا ەلدەرىنەن كەلگەن باق سالاسىنىڭ 20-دان استام قىزمەتكەرى ءۇش كۇنگە سوزىلعان ساپار بارىسىندا ازەربايجاننىڭ فيزۋلي, ءجابرايىل, اگدام اۋداندارىندا جانە شۋشا, گانجا قالالارىندا بولىپ, اۋماقتاردا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىسپەن جانە ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ جوسپارىمەن تانىسىپ قايتتى.
شيرەك عاسىر بويى تولىعىمەن نەمەسە جارتىلاي ارمەنيانىڭ باقىلاۋىندا بولعان وڭىرلەردىڭ بۇگىنگى احۋالى جايلى ايتپاس بۇرىن, ءبىر جىل بۇرىنعى وقيعاعا شەگىنسەك. بىلتىر قىركۇيەكتىڭ اياعىندا ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى قاراباق داۋى قايتا شيەلەنىسىپ, قاقتىعىس باستالىپ, ونىڭ سوڭى اسكەري ءىس-قيمىلدارعا ۇلاسقانى ەسىمىزدە. ەكى ەل اراسىنداعى بۇل جانجالدىڭ تامىرى ۋاقىت تۇرعىسىنان نە قۇندىلىقتار جاعىنان بولسىن تەرەڭدە جاتىر. 44 كۇنگە سوزىلعان سوعىس 2020 جىلى قاراشادا توقتاپ, تاراپتار ورتاق كەلىسىمگە كەلگەن-ءدى. ازەربايجان, ارمەنيا مەن رەسەي باسشىلارى قول قويعان قۇجاتقا سايكەس ارميان اسكەرىنىڭ باقىلاۋىندا بولعان ايماقتار قايتارىلىپ, قوس تاراپ وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ۋاعدالاسقان.
شەتەلدىك جۋرناليستەر ساپاردىڭ العاشقى كۇنى ازەربايجاننىڭ فيزۋلي اۋدانىنا اتتاندى. ەل استاناسى باكۋدەن 360 كم قاشىقتىقتا ورنالاسقان اۋداندى مينادان تازارتۋ جۇمىستارى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. العاشقى ايالداما فيزۋلي اۋدانىنىڭ گارگابازارى اۋىلى بولدى. اۋدان دەگەنىمىز – بىزدىڭشە وبلىستى بىلدىرەدى. ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ءباسپاسوز جيىنىندا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ مينادان تازارتۋ جونىندەگى اگەنتتىگىنىڭ (ANAMA) سۋپەرۆايزەرى ناتيگ اسادوۆ فيزۋلي-ءجابرايىل جولىن مينادان تازارتۋ جۇمىستارى كەزەڭ-كەزەڭمەن ءجۇرىپ جاتقانىن باياندادى. ساپەرلەرگە كومەك رەتىندە ارنايى ۇيرەتىلگەن يتتەر دە جۇمىلدىرىلعان.
ء«بىز فيزۋلي اۋدانىنىڭ گارگابازارى اۋىلىندامىز. مۇندا فيزۋليدەن ءجابرايىل اۋدانىنا باراتىن جولدى مينادان تازارتىپ جاتىرمىز. جول ۋچاسكەسىنىڭ ءبىرىنشى بولىگىندەگى (3,4 كم) جۇمىس اياقتالدى. ول جەردە جول سالىنىپ, ءتيىستى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر», دەدى ANAMA وكىلى ناتيگ اسادوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمىستىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى كەزەڭدەرى دە اياقتالىپ قالعان. ودان بولەك جۋرناليستەرگە زالالسىزداندىرىلعان مينالار مەن سناريادتاردىڭ تۇرلەرى تانىستىرىلدى.
اۋداندى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اسكەريلەر تازارتقان اۋماقتا اسفالت توسەلىپ, جول سالۋدان باستالىپ جاتقانى بىردەن بايقالادى. بۇل – جىلدار بويى تىرشىلىكسىز قالعان ەلدى مەكەندەردى جان-جاقتى دامىتىپ, ءومىر سۇرۋگە قولايلى ەتۋگە جانە حالىقتى تەزىرەك قونىستاندىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ باستاپقى بولىگى.
