ۋلى كولگە بولىنگەن قارجى يگەرىلمەي مە؟

ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى بەرگەن اقپاراتقا سۇيەنسەك, رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ دونورى رەتىندە «رەس­پۋب­ليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رە­س­پۋب­ليكالىق ماڭىزى بار قالا­لار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىن­داعى 2017-2019 جىلدارعا ارنال­عان جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرت­تەر­دىڭ كولەمى تۋرالى» قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ 2016 جىلعى 29 قا­را­شاداعى №24-ءVى زاڭىنا ساي­كەس ماڭعىستاۋ وبلىسىنا 2017-2019 جىلدارعا كەلەسىدەي كولەم­دە بيۋدجەتتىك الىپ قويۋلار بەلگى­لەن­گەن, مىسالى 2017 جىلعا – 28 977 170 مىڭ تەڭگە; 2018 جىلعا – 31 316 423 مىڭ تەڭگە; 2019 جىلعا – 35 365 489 مىڭ تەڭگە.

سونىمەن قاتار 2020-2022 جىل­دارعا ماڭعىستاۋ وبلىسىنا رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە «رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەر, رەسپۋب­لي­كالىق ماڭىزى بار قالالار, استانا بيۋدجەتتەرى اراسىنداعى 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان جالپى سيپات­تاعى ترانسفەرتتەردىڭ كولەمى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ 2019 جىلعى 4 جەلتوق­سانداعى №275-ءVى زاڭىنا سايكەس تومەندەگىدەي كولەم­دەردە بيۋدجەتتىك الىپ قويۋلار بەلگى­لەن­گەن 2020 جىلعا – 8 213 586 مىڭ تەڭ­گە; 2021 جىلعا – 13 416 746 مىڭ تەڭ­گە; 2022 جىلعا – 19 493 443 مىڭ تەڭگە.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, «الىپ قويۋلار» جاعىنان ماڭ­عىس­تاۋدى ۇمىت قالدىرماعان رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەت ماڭ­عىستاۋدىڭ قاجەتىنە كەلگەندە نەگە شومىشتەن قاعىپ كەلەدى؟ «الاعان قولىم – بەرەگەن» دەگەن بار, الايدا ماڭعىستاۋ كوپ جاعدايدا «توقالدان تۋعاننىڭ» كەبىن كيىپ ءجۇر. Zertteu.kz ساي­تىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ەڭ كوپ قارجى الاتىن وبلىستار – تۇركىستان (838 ملرد تەڭگە), ال­ماتى (623 ملرد تەڭگە), قوس­تاناي (314,7 ملرد تەڭگە), ال ەڭ از الاتىندار – الماتى قالاسى (142,7 ملرد تەڭگە), نۇر-سۇلتان قالاسى (130,8 ملرد تەڭگە) جانە ماڭعىستاۋ وبلىسى (109 ملرد تەڭ­گە). بەرگەنىنەن العانى كوپ بو­­لىپ كورىنگەنمەن, جەمە-جەم­گە كەل­گەندە جوعارىدان قارجىلان­دىرىلاتىن جوبالاردان باس تارتۋ, قارجى بولىنبەي قالۋ, بولىنگەن قارجىنىڭ كەرى قايتارىلۋى سىندى ارەكەتتەر ءجيى كەزدەسەدى.

ءبىر عانا مىسال جانە ماڭ­عىس­تاۋ­لىقتار ءۇشىن ەڭ ما­ڭىز­­­دى, جاندى جانە جىلدار بويى جىر بولعان ءسۇر تاقى­رىپ – قوشقار اتا ۋلى كولى ما­­سە­­لەسى.

