قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياسي باعىتى

ونى ىسكە اسىراتىن ۇلتتىق ديپلوماتيالىق كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ماڭىزى زور

1990 جىلى 25 قازاندا جوعارعى كەڭەس­تىڭ سەسسياسىندا قازاق مەم­لەكەت­تىلىگىنىڭ ەگەمەندىگى ماسەلەسى قارالىپ, ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار قۇجات – «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيا قابىلداندى. وسىلايشا حالىقارالىق قوعامداستىق قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداپ, ديپلوماتيالىق قاتىناستار باس­تالدى.

ونى ىسكە اسىراتىن ۇلتتىق ديپلوماتيالىق كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ماڭىزى زور

1990 جىلى 25 قازاندا جوعارعى كەڭەس­تىڭ سەسسياسىندا قازاق مەم­لەكەت­تىلىگىنىڭ ەگەمەندىگى ماسەلەسى قارالىپ, ەلىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى بار قۇجات – «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيا قابىلداندى. وسىلايشا حالىقارالىق قوعامداستىق قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداپ, ديپلوماتيالىق قاتىناستار باس­تالدى. 

ەگەمەندىگىن ەندى جاريا ەتكەن قا­زاقستاندا ەگەمەندى سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن كاسىبي ديپلوماتتاردىڭ سانى ساۋساقپەن سانارلىقتاي از ەدى. سوندىقتان, 1991-1993 جىلدارى سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنا قىزمەتكە الىنعان ءبىرىنشى ديپلوماتتار نەگىزىنەن شەت تىلدەرىن بىلەتىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن الماتى پەداگوگيكالىق شەت تىلدەر ينستيتۋتىنىڭ بىتىرۋشىلەرى بولدى. ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ (بۇدان ءارى – قر ءسىم) ورتالىق اپپاراتى مەن ءبىرىنشى اشىلىپ جاتقان شەتەلدىك وكىلدىكتەرىندە جۇمىس ىستەپ, كاسىبي ديپلوماتتار بولماسا دا, حالىقارالىق قاتىناستار سالاسى مەن مەملەكەتتىك پروتوكول ىستەرىندە قۇندى ءبىلىم, تاجىريبە مەن داعدىلاردى جيناپ الدى.

1996 جىلى ەلدەگى قيىن ىشكى ەكو­نوميكالىق احۋالعا قاراماستان ديپ­لوماتيالىق كادرلاردى قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىكتى ارت­تىرۋ ءۇشىن وتاندىق ديپلوماتيالىق مەك­تەپ­تىڭ كەرەكتىگىنە كوزى جەتىپ, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇكى­مەتى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جوعار­عى ديپلو­ما­تيالىق مەكتەبىن قۇرۋ تۋ­را­لى» №1102 قاۋلىسىمەن قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى سىرت­قى ىستەر مي­نيستر­لىگىنىڭ ديپلوماتيالىق اكادە­ميا­سىن اشتى. ديپاكادەميانىڭ اشى­لۋى ەلىمىز ءۇشىن, ەگەمەندىگىمىز ءۇشىن, تاۋەل­­سىز­دىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ماڭى­زى زور وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى. سەبە­بى, قازاق تاريحىندا ءبىرىنشى رەت ۇلت­تىق ديپلوماتيالىق كادر­لاردى ءازىر­لەۋ­گە نەگىزدەلگەن ارنايى مەكتەپ اشۋعا قو­لىمىز جەتتى. بۇل دا شىنايى ەگەمەندىكتىڭ ءبىر كورىنىسى.

2000 جىلى قر ءسىم-ءىنىڭ ديپلوماتيا اكا­دەمياسى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قو­سىلدى. 2005 جىلى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2005 جىلعى №1583 جارلىعىمەن ديپلوماتيا اكا­دەمياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­زي­دەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ (بۇدان ءارى – اكادەميا) قۇرا­مىنا ديپلوماتيا ينس­تيتۋتى بولىپ نەگىزگى قۇرىلىمدىق ءبولىمى رەتىندە كىردى.