«قاراباقتىڭ اۋە قاقپاسى» دەگەن اتقا يە بولعان, جەتى ايدا بوي كوتەرگەن فيزۋلي حالىقارالىق اۋەجايى دا وسى تازارتىلعان اۋماقتا ورنالاسقان. جاقىندا عانا سىناق رەتىندە العاشقى جولاۋشىلار ۇشاعىن قابىلداعان زاماناۋي اۋەجاي – قاراباقتا سالىنادى دەگەن ءۇش اۋەجايدىڭ ءبىرى. ازەربايجاندىقتار جوبا قاراباقتىڭ قايتا جاندانىپ, تۇرعىندار مەن قوناقتاردىڭ ءجيى كەلەتىن مەكەنىنە اينالۋىنا سەپ بولادى دەگەن سەنىمدە.
توپپەن ءارى قاراي جولعا شىعىپ, ءجابرايىل اۋدانىنا ايالدادىق. مۇندا دا فيزۋليدەگىدەي تىرشىلىكتىڭ بەلگىسى جوق. اۋماقتا اسكەري رەجىم قاتاڭ ساقتالعان. جول ءجابرايىل ارقىلى ازەربايجاننىڭ مادەني استاناسى اتانعان شۋشا قالاسىنا ءتۇستى. فيزۋليداعى حالىقارالىق اۋەجاي بولاشاقتا ءدال وسى شۋشاعا كەلەتىن تۋريستەردى قابىلداۋعا ارنالعان ەكەن. قالاعا مادەني استانا دەگەن اتاق ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ بۇيرىعىمەن بەرىلگەن. ماقسات – قالانىڭ تاريحي كەلبەتىن قالپىنا كەلتىرىپ, بۇرىنعى داڭقىن قايتارۋ جانە ءداستۇرلى مازمۇندى مادەني ءومىردى قايتا جاڭعىرتۋ.
قاراباق جوتاسىنىڭ ەتەگىندە, تەڭىز دەڭگەيىنەن 1368 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان قالاعا جەتۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. جوعارى-تومەن ويىسىپ وتىراتىن جول تاۋدىڭ ۇشار باسىنا كوتەرىلگەندەي اسەر قالدىرادى. شۋشانىڭ وسىعان دەيىن كورگەن مەكەندەردەن وزگە بەينەسى مەن ەرەكشە كورىنىسى بىردەن بايقالادى. قاتىسۋشىلاردى قالاداعى مادەني-تاريحي ورىندارمەن تانىستىرىپ, ءجۇرىپ جاتقان قۇرىلىس جۇمىستارىن كورسەتتى. ەڭ الدىمەن, ازەربايجان مەن تۇركيانىڭ مەملەكەت باسشىلارى شۋشا دەكلاراتسياسىنا قول قويعان ورتالىق الاڭعا بەت الدىق. كەرۋەنساراي, حان سارايى سەكىلدى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى ارالاپ كوردىك. جەرگىلىكتى باق وكىلدەرى قالانىڭ تاريحي ارحيتەكتۋرالىق نىساندارى ساقتالىپ, تۋريستەرگە ارنالعان كورنەكتى ورىندارعا اينالاتىنىن حابارلادى. الاڭنىڭ ورتاسىندا قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتقان عيمارات جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنە بەرىلمەك. وسىلايشا شۋشانىڭ تۋريزم ورتالىعىنا اينالاتىنداي الەۋەتىنە كۋا بولدىق. قاتىسۋشىلار سونداي-اق Yukhari Govhar Agha مەشىتىندە بولىپ, قالانىڭ باي تاريحىنا قانىقتى. مۇندا ازەربايجاننىڭ بىرقاتار كورنەكتى عالىمدارى مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرى دۇنيەگە كەلگەن ەكەن. تاريحي-مادەني بايلىعى مەن تابيعي سۇلۋلىعىنىڭ ارقاسىندا شۋشا ازەربايجاننىڭ سيمۆولى دەسە دە بولادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قالانى «ازەربايجان مادەنيەتىنىڭ, ءان ونەرىنىڭ بەسىگى» دەپ تە اتايدى ەكەن.
شەتەلدىك قوناقتارعا XVIII عاسىردا قاراباق حاندىعىن جاۋلاردان قورعاۋ ماقساتىندا سالىنعان شۋشا بەكىنىسى دە تانىستىرىلدى. تاۋلى ايماقتىڭ تاماشا تابيعاتىنا تامسانعان باق سالاسىنىڭ وكىلدەرى تاڭدانىسىن جاسىرمادى. ايتپاقشى, شۋشا قالاسىنىڭ اتاۋى دا قالانىڭ تازا اۋاسىنا بايلانىستى ەكەن. شۋشا, ياعني قازاقشا اۋانىڭ «شيشاداي» تازا ەكەنىن بىلدىرەتىنىن ەستىدىك.