رادياتسيالىق قاۋپى بار بول­­عاندىقتان, ونىڭ ادام دەن­­­ساۋ­لىعىنا توندىرەتىن قاتەرى دا­لەل­­دەن­گەندىكتەن ماڭىزدى بول­ماعاندا قايت­سىن؟! قوشقار اتا كولىنە 2003-2007 جىلدارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلت­تىق يادرولىق ورتالىعى», 2006 جىلى «ەكو­سەرۆيس» جشس عى­لىمي-زەرتتەۋ جانە موني­­­تورينگ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. وسى زەرت­­تەۋلەر ناتيجەسىنە ساي جىلدا جابى­لىپ, تۇمشالاناتىن, زالالسىزداندىرى­لا­تىن بولىپ جاتاتىن ۋلى كولدىڭ ماسە­لەسى جىل سايىن جارتىكەش كۇيىندە قا­لىپ كەلەدى. ىسكە بىلەك سىبانىپ كەلىپ, قۇي­رىعىن بۇلعاڭداتىپ كەتەتىن ۇكىمەت ماڭعىس­تاۋ­لىقتاردىڭ الدىندا ابدەن ۇياتقا قالىپ ءبىتتى. ۇيات ۇيات-اۋ, سەتىنەي تارقاتىلىپ, قاق­سي سارقىلىپ بىتكەن ەلدىڭ قۇزىرلى ورىن­دارعا دەگەن سەنىمىن ايت­ساڭىزشى...

قوشقار اتا ۋلى كولى تاقى­رىبىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتى بەتىندە بىرنەشە رەت ماسەلە كوتەرگەن بولاتىنبىز, «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس». بىراق بىزدىكى ايتۋ, سوندىقتان تاعى ايتۋعا ءماجبۇرمىز. سوڭعى رەت 2021 جىلعى 18 ناۋرىزدا «ۋلى كولدىڭ «جىرى» اياقتالا ما؟» دەپ ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنەن قوش­قار اتا قالدىق قويماسىن قالپىنا كەل­تىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى باستالدى دەگەن جىلىمىق حابارعا اسا قۋانا الماي, كەرىسىنشە سەكەمشىل ءدۇدامال ويمەن, ابدەن قالىپتاسىپ قالعان سەنىمسىز­دىك تۇرعىسىندا ءتىل قاتقان ەدىك. بيىل جىل باسىندا ۇكىمەتتەن قولداۋ تاۋىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 3 جىلعا 15,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان جۇمىسقا سول كەزدە-اق «قولعا الىنعان بيىلعى ء«بىرىنشى كەزەڭ» دە دا­بىرامەن باستالعانىمەن سوڭى ناتيجەسىز بۇرىنعى باستا­ما­لار­دىڭ, «كەزەڭدەردىڭ» قاتارىن تولىقتىرىپ تۇرىپ الماسا دەپ تىلەيمىز» دەپ اياقتاپپىز ماقا­لانى. اۋليەلىگىمىز جوق, ايتسە دە كۇ­دىك-كۇمانىمىز ءدال كەلدى. وتكەن جىلى ۋلى كولدى زالالسىزداندىرۋ جۇمىسى قايتا قولعا الىنىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 100 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجات ءبولىنىپ, مەردىگەر ۇيىم­مەن 15,5 ملرد تەڭگەگە كەلىسىم­شارت جا­سالىپ, بيىل ناۋرىز ايىندا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن رەكۋل­تيۆاتسيالاۋ جۇمىستارىن باستاعان مەردىگەر بۇگىنگە دە­يىن 100 گا اۋماقتى 300 000 تەكشە مەتر تو­پىراقپەن كومگەن ەكەن. الاي­دا, «جوبانىڭ مەملەكەتتىك ساراپتاما قورىتىندىسى قايتا قاراۋعا ۇسىنىلۋىنا بايلانىستى» بولىنگەن 100 ملن تەڭگە كەرى قايتارىلىپ, باستالعان جۇمىس توقتا­تىلعان. قازىر ماڭ­عىستاۋلىقتار اراسىندا قال­دىق­تار قويماسىنا قاتىستى جۇ­مىستاردىڭ توقتاعانى قى­زۋ تالقىعا ءتۇسىپ, زاڭدى الاڭ­داۋ­شىلىقتى تۋىنداتىپ وتىر. زاڭدى بولاتىنى – جىلدار بويى باستالا بەرە تاستالىپ, قوسالقى قارجى كورىنە بەرە عايىپ بولىپ كوزدى الداعان ۋلى كول جاعدايى بۇلاي ويىنعا, ويىنشىققا اينالدىراتىن ماسەلە ەمەس, مىڭ­داعان ادامنىڭ تاعدىرىنا, تۇتاس اۋىلداردىڭ تىرلىگىنە اسەرى بار ماسەلە.