بۇگىنگى كۇنى ديپلوماتيا ينستيتۋتى حا­لىق­ارالىق قاتىناستار مەن سىرتقى ساياسات سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ساپالى جانە ءبىلىم­دى ديپلوماتتاردى دايىندايتىن بىردەن-ءبىر جو­عارى وقۋ ورنى بولىپ سانالادى. دي­پ­ين­س­تيتۋت نەگىزىنەن تومەندەگى ءۇش باعىتتا جۇمىس ىستەيدى:

– MIR – Master of International Relations  «حالىقارالىق قاتى­ناستار –  6م020200» ماماندىعى بوي­ىنشا ماگيسترلەردى دايىنداۋ;

– Phd in International Relations «حا­لىق­ارا­لىق قاتىناستار –  6D020200» دوكتورانتتاردى  دايىند­اۋ;

– قر سIم-ءىنiڭ جوعارى, ورتا ءجا­نە كىشى بۋىن ديپلوماتتارىنىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ­عا ار­نال­عان قىس­قا مەرزiمدi سەمينارلاردى وتكى­زۋ.

حالىقارالىق قاتىناستار سا­لا­سى بويىنشا ماماندار ازىرلەي­تىن باسقا جوعارى وقۋ ورىندارىنا قا­را­عاندا, ديپلوماتيا ينس­تي­تۋتىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – پرو­فەسسورلىق-وقى­تۋ­شىلار قۇرامىنىڭ جارتىسىن قا­زىرگى اعا ديپلوماتتار, اتاپ ايتقان­دا, سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىن­باسارى, ەرەكشە تاپسىرمالار بويىنشا ەلشىلەر, دەپارتامەنت ديرەكتورلارى قۇرايدى. سونىمەن قاتار, ديپلوماتيا كاسىبىنىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, وقۋ باعدارلامالارى, ماگيسترلىك جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالاردىڭ تاقىرىپتارى قر ءسىم-ىمەن مىندەتتى تۇردە كەلىسىلەدى. سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى مەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ حالىقارالىق بايلانىس بولىمشەلەرىندە جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس دايار­لاۋ ءۇشىن وقۋ باعدارلامالارى جىلدا 20-25 پايىزعا جاڭارتىلىپ وتىرادى.

ديپينستيتۋتتا قازاقستاننىڭ سىرت­قى ساياسي باعىتىن, ماقساتىن جانە ءمىن­دەتىن ءبىلۋدى; حالىقارالىق ساحناداعى احۋالعا تالداۋ جاساۋدى; اۋىزشا جانە جازباشا ساۋاتتى ديپلوماتيالىق قۇ­جاتتاردى ازىرلەۋدى; زاماناۋي اقپا­رات­تىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ­دى; ءتيىمدى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدى; مەم­لە­كەتتىك جانە شەت تىلدەرىندە ءوز ويلارىن كا­مىل جەتكىزە الۋدى جانە پروتوكولدىق ءجا­نە كونسۋلدىق ەرەكشەلىكتەردى وقى­تادى.

وقۋ پروتسەسى يننوۆاتسيالىق جانە وزiندىك ىزدەنۋ ادiستەرiنە نەگىزدەلەدى جانە ترەنينگتەر, ىسكەرلىك ويىندار, ديپلوماتيالىق تاجiريبەدەن الىن­عان ناقتى جاعدايلاردى تالداۋ  (كەيس-ستادي), مودەلدەۋ, وتاندىق جانە شەتەلدىك ەلشىلەرمەن كەزدەسۋ فور­ما­لارىندا وتەدى. اكادەميا تىڭداۋ­شىلاردى ديپلوماتيالىق تاعىلىم­دا­ماعا جىبەرۋگە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ەكىجىلدىق وقۋ بارىسىندا ماگيسترانت­تار ۆەنا ديپلوماتيالىق اكادەمياسىنا, فرانتسيانىڭ اكiمشiلiك ۇلت­تىق مەك­تەبiنە (ENA) نەمەسە قازاقستاننىڭ شە­تەلدەگى ەلشiلiكتەرىنە جولدانادى. بۇل ديپ­لوماتتاردىڭ كاسiبي قۇزىرەتتىلىگىن قالىپ­تاستىرۋعا جانە ونى دامىتۋعا مۇمكiندiك بەرەدى.