ازەربايجاننىڭ جاۋھارى – شۋشادان كەيىن ەلدىڭ ەكىنشى ۇلكەن قالاسى – گانجاعا جول تارتتىق. بۇل – قاراباق داۋىنا قاتىسى جوق, الايدا قاقتىعىس ناتيجەسىندە زارداپ شەككەن قالالاردىڭ ءبىرى. تۇركيا, قازاقستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, وزبەكستان, ماجارستان, سونىمەن قاتار سەربيا, بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينا, سولتۇستىك ماكەدونيا ەلدەرىنىڭ باق سالاسىنىڭ وكىلدەرى جارىلىس بولعان كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ بىرىندە بولىپ قايتتى. قايعىلى وقيعا سالدارىنان 20-دان استام بەيبىت تۇرعىن قازا بولعان. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلى قالادا بولعان وزگە دە جارىلىستار تۋرالى بايانداپ بەردى.
ساپاردىڭ سوڭعى كۇنى كەلىسىمگە دەيىن جارتىلاي ارمەنيانىڭ باقىلاۋىندا بولعان اگدام اۋدانىندا ءوتتى. اگدام قالاسىنداعى تاريحي ورىنداردى ارالاپ, ءوڭىردى دامىتۋ تۋرالى جوسپارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ول تۋرالى باق وكىلدەرىنە ازەربايجان پرەزيدەنتىنىڭ اگدام اۋدانىنىڭ وككۋپاتسيادان ازات ەتىلگەن بولىگى, سونىڭ ىشىندە اگدام قالاسىنداعى ارنايى وكىلى ەمين گۋسەينوۆ كەڭىرەك ايتىپ بەردى.
«قالانى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنىڭ قانشالىقتى اۋقىمدى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. اگدام اۋدانى اۋماعىنىڭ ۇشتەن ەكىسى وككۋپاتسيادا بولدى. ءبىز بارلىق جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق ءتيىستى قۇرىلىمدارمەن تىعىز جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سونىمەن قاتار, قالپىنا كەلتىرۋگە بايلانىستى بارلىق ماسەلەلەردى رەتتەيتىن ۇيلەستىرۋ شتابى قۇرىلدى», دەدى ەمين گۋسەينوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, الداعى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اياسىندا ءتۇرلى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن وننان استام جۇمىس توبى قۇرىلعان. پرەزيدەنتتىڭ وڭىردەگى ارنايى وكىلى قالانىڭ زاماناۋي, ەلدەگى ءىرى قالالاردىڭ بىرىنە اينالاتىنىن باسا ايتتى.
ء«بىز قاراباقتى, سونىڭ ىشىندە اگدامدى جۇماققا اينالدىرعىمىز كەلەدى. قالا ەڭ وزىق حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس قالپىنا كەلتىرىلەدى. قالا حالقى ءجۇز مىڭعا جۋىق ادامدى قۇرايدى جانە گەوگرافياسى ەكى ەسەگە جۋىق كەڭەيمەك. اۋماعى 1,5 مىڭ گەكتارعا سوزىلاتىن اگدام ازەربايجانداعى ءتورتىنشى ءىرى ءارى زاماناۋي قالاعا اينالادى», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
اگدام اۋدانى ەلدەگى جىل بويى كۇن كوزى ەڭ كوپ تۇسەتىن اۋداندارىنىڭ ءبىرى ەكەن. سول سەبەپتى ايماقتىڭ كۇن ەنەرگياسىن ءوندىرۋ تۇرعىسىنان ۇلكەن الەۋەتى بارى ايتىلدى. اگدامنىڭ قاراباق ەكونوميكالىق ايماعىنا كىرەتىنى بەلگىلى. ەمين گۋسەينوۆ كەڭەس زامانىندا مۇندا 17-گە جۋىق ءتۇرلى كاسىپورىن جۇمىس ىستەگەنىن ايتا كەلىپ, قالانى قالپىنا كەلتىرىپ قانا قويماي, كەزىندە قاشۋعا ءماجبۇر بولعان حالىقتىڭ قايتا ورالۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن مەملەكەت بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىنىنا سەندىردى.
وسىلايشا, تۇركى كەڭەسىنە مۇشە جانە باقىلاۋشى مەملەكەتتەردىڭ باق وكىلدەرىنە ارنايى ۇيىمداستىرىلعان ۇشكۇندىك ساپاردا قاراباقتىڭ قازىرگى كەلبەتىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, بولاشاعىنا ۇڭىلگەندەي بولدىق.