ماڭعىستاۋلىقتارعا مۇڭ بول­عان قوش­قار اتا كولى وڭىردە ۋران ءوندىرىسىنىڭ اشى­لۋى­نا بايلا­نىستى اقتاۋداعى كەن بايىتۋ كومبي­ناتىنىڭ اعىندى راديو­اكتيۆتى سۋلارىنان پايدا بولعان. 200 مىڭنان استام تۇرعىنى بار اقتاۋ قالاسىنان 3 شاقىرىم, 70 مىڭعا جۋىق حالقى بار مۇ­نايلى اۋدانىنىڭ باسقۇدىق اۋىلىنان ­7 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى جال­­پى اۋدانى 66 شارشى شاقىرىم­دى قۇرايتىن راديواكتيۆتى قال­دىق­تار قويماسىنا كەزىندە 105,1 ملن توننا راديواكتيۆتى, سونىڭ ىشىندە بەلسەندىلىگى 11,240 مىڭ كيۋري بولاتىن 51,8 ملن توننا ۋران رۋداسىنىڭ راديواكتيۆتىك قال­دىقتارى قۇيىلعان دەيدى دە­رەكتەر. ۋران ءوندىرىسىنىڭ زاردابى ماڭعىستاۋلىقتار ءۇشىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن اسا ماڭىزدى, قور­قىنىشتى تاقىرىپ بولىپ كە­لەدى, بىراق وعان ۇكىمەتتىڭ قۇ­­لاق تۇرمەيتىنى قى­زىق... مى­سالى, تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, «ۇيقى­لى» كەن ورنىنداعى اشىق ادىسپەن جۇر­گىزىلگەن ۋران ءوندىرىسىنىڭ اپاندارى ءالى كۇن­گە دەيىن اشىق كۇيىندە جاتسا, وسى ۋراندى بايىتىپ-وڭدەۋمەن شۇ­عىلدانعان تاۋ-كەن زاۋىتىنىڭ (حگمز) قيراندىسى اۋاعا اسا جوعارى رادياتسيا تاراتۋدا.

– كەزىندە رادياتسيا فونى وتە جوعارى لوكالدى جەرلەر بەتون­دالعان بولاتىن, ال قالعان جەرلەر فوسفوگيپستىڭ استىندا قالعان (ولاردىڭ رادياتسيالىق فونى نورمادان 203 ەسە). بىراق ەروزيا اسەرىنەن قالدىقتار قويماسىنىڭ بەتكى قاتتى قابىعى بۇزىلىپ, راديواكتيۆتى قالدىقتاردىڭ جەلمەن ۇشىپ, اۋاعا تارالۋ قاۋپى تۋدى. وسىعان وراي ويپات­تاعى را­ديو­اكتيۆتى قالدىقتاردى قانداي تەحنولوگيا پايدالانىپ زالالسىزداندىرامىز دەگەن سۇراق تۋ­دى. راديواكتيۆتى قالدىقتاردى وڭدەۋ, قورعاسىنمەن جابۋ, باريتپەن جابۋ, تەڭىز سۋىمەن تولتىرۋ, توپىراقپەن كومۋ سىندى بىرنەشە نۇسقا قاراستىرىلدى. قازاقستان­دا قولدانىپ جۇرگەن راديواكتيۆتى قالدىقتار­دى وڭدەۋ تەحنولوگياسى جوق ەكەنى بەلگىلى. ­جاپو­نياعا حابار سالدىق, ءالى كۇنگە شەيىن حا­بار جوق. سەبەبىن بىلە الماي وتىرمىز. انىق­تاما ءۇشىن: جاپوندىقتار ينۆەستيتسيا سالا­­تىن مەملەكەتتى, جوبانى وتە مۇقيات زەرت­تەي­دى. ەگەر جەمقورلىق جايلاعان ەل بول­سا سوي­لەس­­پەيدى جانە باستارىن سۇق­پايدى. ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتور­تىنشى نۇسقالار توپىراقپەن كو­مۋگە قاراعاندا وتە قىمبات. ويپات­تىڭ جالپى اۋدانى 77 شارشى شاقىرىم, ال رەكۋلتيۆاتسيا جا­سا­لىناتىن اۋدان جوبامەن 40-45 شارشى شاقىرىم. اۋماق وتە اۋقىمدى, تريلليونداعان قار­جى كەرەك. توپىراقپەن جابۋعا توق­تاعانى سوندىقتان. ول دا ارزانعا ءتۇسىپ وتىرعان جوق – 15,5 ملرد تەڭگە.