اكادەميادا 2013 جىلدان باس­تاپ ەۋ­را­­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداق قۇ­­رۋ ۇدە­رىسى اياسىندا كەلىسسوزدەرگە قاتى­­ساتىن قازاقستاندىق ەكسپەرتتەر ءۇشىن «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ەكونو­مي­كالىق جوبالار شەڭبەرىندە كەلىسسوز­دەر جۇرگىزۋ ونەرى» تاقىرىبىنا ارنال­عان بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ سەمينارلارى وتكىزىلەدى. سەميناردىڭ ماقساتى – ۇلت­تىق ەكونوميكالىق جانە ساۋدا ءمۇد­دەلەرىن ىلگەرىلەتۋ جانە ساياسي ەگە­مەندىككە قىسىم كورسەتىلمەي, بارلىق ماسەلەلەردى كونسەنسۋس ارقىلى شەشۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ تەحنيكاسىن ۇيرەتۋ.

ديپلوماتيالىق مەكتەپتىڭ باستى ماقساتى – ديپلوماتيالىق قادرلاردى كاسىبي قايتا دايارلاۋ ورىندالىپ كەلەدى.  ديپلوماتيا ينستيتۋتىن بىتىرگەن تۇلەكتەر قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلەرى, ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلدەرى, قر ءسىم-ءىنىڭ باسشىلارى جانە قازاقستاننىڭ باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارىندا ۆيتسە-مينيسترلەر لاۋازىمدارىندا جەمىستى قىزمەت اتقارۋدا. الايدا, زاماناۋي ءومىر تالابى جاڭا ماسەلەلەر كوتەرىپ, حالىقارالىق ساحنادا جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ ىقپالى ناتيجەسىندە جاڭا فورماتسياداعى ۇلتتىق ديپلوماتيالىق كادرلار ازىرلەۋ تالابى العا شىقتى.

قازاقستان پرەزيدەنتى, ەل­باسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاق­ستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەم­لە­كەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن قالىپتاستىرۋ» دەلىنگەن. سوندىقتان, مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىنىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ اياسىن­دا ديپلوماتيا سالاسىنداعى قىز­مەت­كەرلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن جانە قۇزىرەتتىلىگىن (كومپەتەنتنوست) ارتتىرۋ ىسىنە اكادەميا ءوزىنىڭ دامۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس ەرەكشە كوڭىل بولەدى.

قازاقستان ديپلوماتتارى ايماقتىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, ەكونوميكالىق جانە ساۋدا ديپلوماتياسىن بەلسەندى دامى­تۋعا, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە عى­لىم-ءبىلىم سالالارىنداعى حالىقارالىق ىنتى­ماقتاستىقتى ارتتىرۋعا, ازاماتتارىمىزدى قۇقىقتىق قورعاۋعا قابىلەتتى بولۋى ءتيىس. ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر اياسىندا ديپلوماتتاردى كورشىلەس رەسەي, قىتاي, ورتالىق ازيا ەلدەرىنە مامانداندىرىلعان ەتىپ دايارلاۋ كەرەك.

ديپلوماتقا قانداي قۇزىرەتتىلىك قاجەت, ول نە ءبىلۋ, نە ىستەۋ ءتيىس دەگەن تاقىرىپقا اكادەميا ماگيسترانتتارىمەن بىرنەشە دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلدى. وندا ماگيسترانتتار بىلىمدىلىك, جىگەرلىلىك, جاۋاپكەرشىلىك, پاتريوتتىق سياقتى قۇزىرەتتىلىكتەر مەن بىرگە مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ قۇزىرەتتىلىگىن ءبىرىنشى ورىنعا قويدى. ديپلوماتتار ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل, ۇلتتىق مادەنيەت جانە ەلدىڭ تاريحىن ءبىلۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە زور. مادەني ديپلوماتيا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى قۇرىلىمدىق بولىگى بولىپ كەلەدى. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ مارتەبەسى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۋاتىمەن بىرگە, رۋحاني-مادەني پوتەنتسيالىمەن انىقتالادى. مادەني يگىلىكتەردى شەتەلدەردە ناسيحاتتاۋ جۇمىسى ءىرى جانە كىشى ەلدەردىڭ سىرتقى ساياسات باسىمدىقتارىنا كىرەدى. وسىدان-اق فرانتسيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, جاپونيا, يزرايل سياقتى ەكونوميكالىق قۋاتتى ەلدەر مەملەكەتتىك ءتىل مەن مادەنيەتكە كۇش جۇمىلدىرىپ اينالىساتىندارى بەكەر ەمەستىگى تۇسىنىكتى. وسى رەتتە اكادەميا وقۋعا تۇسەردە نەمەسە وقۋدى بىتىرەردە مەملەكەتتىك ءتىل ەمتيحانىن ەنگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ورگانداردا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جۇمىسقا قوماقتى ۇلەس قوسارى ءسوزسىز جانە ءتيىستى دەپ بىلەمىز.