ءبىز قالدىقتار قويماسىن زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىمەن تانىستىق, جۇمىس توقتاپ قالعان. نەگە؟

 كونكۋرس ءوتتى, ءماجىلىس دەپۋ­تات­تارى بولىپ كوكتەم ايىن­دا وسى جىلعا 1 ملرد تەڭگە قار­جىنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولدىرتتىك. جۇمىس باستالىپ, مەردىگەر كومپانيا 500 ملن تەڭگەنىڭ جۇمىسىن جاساعان, بىراق بولىنگەن قارجى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرس­تار مينيسترلىگىنىڭ ەسەپشوتىن­دا وبلىسقا اۋدارىلماي ءالى تۇر. مينيسترلىك «جسق قايتا قارا­ۋىمىز كەرەك, قازىرگى تەحنولوگيا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە مە؟» دەگەن ماسەلە كوتەرىپ وتىر. ولار ۇيقىدان بۇگىن ويان­دى ما؟ كەزىندە بۇل جوبا بار­لىق ينستانتسيالاردان, ونىڭ ىشىن­دە ەكولوگيالىق ساراپتامادان وتكەن جوق پا؟ مەملەكەتتىك سا­راپ­تامانىڭ قورىتىندىسىن ال­عان جوق پا؟ ەندى باستالىپ كەتكەن جۇمىستى قالاي توق­تاتادى؟ – دەپ جازدى ماسەلەگە وراي جە­لىدەگى جەكە پاراقشاسىندا پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ە.جاڭبىرشين.

قۇزىرلى ورىنداردىڭ ءىستى توق­تاتۋداعى جەلەۋى كوپتەن بەرى «قا­زىرگى تەحنولوگياعا» «كۇ­دىك­تەنۋ» بولىپ كەلەدى. توپى­راق­پەن جابۋ كۇدىك تۋدىرسا, بىردەن ە.جاڭ­بىرشين جازباسىندا كور­سە­تىلگەن قۇنى تريلليوندار­دى قۇرايتىن راديواكتيۆتى قالدىق­تار­دى وڭدەۋ, قورع­ا­سىن­مەن نەمەسە با­ريت­پەن جابۋ سىن­دى وزىق تاسىل­دەردى نەگە قولدان­باي­دى؟ ورىنسىز جەرلەرگە جۇم­سا­لىپ جات­قان قاراجاتتىڭ ەلدە ەسە­بى جوق, سول قارجىنى قاجەتتى ورىن­عا بۇرعان بولسا قوشقار اتا قال­دىق­تار قويماسى بۇلاي جىر بولماس ەدى...

دەپۋتات ە.جاڭبىرشين جاز­عانداي, «بو­لىنگەن قارجىنىڭ ەكو­لوگيا, گەولوگيا جانە تابي­عي رەسۋرستار ەسەپشوتىندا وبلىس­قا اۋدا­رىلماي ءالى تۇرۋىن» را­ديو­اكتيۆتى قالدىق­تارمەن دەم­الىپ, تىرلىك كەشىپ, ءار كۇنىن ۇرەي­مەن وتكىزىپ وتىرعان ماڭعىس­تاۋ­­لىقتاردى شومىشتەن قاعۋ دەپ ەسەپت­ەمەسكە امال جوق, الدە «جانى اشىماستىڭ قاسىندا با­سىڭ اۋىرماسىن» دەگەن وسى ما؟! قوش­قار اتا ۋلى كول قالدىقتار قوي­ماسىن زاماناۋي تەحنولوگيا­لارمەن زالالسىزداندىراتىن ۋاقىت جەتتى.

ماڭعىستاۋ وبلىسى