«ديپلومات» ءار زاماندا ءار ەلدە ابىرويلى ماماندىق بولىپ سانالادى, سوندىقتان «حالىقارالىق قاتىناستار» سالاسى بويىنشا وقۋعا سۇرانىس ۇلكەن. ديپلوماتيا ينستيتۋتىن ساناماعاندا قازاقستاندا 30 شاقتى ۇلتتىق, مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارى حالىقارالىق قاتىناستار, ەكونوميكا جانە قۇقىق بويىنشا مامانداردى دايارلايدى. ولاردىڭ جانىندا اكادەميانىڭ ديپلوماتيالىق سالاداعى مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەردى دايارلاۋداعى ەرەكشە ستاتۋسى بار جانە قر ءسىم-ىمەن قويان-قولتىق جۇ­مىس ىستەيدى. سوندىقتان, «حالىقارالىق قاتى­­ناس­تار», «حالىقارالىق ەكونوميكا» جانە «حالىق­ارالىق قۇقىق» مامان­دارىن دايارلاۋ­مەن نە­گىزىنەن ديپلو­ماتيا ينستيتۋتى اينالىسۋى قاجەت.

ديپلوماتيا ينستيتۋتى تەك ارنا­يى جوعارى وقۋ ورنى عانا ەمەس, سول سياقتى حالىقارالىق قاتىناستارداعى باستى تەندەنتسيالاردى ساراپتاي الاتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى رەتىندە دامۋى كەرەك. ول ءۇشىن اكادەميا مەن قازاقستان ءسىم-ىندەگى ديپلوماتيا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزگى دامۋ باعىتتارىن انىقتايتىن تۇجىرىمدامالىق قۇجات ازىرلەۋى دۇرىس بولار ەدى. بۇل ىسكە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قوسىلۋى ابزال, سەبەبى جوعارىدا ايتىلعانداي, كوپتەگەن جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ديپلوماتيا ينستيتۋتىنىڭ ناقتى ءرولى مەن ورنى انىقتالۋى ءتيىس. ايتپەسە, ديپلوماتياعا قىزىعىپ وسى ماماندىقتى تاڭداعان جاستاردىڭ كوبىسى بولاشاقتا جۇمىسسىز قالۋ قاۋپى بار.

حالىقارالىق ءومىر تالابى مەن ەل­با­سى قويعان ماقساتتاردى تولىعىمەن قاناعات­تاندىرۋ ءۇشىن جوعارى ساپالى ۇلتتىق ديپ­لو­ماتيالىق كادرلار دايار­لاۋ ءىسىن جەتىلدىرۋ ول ۇزدىكسىز پروتسەسس. اكادەميانىڭ ديپلوماتيا ينس­تيتۋتى قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىندەگى 30 دامىعان مەملەكەتتەر قاتارىنا كىرۋ, ەكسپو-2017-ءنى وتكىزۋ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مى­نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقسىز مۇشە بولۋ سياقتى قازاقستان ءوزىنىڭ الدىنا قويعان جاڭا امبيتسيالىق مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرا الاتىن جوعارى ءبىلىمدى, ىسىنە سەنىمدى جانە ەلىنە پاتريوتتى ۇلتتىق ديپلوماتيالىق كادر­لار دايارلايتىن ۇستاحاناسى تولىق بولا الادى.

ساۋلەگۇل سايلاۋقىزى,

قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى

ديپلوماتيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.